ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1171
MAQOM XONANDALIGIDA IJRO IMKONIYATLARINI TO‘G‘RI YO‘NALTIRA
BILISH QOIDALARI
Munojatxon Yo‘lchiyeva
Yunus Rajabiy nomidagi O‘Z.Mmsi “Maqom Xonandaligi” kafedrasi Professori,
O‘zbekiston xalq artisti, O‘zbekiston Qaxramoni.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478987
Annotatsiya. Mazkur maqolada maqom san’ati doirasida xonandaning ijro
imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash va samarali yo‘naltirishning nazariy va amaliy asoslari
yoritiladi. Maqom asarlarining murakkab vokal tuzilmasi, ohangdorlik, frazalash, intonatsiya va
badiiy ifoda jihatlari chuqur tahlil qilinib, xonandalarning vokal salohiyatini aniqlash,
rivojlantirish va ijroga moslashtirish masalalari o‘rganiladi. Xususan, maqom xonandasi uchun
zarur bo‘lgan vokal tayyorgarlik, nafas boshqaruvi, estetik tafakkur, psixofiziologik muvozanat
va ijodiy yondashuvlar muhim omil sifatida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar: maqom, xonandalik, ijro texnikasi, nafas boshqaruvi, ovoz diapazoni,
intonatsiya, frazalash, estetik ong
ПРАВИЛА ПРАВИЛЬНОГО РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ВОЗМОЖНОСТЕЙ ДЛЯ
ИСПОЛНЕНИЯ МАКОМА
Аннотация. В данной статье освещаются теоретические и практические основы
правильной оценки и эффективной ориентации исполнительских возможностей певца в
рамках статусного искусства. Углубленно анализируются аспекты сложной вокальной
структуры, мелодичности, фразировки, интонации и художественной выразительности
статусных произведений, исследуются вопросы выявления, развития и адаптации
вокального потенциала певцов к исполнению. В частности, важным фактором является
вокальная
подготовка,
контроль
дыхания,
эстетическое
мышление,
психофизиологическое равновесие и творческие подходы, необходимые для певца
статуса.
Ключевые слова: статус, пение, техника исполнения, контроль дыхания,
голосовой диапазон, интонация, фразировка, эстетическая осведомленность
RULES FOR CORRECTLY DIRECTING PERFORMANCE OPPORTUNITIES IN
MAQOM SINGING
Abstract. This article covers the theoretical and practical foundations of correctly
assessing and effectively directing a singer's performance capabilities within the art of maqom.
The complex vocal structure, melodiousness, phrasing, intonation, and artistic expression
aspects of maqom works are deeply analyzed, and the issues of identifying, developing, and
adapting singers' vocal potential to performance are studied. In particular, the vocal training,
breath control, aesthetic thinking, psychophysiological balance, and creative approaches
necessary for a maqom singer are emphasized as important factors.
Keywords: maqom, singing, performance technique, breath control, vocal range,
intonation, phrasing, aesthetic consciousness.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1172
Kirish
O‘zbek musiqa san’ati tarixida maqomlar alohida o‘rin tutadi. Ayniqsa, "Shashmaqom"
tizimi Sharq musiqiy tafakkurining eng murakkab va mukammal namunalaridan biri sifatida tan
olingan. Ushbu musiqiy merosni badiiy yuksaklikda ijro etish esa xonandadan yuqori vokal
mahorat, musiqiy eshituvchanlik, badiiy tafakkur va texnik tayyorgarlikni talab etadi.
Maqom xonandaligida ijroni mukammal tashkil etish uchun xonanda o‘zining vokal
imkoniyatlarini to‘g‘ri baholashi, bu imkoniyatlarni maqomning ohang tuzilmasi va dramatik
rivojlanishiga mos tarzda yo‘naltira olishi zarur. Aks holda, ijro sun’iy, to‘qima va estetik
jozibadan yiroq bo‘ladi. Shu bois, maqom ijrochiligi bo‘yicha zamonaviy ilmiy-nazariy va
metodik asoslangan yondashuvlarni ishlab chiqish, ularni amaliyotga tadbiq etish bugungi kunda
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Tadqiqod Metodologiyasi
Ushbu tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
-Tavsifiy-tahliliy yondashuv – maqom xonandaligining amaliy jihatlarini ilmiy
adabiyotlar va amaliy mashg‘ulotlar asosida tahlil qilish;
-Empirik kuzatuv – maqom ansambllarida olib borilgan jonli mashg‘ulotlarda xonandalar
faoliyatini kuzatish;
-Taqqoslov metod – turli xonanda maktablari (Buxoro, Samarqand, Xorazm, Termiz)da
ovoz imkoniyatlari va ijro uslublarini solishtirish;
-Didaktik-tajriba asosida – talabalarga maqom yo‘llarini o‘rgatish jarayonida vokal
imkoniyatlarni aniqlashga qaratilgan sinovlar va baholash mezonlari ishlab chiqildi.
Tadqiqotdda O‘zbekiston davlat konservatoriyasi, Yunus Rajabiy nomidagi maqom
instituti, Farg‘ona va Xorazm maqom maktablarining ustozlari tajribasi o‘rganildi.
Muxokama va natijalar.
Tadqiqot davomida maqom xonandalarining ijro imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash va
yo‘naltirishga oid bir nechta muhim natijalar aniqlandi:
Ovoz imkoniyatlari turlari:
-Diapazon kengligi: Ko‘pchilik maqom xonandalari 1,5 oktavadan 2 oktavagacha
diapazonga ega. Biroq bu imkoniyatlar noto‘g‘ri yo‘naltirilgan hollarda haddan ortiq zo‘riqish
kuzatiladi.
-Tovush tembrining mosligi: Ba’zi xonandalar o‘z tembriga mos bo‘lmagan maqom
yo‘llarini ijro etishga urinadi, bu esa estetik muvofiqlikni buzadi.
-Nafas nazorati: Nafas olishning samarasiz tashkil qilinishi frazalarning to‘liq
ifodalanmasligiga olib keladi.
3.2. Texnik va estetik tayyorgarlik:
-Nafasni boshqarish va ushlab turish uchun maxsus mashqlar samarador bo‘lishi
aniqlangan.
-Toza intonatsiya bilan ijro etishda mikrosezgilar va yuqori eshituvchanlik madaniyati
talab qilinadi.
-O‘zbek maqomlaridagi ohang turlari (rast, dugoh, segoh, buzoq) xonandadan nozik sezgi
va texnik muvozanatni talab qiladi.
3.3. Psixologik va fiziologik tayyorgarlik:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1173
-Xonandaning ruhiy holati, sahna qo‘rquvi, stress holatlari uning ijrosiga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ta’sir qiladi.
-Har bir mashg‘ulotdan oldin psixologik tayyorgarlik mashqlari (diqqat jamlash, yengillik
mashqlari) foydali ekani kuzatildi.
Muxokama va natijalar.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, maqom
xonandaligida ijro imkoniyatlarini to‘g‘ri yo‘naltirish ko‘p omilli jarayon bo‘lib, uni faqat vokal
texnika bilan izohlab bo‘lmaydi. Xonanda o‘zining ovoziy tabiatini to‘g‘ri anglash, unga mos
maqom yo‘llarini tanlash, nafas texnikasini rivojlantirish, intonatsion sezgirlikni oshirish va
ijodiy tafakkur bilan harakat qilish orqali chinakam badiiy ijro sari yo‘l oladi.
Shuningdek, maqom ijrochiligida maktablararo yondashuvlar ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Misol uchun, Xorazm xonandalik maktabida jo‘shqinlik, nafas kengligi ustuvor bo‘lsa,
Buxoro maktabida bosiqlik, ohangdorlik va ichki dramatizmga urg‘u beriladi. Har bir maktab
vakili o‘z imkoniyatlariga qarab yo‘nalishi kerak.
Xulosa
Maqom xonandaligida ovoz imkoniyatlarini to‘g‘ri yo‘naltirish – bu ijro san’atining bosh
omillaridan biridir. Xonanda o‘zining vokal diapazoni, tembr, nafas nazorati va intonatsion
imkoniyatlarini mukammal bilishi lozim. Shu asosda maqom asarlarini badiiy, texnik va estetik
jihatdan to‘laqonli ijro etish mumkin. Pedagogik yondashuvlar ham ana shu vokal imkoniyatlarni
aniqlash va rivojlantirishga xizmat qilishi kerak. Maqom ijrochiligining keyingi rivoji uchun bu
yo‘nalishda tizimli metodik materiallar, mashqlar va maktablararo almashuvlar zarurdir.
REFERENCES
1. Karimov A. O‘zbek maqom san’ati asoslari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2010.
2. Zokirov Sh. Xonandalik mahorati. – Toshkent: San’at, 2015.
3. Rashidov H. Sharq musiqiy merosi va ijrochilik an’analari. – Buxoro, 2020.
4. Qodirov U. Maqom va vokal texnikasi. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.
5. Qosimov A. Shashmaqom saboqlari. – Buxoro: Meros, 2018.
6. Jo‘rayev T. Ovoz fiziologiyasi va psixologiyasi. – Andijon, 2021.
