May, 2025-Yil
326
XALQNING ORZULARIGA QANOT BOG‘LAGAN SHOIR
Avazova N.O.
BuxDPI O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
Zaripova M.
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477198
Annotatsiya. Ushbu maqolada xalqimizning ardoqli shoiri, she’rlaridan har doim vatan
va muhabbat mavzulari birinchi o’rinda tugan Muhammad Yusufning “Qora quyosh”
dostonidagi ayrim parchalar g‘oyaviy badiiy jihatdan tahlilga tortilgan.
Kalit so‘zlar: shoirlik, yurt dardi, adabiy qahramon, lirik chekinish,badiiy san’atlar.
She’rlari inson qalbini junbushga keltiradigan, millat dardini o‘z dardidek ilg‘ay olgan,
so‘z orqali xalqning orzulariga qanot bog‘lay oladigan kuchga ega qalam sohiblaridan biri
Muhammad Yusufdir. Shoir so‘zga mehri baland, xalq tuyg‘ulariga yaqin, ichki dunyosi boy
shoir edi. Uning har bir misrasi oddiy so‘zlar bilan katta haqiqatni, sof tuyg‘ularni ifoda etadi. U
xalq tilida yozdi, xalq qalbidan chiqdi, xalq qalbiga kirdi. Shoirning yuragi keng edi — u
xalqning shodligiga ham, g‘amiga ham sherik bo‘ldi. Shu sababli ham qisqa umr ko'rishiga
qaramay, u o‘zbek adabiyotining eng ardoqli vakillaridan biriga aylandi.
Bizga tarixdan ma’lumki, o‘zbek xalqi dunyodagi eng qadimgi xalqlardan biri sanaladi.
Va bu xalq tarixda misli ko‘rilmagan hodisalarni boshdan kechirgan. Ikki daryo oralig‘ida
joylashgan, zamini hosildor, xalqi, mehnatkash, o‘troq madaniyatning noyob namunalarini
yaratgan bu diyorga kimlarning ko‘zi kuymagan deysiz. Bosqinchi ketidan, bosqinchilar kelib,
bu go‘zal yurtni g‘orat qilishga – boyliklarini talash, xalqini qullikka mubtalo qilishga urinardi.
Xalqimiz bamisli samandar (olovda tug‘ilib olovdan omon chiqadigan afsonaviy qush)dek
barcha sinovlardan omon chiqdi. Biroq bu kurashlar, ozodlikka bo‘lgan intilishlar, albattaki,
qurbonlarsiz, yo‘qotishlarsiz kechmadi. Millatning nene bahodirlari yurt ozodligini har narsadan
ustun bilgan xalqning asl farzandlari shu kurash maydonlarida jon berdilar. “Qora quyosh”
dostoni aynan shu kurash maydonida yuz bergan voqealardan so‘zlaydi. Muhammad Yusufning
bu dostoni doston janridagi boshqa asalar singari to‘liq bitta mavzuni qamrab olmagan. Asar
qahramonlari ham bir yo‘sinda harakat qilmaydi.
Asarda arxiv materiallaridan ham foydalaniladi. Masalan, dastlab
Akmal
ismli bir tarixiy
shaxsning singlisiga yozgan xati keltiriladi, so‘ng esa dialog shaklida yozilgan she’r:
— Umr nima, ey odam?
May, 2025-Yil
327
— Umr yo‘ldir bir quloch.
— Armon nima, ey odam?
— Armon ham bir ehtiyoj.
Ushbu satrlar orqali muallif umrning qisqaligini (qulochdek) va insonning doimiy
armonlar bilan yashashini tasvirlaydi. Armon “ehtiyoj” deb ataladi — bu, orzularning amalga
oshmay qolgan shakli emas, balki doimiy hayotiy zarurat sifatida tasvirlangan.
— Omad nima, ey odam?
— Ayvondagi qaldirg‘och.
— Orzu nima, ey odam?
— Bo‘ldi, mening qornim och…
Bu yerda omad qaldirg‘ochga o‘xshatiladi — vaqtinchalik, uchib ketadigan. Ayniqsa,
“mening qornim och” degan satr jamiyatda moddiy ehtiyojlar orzulardan ustun qo‘yilayotganini
ko‘rsatadi. Bu, ocharchilik davrlariga (jumladan, 1930-yillarda SSSRda yuz bergan
qahatchiliklar) ishora bo‘lishi mumkin.
— Yolg‘on nima, ey odam?
— Yolg‘on — o‘t o‘smas dala.
— Haq nimadir, ey odam?
— Haqiqat — yetim bola…
Tarixiy haqiqatning yo‘qolib ketishi, yolg‘onning esa jamiyatga chuqur ildiz otganini
ochib beradi. “Haqiqat — yetim bola” deyilishi, ayniqsa, haqiqatning parvarishsizligi va
qadrsizligini ko‘rsatadi. Bu Sovet davridagi mafkuraviy senzura va yolg‘on axborotlar fonida
talqin qilinadi.
— Sevgi nima, ey odam?
— Sevgiga yo‘q hafsala.
— Baxt nimadir, ey odam?
— Baxt — bir kosa atala…
Tolkosada atala…
Bu yerda sevgi qadrsiz, baxt esa juda oddiy — hatto arzon ovqat sifatida ko‘rsatilgan.
“Atala” bu yerda nafaqat ocharchilik davridagi muhim taom, balki ijtimoiy ehtiyojlar tug‘yonida
insoniyat tushunchalarining qadrsizlanish belgisi sifatida talqin etiladi.
— Tolkosa nima, ey odam?
— Tolkosa hayot, jo‘ra.
May, 2025-Yil
328
— Atala nima, ey odam?
— Stalin bobongdan so‘ra!..
She’r yakunida ochiq tarixiy ishora mavjud. “Stalin bobongdan so‘ra!” degan ibora orqali
muallif ochiq tanqidiy ohangda o‘tmishdagi zo‘ravonlik siyosatini eslatadi. Bu satrda Stalinning
ocharchilik yillari, repressiyalar, ommaviy jabrlar va moddiy qashshoqlik davri nazarda tutilgan.
She’rda hayotiy tushunchalar soddalik orqali chuqur falsafiy va tarixiy ma’noga ega bo‘lgan
tarzda tasvirlanadi. Har bir savol-javob zamirida insoniy qadriyatlarning qadrsizlanishi, tarixiy
adolatsizliklar va jamiyatdagi beqarorlik yotadi. She’r ijtimoiy tanqid va tarixiy xotiraning
uyg‘unlashgan badiiy ifodasidir.
” Uning uchun qamoqxonada eng tansiq narsa qog‘oz edi. U hamma joydan faqat qog‘oz
qidirardi. Bir daqiqa sayrga olib chiqishsa, devorlar tagida sarg‘ayib, g‘ijim bo‘lib yotgan bir
parcha qog‘oz topib olib, boshi osmonda, yana zax xonaга qaytardi. Tergov paytida ham ilinj
shu. Ovqat payti ham. Ana shunday ming mashaqqatlar bilan yiqqan qog‘ozlari bir kuni
qo‘lyozmaga aylandi. Endi uni nima qilib bo‘lsa ham tashqariga, odamlarga yetkazish zarur edi.
Lekin qanday qilib? U turma boshlig‘iga murojaat qildi. Meni qabul qilishingizni so‘rayman, deb
qayta-qayta so‘rayverdi. Nihoyat boshliq zerikdi. Qahraton qish kunlarining birida boshliq issiq
pechka oldida, oyoqlarini chalishtirib o‘tirib, uning arzini tingladi.
— Sizdan o‘tinib so‘rayman. Shu qo‘lyozmani odamlar o‘qisin. Mayli, keyinroq, oqlanib
ketsam yoki…
— Bu yoqqa ber, — dedi boshliq o‘rnidan turmay.
Soddadil adib, unga qo‘lyozmani uzatdi. Boshliq qo‘lyozmani oldiyu gurillab yonib
turgan pechkaning ichiga ot-di…
U yana o‘sha zax va qorong‘i xonada o‘ziga keldi. «Bu ablahning oldiga meni kim
boshlab bordi? Oyoqlarimmi? Men ularni hoziroq kesib tashlayman. Nahot shuncha xo‘rliklarni
ko‘rib ham ko‘zim ochilmadi! Nahot, bu boshda zarra aql bo‘lmasa! Nahotki, u meni jalloddan
yordam so‘rab borishga undadi! Hozir… Hozir!.. “ U dast o‘rnidan turib, yugurib borib, zarb
bilan boshini devorga urdi. Urdi va yana uraverdi. Joni chiqib ketguncha uraverdi!..
Kim edi bu adib? Qodiriymi?.. Cho‘lponmi? Yoki Usmon Nosirmi?!“
Ushbu matn, o‘zbek adabiyotining buyuk yozuvchilarining ijodiga oid tarixiy va badiiy
kontekstni aks ettiradi. Tarixiy manbalar asosida matnni tahlil qilganda, uning sovet davrining
repressiv siyosatiga qarshi yozuvchi va adiblarning ruhiy holatini qanday ifodalashga
qaratilganligini ko‘ramiz. Matnda tasvirlangan voqea va personajlarning tajribalari aynan sovet
davri adabiyotining og‘ir sharoitlarini o‘zida mujassam etadi. Sovet Ittifoqining repressiv
May, 2025-Yil
329
siyosati o‘zbek adabiyoti va yozuvchilarini kuchli tazyiqqa solgan. Adiblarning ijodi faqat
yozuvchilarning o‘zini emas, balki butun jamiyatni ham ta’sir qilardi. Sovet rejimi adabiyot va
san’atni siyosiy manfaati uchun ishlatishni maqsad qilib qo‘ygan, va bunday siyosiy tazyiq
ostida ijodkorlar o‘z fikrlarini erkin ifodalashda og‘ir sharoitlarga duch kelishgan.
Qamoqxonadagi qog‘oz qidirish – bu o‘z ichida yozuvchining ijodiy erkinlikka bo‘lgan
ehtiyojini, o‘z asarlarini saqlash va boshqalarga yetkazish istagini ko‘rsatadi. Qog‘oz bu yerda
shunchaki moddiy predmet emas, balki yozuvchining fikr va ijodini saqlashning yagona vositasi
sifatida qaraladi. Sovet davrida yozuvchilar o‘z asarlarini saqlash va ulardan foydalanish
imkoniyatidan mahrum edilar. Bu sharoitda yozuvchining har bir qog‘oz bo‘lagiga umid bilan
qarashi juda tabiiy. Yozuvchi qamoqda bo‘lib, o‘z asarini tashqariga chiqarish uchun kurashadi.
Boshliqning qo‘lyozmani pechka ichiga otishi esa bu yozuvchining ijodiga nisbatan keltirilgan
sovet rejimining yondashuvini ko‘rsatadi. Bu yerda pechka — yo‘q qilish va jazolash ramzi
sifatida ishlatiladi. Yozuvchining ijodi va o‘z fikrlarini ifodalashni istashi, biroq bunga qarshi
bo‘lgan kuchlar tomonidan bu orzularning yo‘q qilinishi, adabiyotshunoslarning sovet
repressiyalariga nisbatan qayg‘u va nafratni aks ettiradi. Yozuvchining boshliq bilan suhbatida
davom etgan psixologik holat, uning ruhiy izolyatsiyasini, yolg‘izlikni va umidsizlikni
ko‘rsatadi. Yozuvchi, asarini boshqa odamlarga yetkazishni xohlaganida, boshliq unga qarshi
chiqadi. Boshliqning javobi – bu nafaqat yozuvchi uchun, balki butun jamiyat uchun og‘ir bir
voqea. Repressiya davrida, bunday qiyinchiliklar nafaqat yozuvchilar, balki butun xalqning
ijodiy va fikriy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Yozuvchining zarb bilan boshini devorga
urishi — bu uning ichki ruhiy azoblarini, o‘z ijodi va erkinligini qayta tiklashga bo‘lgan
ehtiyojini aks ettiradi. Bu voqea yozuvchining faqat tashqi jismoniy emas, balki ichki ruhiy va
psixologik zo‘riqishlarga qarshi kurashini ko‘rsatadi. Yozuvchining o‘ziga berilgan zarbalarni,
tazyiqlarni qabul qilishga qarshi kurashishi adabiyotdagi insoniylik va erkinlikni izlash
motivining muhim ifodasi sifatida tahlil qilinishi mumkin.
” Yozuvchi Kim? matnning oxirida kim edi bu adib?“ - degan savolni berish, adibni
aniqlashga qaratilgan bir tahlilni ifodalaydi. Tasvirlangan holatlar – bu o‘zbek yozuvchilarining
jamiyatdagi o‘z o‘rnini va erkinlik uchun kurashini aks ettiradi. Savolga javob izlayotganda,
quyidagi adiblar xotiraga keladi: Abdulla Qodiriy, Cho'lpon, Usmon Nosir...
Sovet davrida repressiya va siyosiy tazyiqlar ostida bo‘lsa-da, Usmon Nosir, Cho‘lpon,
va Abdulla Qodiriy kabi yozuvchilar o‘z ijodi orqali xalqning ma'rifatini oshirish, ilm-fan va
ta'limni rivojlantirishga yordam berishga harakat qilishdi. Ularning g‘oyalari va asarlari o‘zbek
jamiyatining ijtimoiy va madaniy taraqqiyotiga katta ta'sir ko‘rsatdi, ammo bu yo‘lda ular
May, 2025-Yil
330
ko‘plab siyosiy to‘siqlarga duch kelishdi. Ularning o‘rni va roli bugungi kunda ham o‘zbek
adabiyotining rivojida muhim ahamiyatga ega.
Bundan tashqari ”Qora quyosh“dostonida keltirilgan ” Ikki yashar xalq dushmanlari“
she'ri faqat badiiy emas, balki tarixiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Shoir o‘zining she’rlari
orqali Sovet davridagi ziddiyatlarni, bolalar va boshqa aybsiz odamlarning qiynoqlarini,
tizimning nohaqligini tanqid qiladi. She’r nafaqat yosh bolalar, balki butun bir xalqning taqdiri
va erkinligi haqida qayg‘uradi. Yozuvchining asarlari tarixiy va siyosiy muhitga chuqur ta’sir
ko‘rsatgan, bu esa uning she’rlari bugungi kunda ham o‘quvchilarga siyosiy erkinlik va ijtimoiy
adolatni talab qilishda ilhomlantiruvchi manba bo‘lib xizmat qiladi. Quyida she‘rdan parcha
keltirdik:
...Yo'q aybiga iqror bo'lar hammasi
Elning suyuk bolalarin bolasi.
Elning buyuk bolalarin bolasi,
Ikki yashar ” xalq dushmanlari“
O'lsa o'zi o'lar, So'zi o'lmaydi,
Hamisha barhayot nasl shoirlar.
Haqiqiy shoirning qabri bo'lmaydi,
Yurakka ko'milar asl shoirlar.
" Cho'lpon" she'ridan
Yuqoridagi she'rda keltirilganidek Muhammad Yusuf ijodi bugun ham barhayot. U o‘z
she’rlari bilan yashaydi, har bir yurakda tiriklik topadi. Uning she’rlari yodlanadi, katta
minbarlarda o‘qiladi, Vatan haqida, ona haqida, xalq haqida eng samimiy ifodalar sifatida
tillarda yangraydi.
Chinakam shoirning qabri tuproq ostida emas — u el yuragida, xotiralar bag‘rida, she’r
satrlarida yashaydi. Muhammad Yusuf ham aynan ana shunday, yuraklarga ko‘milgan, el qalbida
barhayot shoirdir.
May, 2025-Yil
331
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nilufar, A. (2023). G ‘IJDUVON SHEVASIDAGI AYRIM SO ‘ZLARINING
“DEVONU LUG ‘OTIT TURK” ASARIDA IFODALANISHI. UNIVERSAL
JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES, PHILOSOPHY AND CULTURE, 1(1), 219-225.
2.
Avazova, N., & Jalilova, O. (2024). ULUGʻBEK HAMDAMNING “OTA”
ROMANIDAGI AYRIM OBRAZLAR TAVSIFI. Theoretical aspects in the formation of
pedagogical sciences, 3(1), 20-24.
3.
Avazova, N. (2024). TA’LIM VA INNOVATSION TADQIQOTLAR: ANVAR
OBIDJON IJODIDA TO ‘RTLIK SHAKLIGA YANGICHA POETIK MUNOSABAT
IFODASI. Buxoro davlat pedagogika instituti jurnali, 4(4).
4.
Avazova, N. (2024). THE ROLE OF THE QUATRAINS IN NAVOI PROSE AND
SCIENTIFIC WORKS. Modern Science and Research, 3(10), 176-179.
5.
SO, N. A. S. L. D. SHEVA LEKSIKASIDA DIALEKTAL SO ‘Z TURLARI (Buxoro
viloyati, G ‘ijduvon tuman shevasi misolida). THEORETICAL ISSUES OF UZBEK
LINGUISTICS, 248.
6.
Sharipova
M.
ЭПОСА"
АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК
НАРОДНОГО
ВОСПИТАНИЯ, ВЕДУЩИЙ ПОКОЛЕНИЕ К СОВЕРШЕНСТВУ //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2022. – Т. 12. – №. 12.
7.
Sharipova M. B., Muslimova L. M. Q. XALQ DOSTONLARINI O’RGATISHNING
AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA) //Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 7. – С. 1130-1134.
8.
Sharipova M. B. Xursand Nuriddinovna Mirzayeva XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI //Scientific progress. – 2021. – №. 7.
9.
Sharipova
M.
B.
Gulshoda
Fazliddin
Qizi
Ravshanova
QAHRAMONLIK
DOSTONLARINING O’ZIGA XOSLIGI: MILLIY RUH VA AN’ANALAR //Scientific
progress. – 2021. – №. 7.
10.
Шарипова М.Б., Неьматова Ш.Н. ФОРМИРОВАНИЕ ЭСТЕТИЧЕСКОЙ
КУЛЬТУРЫ
ВОСПИТАННИКОВ
ДОШКОЛЬНЫХ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ
УЧРЕЖДЕНИЙ
//
Вестник
магистратуры.
2020.
№3-3
(102).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-esteticheskoy-kultury-vospitannikov-
doshkolnyh-obrazovatelnyh-uchrezhdeniy (дата обращения: 07.10.2022).
11.
Шарипова М. Б., Саьдуллаева М. Модульное обучение в системе образования
//Вестник магистратуры. – 2019. – №. 4-3. – С. 72.
May, 2025-Yil
332
12.
Sharipova M. B., Marg’Uba Fazliddin Qizi Jomurodova X., IFODASI D. S. M. B.
Scientific progress. 2021. № 7 //URL: https://cyberleninka. ru/article/n/xalqdostonlarida-
sovchilik-marosimi-badiiy-ifodasi-alpomish-dostoni-misolida (дата обращения: 22.12.
2021).
13.
MA’NAVIY Y. A. R. V. A., O’RNI D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU //Maktabgacha ta’lim.
14.
Sharipova, Maxbuba Baxshilloyevna. "Gulasal Shavkat Qizi Farmonova NIKOHDAN
SO’NG ADO ETILADIGAN URF-ODATLAR TASVIRI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA)."
Scientific progress
7 (2021).
15.
Sharipova M. B., Jalolova S. Z. Q. HOZIRGI MAISHIY TURMUSHDA O’Z O’RNIGA
TO’LA EGA BO’LGAN MAROSIMLAR (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA)
//Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 7. – С. 1114-1119.
16.
Шарипова М. Б., Саидова Д. Х. К. Методы и средства использования национальных
ценностей в духовно-нравственном воспитании детей в семье //Проблемы
педагогики. – 2020. – №. 3 (48). – С. 31-32.
17.
Шарипова М. Б., Саидова Д. Х. К. Методы и средства использования национальных
ценностей в духовно-нравственном воспитании детей в семье //Проблемы
педагогики. – 2020. – №. 3 (48). – С. 31-32.
18.
Baxshilloyevna S. M. et al. MAKTABGACHA YOSHIDAGI BOLALAR MA’NAVIY
DUNYOSINI BOYITISHDA “ALPOMISH” DOSTONING O’RNI //BOSHQARUV VA
ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2022. – Т. 2. – №. 2. – С. 146-
152.
19.
Шарипова М.Б., Хусаинова З.Х. ВОСПЕВАНИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ ДУХОВНЫХ
ЦЕННОСТЕЙ В ГЕРОИЧЕСКОМ ЭПОСЕ // Вестник науки и образования. 2021.
№16-2 (119). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/vospevanie-natsionalnyh-duhovnyh-
tsennostey-v-geroicheskom-epose (дата обращения: 07.10.2022).
20.
Sharipova M. YOSH AVLOD RUHIY VA MA’NAVIY DUNYOSINI BOYITISHDA
QAHRAMONLIK EPOSINING O’RNI: DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU, Maktabgacha ta’lim kafedrasi o’qituvchisi
//Научно-практическая конференция. – 2021. – С. 116-117.
