ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1139
MIRZO ULUG'BEK TANGASI VA ILMIY MEROSI
Salimov Baxrom
Termiz arxeologiya muzeyi Bosh mutaxassisi.
Voxidov Axmad
Termiz arxeologiya muzeyi Bosh mutaxassisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477934
Annotatsiya. Ushbu maqola Mirzo Ulug'bekning iqtisodiy va ilmiy merosini tangalar
zarbi orqali yoritishga bag‘ishlangan. Ulug'bek O‘rta Osiyo tarixidagi yirik olim va hukmdor
sifatida nafaqat astronomiya va matematika sohalarida, balki iqtisodiy rivojlanishda ham muhim
rol o‘ynagan.
Kalit so'zlar: Mirzo Uluĝbek tangalarining xususiyatlari, tangalar zarb qilinishining
maqsadi, arxeologik dalillarni taxlil qilish.
Kirish:
Mirzo Ulug'bek (1394–1449) – O'rta Osiyo tarixidagi buyuk hukmdor va
olimlardan biri bo'lib, u ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishda katta rol o'ynagan. Ulug'bekning
davlat boshqaruvi va ilmiy ishlari bilan birga, Samarqandda tangalar ham zarb qilingan, bu o'z
davrida iqtisodiy va madaniy jihatdan muhim ahamiyatga ega edi.
O‘zbekiston tarixida o‘chmas iz qoldirgan buyuk davlat arbobi, olim va astronom Mirzo
Ulug‘bek nomi nafaqat ilm-fan, balki numizmatika – ya'ni qadimgi tangalar va pul belgilarini
o‘rganish sohasida ham alohida o‘rin tutadi. XV asrda Movarounnahrning siyosiy va madaniy
hayotida muhim rol o‘ynagan Ulug‘bek hukmronligi davrida zarb etilgan tangalar, o‘z davrining
iqtisodiy, siyosiy va madaniy holatini o‘rganishda noyob manba sifatida qadrlanadi. Ushbu
tangalar orqali biz o‘sha davr pul ayirboshlash tizimi, iqtisodiy aloqalar, san’at darajasi, hatto
ideologik qarashlar haqida muhim ma’lumotlarga ega bo‘lamiz.
Ulug‘bek davrida zarbxonalar faoliyatining jadallashuvi, pul birligining yagona tizimga
solinishi va tangalarda ishlatilgan yozuv hamda bezaklar — bularning barchasi o‘zbek
numizmatik merosining muhim qismi hisoblanadi. Tangalar faqat moliyaviy vosita bo‘lib
qolmay, balki o‘sha davr hukmdorining hokimiyat timsoli, diniy qarashlari, ilohiylik da’vosining
aks-sadosi sifatida ham xizmat qilgan. Ayniqsa, Mirzo Ulug‘bek kabi ilm-fan fidoyisi bo‘lgan
shaxs tomonidan chiqarilgan tangalar, o‘ziga xos tarixiy va madaniy iz qoldirgan.
Arxeologik dalillarni tahlil qilish
: Surxondaryo viloyatining Sariosiyo tumanidan
topilgan temuriylar davriga oid mis tangalar tadqiq qilindi. Ularning tarixiy ahamiyati va
saqlanish holati muhokama qilindi.
Mirzo Ulug'bekning ilmiy yutug'lari bilan birga, uning tangalari ham tarixda muhim iz
qoldirdi. Ulug'bek Samarqandda hukmronlik qilgan davrda, 15-asrning boshlarida o'zining
iqtisodiy faoliyatini ham mustahkamladi. Uning hukmronligi davrida Samarqandda ko'plab
tangalar zarb qilindi. Bu tangalar ulug'bekning siyosiy va iqtisodiy qudratini, shuningdek,
o'zining ilmiy ishlari va madaniy merosini ommalashtirish maqsadida zarb etilgan.
Mirzo Ulug'bek Tangalarining Xususiyatlari:
Mirzo Ulug'bek tangalari o'zining estetik
va san'at jihatdan yuksak sifati bilan ajralib turadi. Tangalar ustida ulug'bekning ismi va uning
hukmronligi davri haqida yozuvlar mavjud.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1140
Samarqandda zarb qilingan tangalar ko'pincha "Samarqand" nomi bilan tanilgan bo'lib,
ularning yuzasida ulug'bekning tasviri, shuningdek, arabcha yozuvlar joylashgan.
Bu tangalar turli xildagi o'lchamlarga ega bo'lib, ular shuningdek, metalldan qilingan va
tasvirlari tasviriy san'atning yuqori darajada rivojlanganligini ko'rsatadi. Samarqandda zarb
qilingan tangalarda ko'pincha "Shahriyori Samarqand" degan yozuv ham mavjud bo'lib, bu o'z
navbatida Samarqandning iqtisodiy va madaniy markaz sifatida roli haqida ma'lumot beradi.
Tangalar Zarb Qilishning Maqsadi:
Ulug'bek Samarqandda tangalar zarb qilishni
davom ettirdi, chunki bu iqtisodiy va siyosiy qudratni namoyish qilish, shuningdek,
mamlakatning barqarorligini ta'minlash uchun zarur edi. Tanganing zarbi, shuningdek,
mintaqadagi boshqa davlatlar bilan bo'lgan aloqalarni mustahkamlash maqsadida ham amalga
oshirilgan. Tangalar orqali davlatning hukmdori o'zining kuchini va yirik madaniyatini ko'rsatib,
xalqining ishonchini qozonishga intilgan.
Xulosa:
Mirzo Ulug'bekning tangalari O'rta Osiyo tarixining bir qismi bo'lib, ularning zarb
qilinishi faqat iqtisodiy faoliyatni emas, balki ilm-fan, madaniyat va siyosiy hokimiyatni ham
mustahkamlashga qaratilgan edi. Ulug'bekning tangalari o'z davrining yuqori san'ati va iqtisodiy
rivojlanishini ko'rsatadi, shuningdek, uning davlat boshqaruvi va ilmiy ishlari bilan birgalikda
yuksak ahamiyatga ega.
Surxondaryo viloyatining Sariosiyo tumanida temuriylar davriga oid mis tangalar
topilganligi “Bu mis tangalarning metall sifatida ahamiyati kam bo‘lishi mumkin, ammo tarixiy
ahamiyati yuqori. Aslida, temuriylar, xususan, Mirzo Ulug‘bek davrida zarb qilingan bu kabi
tanga pullar ko‘p topiladi. Lekin, bu mis tanga pullar anchagina yaxshi saqlangan Daryo
qirg‘og‘idan topilgan bu tangalar Ulug‘bek hukmronligining turli davrlarida 1420—1436-yillar
oralig‘ida Samarqandda zarb qilingan. Tangalarda olti qirrali yulduz va turli astronomik belgilar
aks etgan. Bu hukmdorning o‘zi bevosita ushbu tangalarni zarb etishda bosh-qosh bo‘lganligi,
o‘sha davrda matematika va astronomiya yuqori darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi. Tangalar
yuza qismida zarb qilingan joy nomi ‘Samarqand’, shuningdek, “adliya, ya’ni adolat so‘zi aks
etgan”
.Xozirda ushbu topilgan tangalar Surxondaryo Viloyati Termiz shaxrida joylashgan
arxeologiya muzeyida saqlanip kelinmoqda xamda ko‘rgazma zalida tomoshabinlarga
birqanchasi tariximiz naqadar boy ekanligini ko‘rish xamda qiziqarli ma’lumot olish uchun
sharoyitlar yaratilgan.
REFERENCES
1.
Abdullaev, T.
(2002). "O'rta Osiyo Tangalarining Tarixi". Tashkent: Sharq.
2.
Mansurov, M.
(2007). "Mirzo Ulug'bek va Uning Davriga Oid Tangalar". Samarqand:
Fan.
3.
Ibragimov, Sh.
(2015). "Samarqandda Tangalar Zarb Qilish Tarixi". Tashkent:
O'zbekiston.
4.
Abdullaev, T.
(2002).
O'rta Osiyo Tangalarining Tarixi
. Toshkent: Sharq nashriyoti.
5.
Mansurov, M.
(2007).
Mirzo Ulug'bek va Uning Davriga Oid Tangalar
. Samarqand: Fan
nashriyoti.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1141
6.
Ibragimov, Sh.
(2015).
Samarqandda Tangalar Zarb Qilish Tarixi
. Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti.
7.
Davidovich, E. A.
(1970).
Monetnoe delo v Sredney Azii v XIV-XV vekax
. Moskva: Nauka
nashriyoti.
8.
Bartold, V. V.
(1964).
Sochineniya, Tom II, Chast 2
. Moskva: Nauka nashriyoti.
9.
Bo’riev, O.
(2011).
O‘rta Osiyoda pul muomalasi va tanga zarb etish tarixi
. Buxoro:
Buxoro davlat universiteti nashriyoti.
10.
Ko‘chkarov, B.
(2018).
Temuriylar davrida iqtisodiy taraqqiyot va savdo aloqalari
.
Toshkent: Akademnashr.
11.
Semenov, A. A.
(1940).
Sredneaziatskie monety i ix znachenie
. Leningrad: Izdatelstvo AN
SSSR.
12.
Mirzaev, R.
(2020).
Mirzo Ulug‘bek davrida iqtisodiy tizim va uning pul islohotlari
.
Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
13.
Qosimov, N.
(2016).
Temuriylar davrining iqtisodiy merosi: tanga va pul muomalasi
.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
