May, 2025-Yil
404
SURXON VOHASI TURKMANLARINING AN'ANAVIY TURMUSH TARZI VA
XO’JALIGI
Mamanazarov Sardorbek Sherqul o’g’li
Termiz davlat universiteti Magistratura bo’limi talabasi
sardorbekmamanazarov0106@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477030
Annotatsiya. Ushbu maqolada Surxon vohasida asrlar davomida shakllangan
turkmanlarning an'anaviy turmush tarzi va xo‘jaligining o‘ziga xos xususiyatlari, ularning tarixiy
ildizlari, betakror hunarmandchiligi, oilaviy marosimlari, urf-odatlari ilmiy asosda yoritiladi.
Kalit so’zlar: Surxon vohasi, turkmanlar, an’anaviy turmush, chorvachilik, etnografiya,
urf-odatlar.
Аннотация. В данной статье на научной основе освещаются своеобразные
особенности традиционного образа жизни и хозяйства туркмен, формировавшиеся на
протяжении веков в Сурханской долине, их исторические корни, уникальное
ремесленничество, семейные обряды и обычаи.
Ключевые слова: Сурханская долина, туркмены, традиционный образ жизни,
животноводство, этнография, обычаи.
Abstract. This article scientifically highlights the unique features of the traditional way of
life and economy of the Turkmen people, which have been forming for centuries in the
Surkhandarya oasis, their historical roots, unique craftsmanship, family ceremonies, and customs.
Keywords: Surkhandarya oasis, Turkmen, traditional life, animal husbandry, ethnography,
customs.
Kirish
Surxon vohasi Markaziy Osiyoning qadimiy sivilizatsiya o‘choqlaridan biri bo‘lib, turli
etnik guruhlar, jumladan turkmanlar uchun ham azaldan maskan bo‘lib kelgan. Turkmanlarning
Surxon vohasidagi tarixi uzoq o‘tmishga borib taqaladi va ular mintaqaning madaniy-iqtisodiy
hayotida muhim o‘rin tutgan. Bugungi kunda ham Surxon vohasining ayrim hududlarida
turkmanlar o‘zlarining an’anaviy turmush tarzining ko‘plab elementlarini saqlab qolgan holda
hayot kechirmoqdalar. Mazkur tadqiqotda Surxon vohasida istiqomat qiluvchi turkmanlarning
etnik tarixi va joylashuvi, an'anaviy xo‘jalik mashg‘ulotlari (chorvachilik, dehqonchilik,
hunarmandchilik), turmush tarzi (turar joylar, kiyim-kechak, ovqatlanish, oilaviy munosabatlar,
ijtimoiy hayot, og‘zaki ijod) hamda uning zamonaviy tendensiyalari kompleks tarzda ilmiy tahlil
May, 2025-Yil
405
etiladi. Tadqiqotning dolzarbligi Surxon vohasida istiqomat qiluvchi turkmanlarning boy madaniy
merosini saqlab qolish va kelajak avlodlarga yetkazish, shuningdek, mintaqaning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishiga ularning qo‘shgan hissalarini ilmiy jihatdan asoslash zarurati bilan
belgilanadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Surxon vohasi turkmanlarining an'anaviy turmush tarzi va xo‘jaligi asrlar davomida
mintaqaning tabiiy-geografik sharoiti, tarixiy-madaniy aloqalari va ijtimoiy-iqtisodiy omillari
ta'sirida shakllangan murakkab va o‘ziga xos tizimni tashkil etadi. Tadqiqot davomida
aniqlanganidek, chorvachilik, dehqonchilik va hunarmandchilik ushbu etnik guruhning an'anaviy
xo‘jalik faoliyatining asosiy yo‘nalishlari bo‘lib kelgan. Har bir xalqning xo‘jalik faoliyatida
ustuvor yo‘nalishning shakllanishi bevosita ularning tarixiy maskani, geografik o‘rni, iqlim
sharoitlari, tuproq unumdorligi va suv resurslari bilan bog‘liq bo‘lganligi tarixiy haqiqatdir.
Chorvachilik azaldan turkman xalqining asosiy mashg‘ulotlaridan biri bo‘lib kelgan. Ular
ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi turmush tarzini kechirib, chorva mollarini boqish uchun qulay
yaylovlar izlash, tabiatning qiyinchiliklariga bardosh berish va suruvlarini ko‘paytirish ustida
doimiy izlanishda bo‘lganlar.Chorvachilik, xususan, ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi turmush
tarzining muhim elementi sifatida ularning hayotida alohida o‘rin tutgan. Dehqonchilik esa,
mintaqaning unumdor yerlari va sug‘orish imkoniyatlari tufayli barqaror tirikchilik manbai bo‘lib
xizmat qilgan. Hunarmandchilik, ayniqsa gilamdo‘zlik va palos to‘qish, nafaqat amaliy
ahamiyatga ega bo‘lgan, balki madaniy o‘zlikni ifodalash vositasi ham bo‘lgan.
An'anaviy turmush tarziga xos bo‘lgan turar joylar (o‘tovdan loy uylarga evolyutsiya),
kiyim-kechak, ovqatlanish, oilaviy munosabatlar va ijtimoiy hayot shakllari Surxon vohasi
turkmanlarining boy madaniy merosini namoyon etadi. Katta oila an'analari, qarindosh-urug‘chilik
aloqalari, mehmondo‘stlik, jamoaviylik kabi qadriyatlar ularning ijtimoiy hayotida muhim rol
o‘ynagan. Og‘zaki ijod va folklor esa avlodlar o‘rtasida madaniy merosni yetkazishning asosiy
vositasi bo‘lib xizmat qilgan.
Shu bilan birga, XX asrning oxiri va XXI asr boshlarida globallashuv, urbanizatsiya va
texnologik taraqqiyot ta'siri ostida Surxon vohasi turkmanlarining an'anaviy turmush tarzida
sezilarli o‘zgarishlar yuz bermoqda. Xo‘jalik faoliyatida zamonaviy texnologiyalarning
qo‘llanilishi, turar joylar va kiyim-kechakdagi transformatsiyalar, oilaviy munosabatlardagi
tendensiyalar an'anaviy shakllardan biroz uzoqlashishni ko‘rsatadi. Biroq, tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, an'anaviy urf-odatlar, marosimlar va madaniy qadriyatlarning ayrim muhim
elementlari hamon saqlanib qolmoqda va mahalliy aholi tomonidan qadrlanmoqda.
May, 2025-Yil
406
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Surxon vohasi turkmanlarining an'anaviy turmush tarzi
va xo‘jaligi ularning o‘ziga xos etnik madaniyatining muhim tarkibiy qismidir. Ushbu merosni
ilmiy o‘rganish va uni kelajak avlodlarga yetkazish nafaqat mintaqa etnografiyasini boyitadi, balki
O‘zbekiston xalqlarining madaniy xilma-xilligini saqlashga ham xizmat qiladi. Kelgusida ushbu
mavzuni yanada chuqurroq o‘rganish, an'anaviy bilimlarni zamonaviy hayotga integratsiya qilish
va madaniy turizmni rivojlantirish istiqbolli yo‘nalishlar bo‘lishi mumkin.
Xulosa
Surxon vohasi turkmanlarining an'anaviy turmush tarzi va xo‘jaligi mintaqaning o‘ziga xos
tarixiy, geografik va madaniy sharoitlari bilan chambarchas bog‘liq holda shakllangan boy
merosdir. Chorvachilik, dehqonchilik va hunarmandchilik kabi an'anaviy mashg‘ulotlar ularning
hayot tarzining asosini tashkil etgan. O‘ziga xos turar joylar, kiyim-kechak, ovqatlanish, oilaviy
va ijtimoiy munosabatlar ularning madaniy o‘zligini namoyon etadi. Shuningdek, Surxon
vohasining qadimiy sivilizatsiya markazlari bilan tutashganligi turkmanlarning madaniy boyligiga
o‘ziga xos ranglar bag‘ishlagan. Ularning an'anaviy hunarmandchiligi, ayniqsa gilam to‘qish
san'ati nafaqat amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan, balki avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan estetik
did va badiiy mahoratning yorqin namunasi hisoblanadi. Oilaviy va jamoaviy marosimlar, urf-
odatlar esa ularning ijtimoiy birdamligini mustahkamlab, madaniy an'analarning uzluksizligini
ta'minlab kelgan. Zamonaviy hayotning ta'siri ostida ayrim o‘zgarishlar kuzatilayotgan bo‘lsada,
an'anaviy qadriyatlar va urf-odatlar hamon o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Ushbu merosni
o‘rganish va asrab-avaylash mintaqa madaniyatini boyitish hamda kelajak avlodlarga yetkazish
uchun muhim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Турсунов
Нурулла
Нарзуллаевич.
,,ЖАНУБИЙ
СУРХОН
ВОҲАСИ
АҲОЛИСИНИНГ ЭТНИК ХУСУСИЯТЛАРИ (ХIХ аср охири - ХХ аср бошлари)’’
ТОШКЕНТ- 2007
2.
Джалалиддин Мирзо. История Термеза - Термез, 2001.-Б.41-42.
3.
Б. Х. КАРМЫШЕВА. ОЧЕРКИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ Южных РАЙОНОВ
ТАДЖИКИСТАНА И УЗБЕКИСТАНА (ПО ЭТНОГРАФИЧЕСКИМ ДАННЫМ).
Б,117
4.
Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX–XIII вв.
Ашхабад, 1969.
5.
Брегель В.В.Струве Страны и народы востока – Москва: 1959.
May, 2025-Yil
407
6.
Брук С.И. Население мира. Этнодемографический справочник. – М.: Наука, 1986.
7.
Гундогдыев О.А .Туркмены и народы мира.-А.:Туркменская государственная
издательская служба, 2012
8.
Дубова Н. А. Туркмены .- М,: Наука, 2016
9.
Дурдыев М.Туркмены .Поиски предков туркменского народа и его исторической
прародины. -А.: Харп, 1991.
10.
Кадыров. Ш. Туркмен-нама. Кто такие туркмены. - М, 2013
