May, 2025-Yil
333
ABDULLA QAHHOR HIKOYALARINING TAHLILI
Umurzakova Dilnoza Davranbekovna
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o’zbek tili va adabiyoti universiteti
1-kurs tayanch doktoranti
Moskva Lingvistika Universiteti qoʻshma dasturi oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477213
Annotatsiya. Ushbu maqolada Abdulla Qahhor hikoyalarining badiiy-estetik
xususiyatlari, g'oyaviy-mazmuniy jihatlari hamda adibning o'zbek adabiyotidagi o'rni tahlil
qilingan. Berilgan manbalardan "Dumli odamlar" va "Bizning mulohazalarimiz" asarlari asosida
Qahhor ijodining o'ziga xos xususiyatlari aniqlangan. Tadqiqot natijasida adibning hikoyalarida
lakonizm, chuqur psixologizm, o'tkir ijtimoiy tanqid, ramziylik, badiiy detallardan unumli
foydalanish kabi jihatlar yoritilgan. Qahhor hikoyalari nafaqat o'zbek, balki jahon adabiyotida
ham muhim o'rin tutishi ta'kidlangan.
Kalit so'zlar: Abdulla Qahhor, hikoya janri, badiiy tahlil, ijtimoiy tanqid, lakonizm,
psixologizm, ramziylik, o'zbek adabiyoti, realizm.
ANALYSIS OF THE STORIES OF ABDULLAH QAHHOR
Abstract: This article analyzes the artistic-aesthetic characteristics, ideological-content
aspects of the stories of Abdullah Qahhor and the role of ADIB in Uzbek literature. From the given
sources, on the basis of the works "people with tails" and "our meditations", the peculiarities of
the work of Qahhor were identified. As a result of the study, Adib's stories covered aspects such
as laconism, deep psychologism, acute social criticism, symbolism, the efficient use of artistic
details. Qahhor's stories have been noted to play an important role not only in Uzbek but also in
world literature.
Keywords: Abdullah Qahhor, story genre, artistic analysis, social criticism, laconism,
psychologism, symbolism, Uzbek literature, realism.
АНАЛИЗ ИСТОРИЙ АБДУЛЛЫ КАХОРА
Аннотация: В этой статье анализируются художественно-эстетические
особенности, идейно-содержательные аспекты рассказов Абдуллы Кахора, а также роль
писателя в узбекской литературе. Из приведенных источников на основе работ" люди с
хвостами "и" наши рассуждения " были определены особенности творчества Кахара. В
результате исследования в рассказах писателя выделяются такие аспекты, как лаконизм,
глубокий психологизм, острая социальная критика, символизм, эффективное
May, 2025-Yil
334
использование художественных деталей. Отмечено, что рассказы Кахора занимают
важное место не только в узбекской, но и в мировой литературе.
Ключевые слова: Абдулла Каххор, жанр рассказа, художественный анализ,
социальная критика, лаконизм, психологизм, символизм, узбекская литература, реализм.
KIRISH
O'zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Abdulla Qahhor XX asr o'zbek nasrining
shakllanishi va rivojlanishiga ulkan hissa qo'shgan ijodkordir. Adibning "Anor", "Bemor",
"O'g'ri", "Dahshat", "Mayiz yemagan xotin" kabi hikoyalari o'zbek adabiyotining eng sara
namunalari qatoriga kiradi [1]. Qahhor hikoyalarining o'ziga xos xususiyatlari, ularning badiiy-
estetik qimmati, ijtimoiy ahamiyati adabiyotshunoslar tomonidan ko'p tadqiq etilgan.
Ushbu tadqiqotning maqsadi Abdulla Qahhor hikoyalarining badiiy-g'oyaviy
xususiyatlarini, adibning o'z davrini qalamga olishdagi mahoratini, hikoyalarining tuzilishi va
uslubiy jihatlarini aniqlashdan iborat. Tadqiqot uchun "Dumli odamlar" hikoyasi va "Bizning
mulohazalarimiz" feletoni asosiy manba sifatida olingan bo'lib, bu asarlar orqali yozuvchining
uslubi, so'z qo'llash mahorati, satira va yumordan foydalanish usullari keng tahlil qilingan.
Shuningdek, adibning boshqa hikoyalari ham tahlilga tortilgan.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, Abdulla Qahhor ijodini zamonaviy adabiyotshunoslik
nuqtai nazaridan o'rganish, uning hikoyalarida aks etgan badiiy-estetik qadriyatlarni aniqlash,
milliy adabiyotimiz xazinasidagi o'rnini belgilash muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday tadqiqotlar
o'zbek adabiyoti tarixini to'liqroq yoritishga, adabiy merosimizni chuqurroq anglashga xizmat
qiladi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqotda tarixiy-qiyosiy, tahliliy-tipologik va adabiy-estetik tahlil usullaridan
foydalanildi. Adibning "Bizning mulohazalarimiz" feletoni va "Dumli odamlar" hikoyasi batafsil
o'rganilib, ularning g'oyaviy-badiiy xususiyatlari aniqlandi. Shuningdek, adibning boshqa
hikoyalari ham qiyosiy tahlil qilindi.
O'zbek adabiyotshunosligida Abdulla Qahhor ijodini o'rganish borasida salmoqli ishlar
amalga oshirilgan. Ozod Sharafiddinovning "Abdulla Qahhor" monografiyasida adibning hayoti
va ijodi, uning badiiy mahorati atroflicha tadqiq etilgan [2]. Matjon Qo'shjonovning "Abdulla
Qahhor mahorati" nomli tadqiqotida yozuvchining hikoya janridagi yutuqlari, uslubiy
xususiyatlari tahlil qilingan [3]. Umurzoq Normatovning "Qahhor nafosati" kitobida adibning
badiiy olami, hikoyalarining estetik qimmati ochib berilgan [4].
May, 2025-Yil
335
Rus adabiyotshunosligida Abdulla Qahhor ijodi L.I. Kayumova, A.L. Kirilina tomonidan
o'rganilgan bo'lib, ular adibning hikoyalaridagi psixologizm, milliy xarakter, satira va yumordan
foydalanish mahoratini tadqiq etganlar [5]. G'arb adabiyotshunosligida E. Allworth, D.L.
Montgomery kabi olimlarning ishlarida o'zbek adabiyoti kontekstida Qahhor ijodi o'rganilgan [6].
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, Abdulla Qahhor hikoyalarining qisqalik, lo'ndalik,
teran ma'no, o'tkir konflikt, kuchli dramatizm, so'z tanlashdagi aniqlik kabi jihatlari ko'plab
tadqiqotchilar tomonidan e'tirof etilgan. Biroq adibning hikoyalarini zamonaviy adabiy mezonlar
asosida kompleks tahlil qilish, ularning bugungi o'zbek adabiyotiga ta'sirini aniqlash masalalari
yetarlicha tadqiq etilmagan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tadqiqot natijasida Abdulla Qahhor hikoyalarining quyidagi badiiy-estetik xususiyatlari
aniqlandi:
Birinchidan, Qahhor hikoyalarining eng muhim xususiyati – ularning lakonikligi, ya'ni
qisqa va lo'ndaligi. Adib voqealarni batafsil tasvirlamay, muhim detallarni tanlab, ular orqali katta
ijtimoiy muammolarni aks ettirish mahoratiga ega. Masalan, "Bemor" hikoyasi hajman juda qisqa
bo'lsa-da, unda butun bir davr manzarasi, ijtimoiy tuzumning fojiali qiyofasi o'z aksini topgan [7].
"Oz so'z bilan ko'p ma'no ifodalash" tamoyili uning barcha hikoyalarida namoyon bo'ladi.
Ikkinchidan, Qahhor hikoyalarida ijtimoiy tanqid ustuvor. Adib o'z davridagi ijtimoiy
adolatsizlik, ma'muriy zo'ravonlik, jaholat kabi illatlarni keskin tanqid qiladi. "Dumli odamlar"
hikoyasida esa chet elliklar tasavvuridagi O'zbekiston, o'zbeklarni "ketiga po'stak bog'lab, imo-
ishora bilan gaplashadigan qabila" deb o'ylaydigan yevropaliklar ustidan kinoya qilinadi. Bu
hikoya orqali adib milliy g'ururni, o'z madaniyatiga hurmatni targ'ib qiladi [8].
Uchinchidan, "Bizning mulohazalarimiz" kabi feletonlarida Qahhor o'sha davrdagi
byurokratiya va rasmiyatchilikni tanqid qiladi. Bu feleton magazindagi navbat ro'yxati haqida
bo'lib, unda adib o'ziga xos uslubda rasmiyatchilikni, byurokratiyani va sun'iy tanqidni masxara
qiladi. Adib ijtimoiy hayotdagi kamchiliklarni ochib berish orqali jamiyatni sog'lomlashtirish
g'oyasini ilgari suradi [9].
To'rtinchidan, Qahhor hikoyalarida psixologizm kuchli. Adib qahramonlarning ichki
dunyosini, ruhiy kechinmalarini tasvirlashda betakror mahorat ko'rsatgan. "Dahshat" hikoyasida
Unsinning qalb iztiroblarini tasvirlash orqali davr fojealari ochib berilgan. Adibning qahramonlari
murakkab ruhiy jarayonlarni boshdan kechiradi, bu esa o'zbek adabiyotida psixologik tahlil
usulining taraqqiyotiga sezilarli ta'sir ko'rsatgan [10].
May, 2025-Yil
336
Qahhor hikoyalarida yumordan mohirona foydalaniladi. "Dumli odamlar" hikoyasida
mehmonning dumli odamlar qidirish uchun kelishi va natijada o'zi kulgili vaziyatlarga tushib
qolishi tasvirida adibning yumor hissi, kulgili vaziyatlarni yaratish mahorati namoyon bo'ladi.
Adibning yumori nafaqat kulgi uyg'otadi, balki chuqur ijtimoiy ma'noni ham anglatadi. Qahhor
hikoyalarida milliylik va umuminsoniylik uyg'unlashgan. "Anor" hikoyasidagi Turobjon va uning
xotini o'rtasidagi munosabatlar milliy xususiyatlarga ega bo'lsa-da, unda ko'tarilgan insoniylik,
muhabbat, sadoqat kabi masalalar umuminsoniy ahamiyatga ega. Shu bois, Qahhor hikoyalari
dunyo xalqlari tillariga tarjima qilinib, keng o'quvchilar ommasining e'tiborini qozongan.
Qahhor hikoyalarida ramziylik va majoziylik muhim o'rin tutadi. "Anor" hikoyasidagi anor
ramzi orqali adib insoniy munosabatlarning murakkabligi, muhabbatning go'zalligi va nozikligi
kabi chuqur falsafiy g'oyalarni ilgari suradi. Adibning har bir detali, har bir ramzi chuqur ma'no
kasb etadi va ular hikoya g'oyasini ochib berishga xizmat qiladi.
Qahhor hikoyalarining kompozitsion qurilishi o'ziga xos va puxta. Adib voqealar rivojini
shunday tuzadiki, har bir epizod, har bir detal hikoya g'oyasini ochib berishga, konfliktni
rivojlantirishga xizmat qiladi. "Mayiz yemagan xotin" hikoyasida voqealar rivojining o'ziga xos
tarzda tuzilganligi, kulminatsion nuqta va yechim o'quvchini hayratga soladi.
Qahhor asarlarining til xususiyatlari ham e'tiborga molik. Adib xalq tilining eng nozik
jilolarini, so'zlarning ko'p ma'noliligini, frazeologik birliklarni mahorat bilan qo'llaydi. "Bizning
mulohazalarimiz" feletonida ham, "Dumli odamlar" hikoyasida ham adibning so'z qo'llash
mahorati, yumor hissi yaqqol ko'rinadi. Uning asarlarida har bir so'z o'z o'rnida qo'llanilgan bo'lib,
ortiqcha unsurlar yo'q. Qahhor hikoyalarida zamon va makon tasviri ham o'ziga xos. "Dumli
odamlar" hikoyasida adib o'sha davr shahri, uning me'moriy yodgorliklari, ko'chalari, aholining
turmush tarzi haqida ham ma'lumot beradi. Bu o'quvchida tarixiy davr haqida tasavvur uyg'otadi
va voqealarning haqqoniyligini ta'minlaydi.
XULOSA
Abdulla Qahhor hikoyalari o'zbek adabiyotida realistik hikoyachilikni yangi bosqichga
ko'targan. Adibning hikoyalari qisqalik, lo'ndalik, chuqur psixologizm, kuchli dramatizm,
milliylik va umuminsoniylik uyg'unligi, o'tkir ijtimoiy tanqid, kompozitsion puxtalik, til va uslub
betakrorligi kabi xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Qahhor hikoyalarining g'oyaviy-badiiy xususiyatlarini o'rganish natijasida shuni ta'kidlash
mumkinki, adib o'z davri ijtimoiy-siyosiy, ma'naviy-axloqiy muammolarini chuqur anglagan
holda, ularni badiiy voqelikka aylantira olgan, oddiygina turmush lavhalarida katta ijtimoiy-
May, 2025-Yil
337
falsafiy ma'noni ifoda eta bilgan. Uning hikoyalari tasvirning aniq va lo'ndaligi, psixologik
tahlilning chuqurligi, ijtimoiy tanqidning o'tkirligi bilan ajralib turadi.
Qahhor hikoyalari bugungi kunda ham o'zining badiiy-estetik qimmatini yo'qotmagan,
aksincha, zamonaviy o'quvchilarni hayotga teran nazar tashlashga, insoniy munosabatlarning
murakkabligini anglashga, ma'naviy-axloqiy qadriyatlarni qadraylashga o'rgatmoqda. Adibning
hikoyalari nafaqat o'zbek adabiyotida, balki jahon adabiyotida ham munosib o'rin egallagan, ular
turli tillarga tarjima qilinib, keng o'quvchilar auditoriyasining e'tiborini qozongan.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Qahhor, A. (2013). Dumli odamlar.
Ziyo istagan qalblar uchun!
Saytidan olindi.
2.
Sharafiddinov, O. (1988).
Abdulla Qahhor.
Toshkent: G'afur G'ulom.
3.
Qo'shjonov, M. (1983).
Abdulla Qahhor mahorati.
Toshkent: Fan.
4.
Normatov, U. (2006).
Qahhor nafosati.
Toshkent: Sharq.
5.
Kayumova, L.I. (2005).
Abdulla Qahhor hikoyalarida psixologizm.
Toshkent: Fan.
6.
Allworth, E. (2002).
Uzbek Literary Politics.
Philadelphia: University of Pennsylvania
Press.
7.
Qahhor, A. (2013). Bemor.
Ziyo istagan qalblar uchun!
Saytidan olindi.
8.
Qo'shjonov, M. (1995).
XX asr o'zbek adabiyoti tarixi.
Toshkent: O'qituvchi.
9.
Qahhor, A. (2014). Bizning mulohazalarimiz.
Ziyo istagan qalblar uchun!
Saytidan olindi.
10.
Borolina, I.V. (1975).
Uzbekskaya literatura XX veka.
Moskva: Nauka.
