May, 2025-Yil
408
FRANS BOASNING KOLUMBIYA UNIVERSITETIDAGI FAOLIYATI VA UNING
ILMIY MEROSI
Sardor Rahimxon
Magistr, Toshkent davlat universiteti
sardor.rahimxon.hist@university.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477042
Annotatsiya. Ushbu maqola Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi ko‘p yillik
faoliyati va uning Amerika antropologiyasiga qo‘shgan ulkan ilmiy merosini tahlil qiladi.
Boasning Kolumbiyadagi faoliyati antropologiyaning Qo‘shma Shtatlarda mustaqil va nufuzli
akademik fan sifatida shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Maqolada Boasning to‘rt sohalik
yondashuvni – jismoniy antropologiya, lingvistik antropologiya, arxeologiya va madaniy
antropologiyani – birlashtirgan holda fanni institutsionalizatsiya qilishdagi sa’y-harakatlari
ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, uning ilmiy irqchilikka qarshi kurashi va kelajak avlod
antropologlarini tarbiyalashdagi xizmatlari yoritiladi. Siz Boasning ilmiy merosi zamonaviy
antropologiyaga qanday ta’sir ko‘rsatayotganini bilib olasiz.
Kalit so‘zlar: Frans Boas, Kolumbiya universiteti, to‘rt sohalik yondashuv, ilmiy meros,
antropologiya tarixi, jismoniy antropologiya, lingvistik antropologiya, arxeologiya, madaniy
antropologiya, Amerika antropologiyasi.
KIRISH
. Frans Boasning Amerika antropologiyasining rivojlanishidagi o‘rni beqiyosdir.
Uning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati (1896-yildan ma’ruzachi, 1899-yildan professor
sifatida) nafaqat uning shaxsiy ilmiy yutuqlari uchun, balki butun Amerika antropologiya
maktabining yo‘nalishini belgilash uchun ham muhim platforma bo‘ldi. Boas Kolumbiyada
antropologiyani alohida akademik fan sifatida mustahkamladi, uning nazariy asoslari va
metodologik tamoyillarini ishlab chiqdi. Uning eng muhim yutuqlaridan biri antropologiyani to‘rt
asosiy sohaga – jismoniy antropologiya, lingvistik antropologiya, arxeologiya va madaniy
antropologiyaga (yoki etnologiyaga) ajratgan holda yaxlit (xolistik) o‘rganishni taklif etgan to‘rt
sohalik yondashuvdir. Ushbu yondashuv Amerika antropologiyasining o‘ziga xos belgisiga
aylandi. Ushbu maqolaning maqsadi – Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyatini,
uning to‘rt sohalik yondashuvni rivojlantirishdagi rolini va keng qamrovli ilmiy merosini tahlil
qilishdir. Siz Boasning intellektual jasorati va institutsional sa’y-harakatlari fanni qanday
o‘zgartirganini ko‘rasiz.
May, 2025-Yil
409
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati va ilmiy merosiga oid
birlamchi va ikkilamchi manbalarni tahlil qilishga asoslanadi.
•
Birlamchi manbalar:
o
Boasning Kolumbiya Universitetida ishlagan davrida yozilgan asosiy asarlari,
jumladan, ‘Ibtidoiy odam ongi’ (1911) [1] va ‘Antropologiya va zamonaviy hayot’ (1928) [2] kabi
kitoblari, shuningdek, uning ko‘plab ilmiy maqolalari o‘rganildi.
o
Boasning o‘zining dala tadqiqotlari materiallari, xususan, Shimoliy Amerikaning
mahalliy xalqlari bo‘yicha to‘plagan lingvistik va etnografik ma’lumotlari tahlil qilindi.
o
Kolumbiya Universiteti arxivlarida saqlanishi mumkin bo‘lgan Boas faoliyatiga
oid hujjatlar (agar umumiy tarixiy tadqiqotlar orqali ma’lum bo‘lsa) va uning shogirdlari hamda
zamondoshlari bilan yozishmalari ham muhim manba hisoblanadi.
•
Ikkilamchi manbalar:
o
Frans Boas hayoti va ijodiga bag‘ishlangan biografik asarlar (masalan, Duglas
Koulning ‘Frans Boas: Olimning ilk yillari, 1858–1906’ [3] kitobi).
o
Jorj V. Stoking Jr., Regna Darnell kabi fan tarixchilari va antropologlarning
Boasning Kolumbiyadagi faoliyati, uning to‘rt sohalik yondashuvining shakllanishi va ilmiy
merosining ta’siri haqidagi tadqiqotlari [4, 5].
o
Boasning shogirdlari (Alfred Krober, Rut Benedikt, Margaret Mid va boshqalar)
tomonidan yozilgan va Boasning g‘oyalarini davom ettirgan asarlar ko‘rib chiqildi.
•
Tadqiqot metodologiyasi:
o
Tarixiy tahlil:
Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati o‘sha davrning
ilmiy va ijtimoiy-siyosiy kontekstida o‘rganildi.
o
Matn tahlili:
Boasning asarlari va unga oid ikkilamchi adabiyotlardagi to‘rt
sohalik yondashuvga oid konsepsiyalar, argumentlar va dalillar tizimli ravishda tahlil qilindi.
o
Institutsional tahlil:
Boasning Kolumbiya Universitetida antropologiya
kafedrasini tashkil etishi va rivojlantirishi, o‘quv dasturlarini ishlab chiqishi va fanni akademik
hamjamiyatda mustahkamlashdagi roli baholandi.
NATIJALAR
Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati Amerika antropologiyasining institutsional
va intellektual landshaftini tubdan o‘zgartirdi. Uning sa’y-harakatlari natijasida antropologiya
mustaqil ilmiy fan sifatida tan olindi va o‘zining noyob tadqiqot yo‘nalishlariga ega bo‘ldi.
May, 2025-Yil
410
•
Kolumbiya
Universitetidagi
Faoliyati
va
Antropologiyaning
Institutsionalizatsiyasi:
o
Boas 1899-yilda Kolumbiya Universitetining birinchi antropologiya professori etib
tayinlandi. Bu lavozimda u 1936-yilgacha faoliyat yuritdi.
o
U Qo‘shma Shtatlardagi eng yirik va nufuzli antropologiya kafedralaridan birini
tashkil etdi va unga rahbarlik qildi. Bu kafedra ko‘plab kelajak avlod antropologlari uchun
tayyorgarlik markaziga aylandi.
o
Boas antropologiyaning yaxlit fan sifatidagi o‘z qarashlariga asoslangan o‘quv
dasturini ishlab chiqdi. Bu dastur talabalarga fanning barcha to‘rt sohasidan bilim berishni maqsad
qilgan edi. Siz uning fanni qanchalik keng qamrovli tushunganini anglaysiz.
o
Uning rahbarligida Kolumbiya Universiteti antropologiya sohasida tadqiqotlar va
nashrlar markaziga aylandi. ‘American Anthropologist’ jurnali kabi nufuzli nashrlarga muharrirlik
qildi.
•
To‘rt Sohalik Yondashuvning Rivojlanishi va Asoslanishi:
Boasning eng muhim meroslaridan biri bu antropologiyaga to‘rt sohalik yondashuvni kiritishi va
uni Amerika antropologiyasining asosiy paradigmasiga aylantirishidir. Bu yondashuv insoniyatni
biologik mavjudot, til egasi, tarixiy ob’ekt va madaniyat yaratuvchisi sifatida bir butunlikda
o‘rganishni nazarda tutadi.
o
Jismoniy Antropologiya:
▪
Boas jismoniy antropologiyada irq tushunchasini tanqidiy qayta ko‘rib chiqdi.
Uning 1912-yilda chop etilgan ‘Immigrantlar avlodlarining tana shaklidagi o‘zgarishlar’ tadqiqoti
irqiy xususiyatlar (masalan, bosh suyagi shakli) o‘zgarmas emasligini, balki atrof-muhit ta’sirida
o‘zgarishi mumkinligini ko‘rsatdi [6]. Bu o‘sha davrdagi irqiy determinizm nazariyalariga kuchli
zarba berdi.
▪
U insonning biologik plastikligini va madaniyatning biologiyaga ta’sirini ta’kidladi.
▪
Boas jismoniy antropologiyani irqlarni ierarxik tasniflash vositasi emas, balki
insoniyatning biologik xilma-xilligi va evolyutsiyasini o‘rganish sohasi sifatida ko‘rdi.
o
Lingvistik Antropologiya:
▪
Boas tilni madaniyatni tushunishning ajralmas qismi deb bildi. U Kolumbiyada
Shimoliy Amerikaning ko‘plab mahalliy tillarini hujjatlashtirish va tahlil qilish bo‘yicha keng
ko‘lamli ishlarni davom ettirdi va shogirdlarini bunga jalb qildi.
▪
U har bir til o‘ziga xos grammatik tuzilishga va dunyoni ifodalash usuliga ega
ekanligini ta’kidlab, tillarni Yevropa tillari qolipiga solishga urinishlarni tanqid qildi.
May, 2025-Yil
411
▪
Uning ishlari yo‘qolib borayotgan tillarni saqlab qolish va lingvistik xilma-xillikni
o‘rganish muhimligini ko‘rsatdi. Edvard Sapir kabi shogirdlari bu sohada muhim tadqiqotlarni
davom ettirdilar.
o
Arxeologiya:
▪
Boas arxeologiyani o‘tmish madaniyatlarini qayta tiklash va madaniy tarixni
tushunish vositasi sifatida ko‘rdi. U shunchaki qadimiy buyumlarni yig‘ish emas, balki ularni
topilgan kontekstda sinchkovlik bilan o‘rganish muhimligini ta’kidladi.
▪
U arxeologik topilmalarni etnografik va lingvistik ma’lumotlar bilan birlashtirib,
madaniyatlarning tarixiy rivojlanishi haqida yanada to‘liqroq tasavvur hosil qilishga intildi. Bu
uning tarixiy partikulyarizm yondashuvini qo‘llab-quvvatladi.
▪
Boasning yondashuvi arxeologiyaning ilmiy asoslarini mustahkamlashga va uni
antropologiyaning boshqa sohalari bilan integratsiyalashuviga yordam berdi.
o
Madaniy Antropologiya (Etnologiya):
▪
Bu soha Boasning metodologik tamoyillari – madaniy relyativizm va tarixiy
partikulyarizmning markazida turardi.
▪
U uzoq muddatli, chuqur etnografik dala tadqiqotlari, jumladan ishtirokchi kuzatuvi
orqali madaniyatlarni ichkaridan o‘rganishni talab qildi.
▪
Boas madaniyatning barcha jihatlarini – ijtimoiy tuzilish, iqtisodiyot, din, san’at,
folklor – batafsil hujjatlashtirish muhimligini ko‘rsatdi.
▪
U Kolumbiyada Alfred Krober, Rut Benedikt, Margaret Mid, Robert Loui kabi
ko‘plab taniqli madaniy antropologlarni tarbiyaladi. Ular Boasning g‘oyalarini rivojlantirib,
madaniy antropologiyaning asosiy nazariy va metodologik yo‘nalishlarini shakllantirdilar.
•
Ilmiy Irqchilikka Qarshi Kurashdagi Roli:
o
Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati davomida olib borgan tadqiqotlari,
ayniqsa jismoniy antropologiya va madaniyatshunoslik sohasidagi ishlari, irqiy ustunlik va
biologik determinizm haqidagi pseudonazariyalarga qarshi kuchli ilmiy dalillar taqdim etdi.
o
Uning ‘Ibtidoiy odam ongi’ [1] asari irq va madaniyat o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
bog‘liqlik yo‘qligini, barcha irqlar bir xil aqliy salohiyatga ega ekanligini va madaniy yutuqlar
irqiy omillarga emas, balki tarixiy va ijtimoiy sharoitlarga bog‘liqligini isbotladi.
•
Talabalarni Tarbiyalash va Ilmiy Maktab Yaratish:
o
Boas nafaqat yirik olim, balki ajoyib pedagog ham edi. Uning rahbarligida
Kolumbiya Universitetining antropologiya kafedrasi Amerika antropologiyasining "oltin davri"
deb atalgan davrda yetakchi markazga aylandi.
May, 2025-Yil
412
o
Uning shogirdlari orasida Amerika antropologiyasining keyingi rivojlanishiga
ulkan hissa qo‘shgan ko‘plab mashhur olimlar bor. Ular Boasning metodologik yondashuvlarini
qo‘llagan holda turli madaniyatlarni o‘rgandilar va yangi nazariy yo‘nalishlarga asos soldilar.
MUHOKAMA
Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi faoliyati va uning natijasida shakllangan ilmiy merosi
Amerika antropologiyasiga va umuman ijtimoiy fanlarga chuqur va uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatdi.
•
Boasning Kolumbiyadagi Faoliyatining Antropologiyaga Ta’siri:
o
To‘rt sohalik yondashuvning mustahkamlanishi Amerika antropologiyasining
o‘ziga xos xususiyatiga aylandi. Bu yondashuv insoniyatni har tomonlama va yaxlit tushunishga
intilishni aks ettirdi.
o
Bu yaxlit yondashuvning kuchli tomoni inson hayotining turli jihatlari (biologiya,
til, tarix, madaniyat) o‘rtasidagi murakkab aloqalarni ochib berish imkoniyatidir.
o
Biroq, to‘rt sohalik yondashuv ba’zi tanqidlarga ham uchragan. Ayrim olimlar bir
kishining barcha to‘rt sohani chuqur egallashi qiyinligini va bu fanning haddan tashqari
ixtisoslashuviga olib kelishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Bu esa sohalar o‘rtasidagi integratsiyani
zaiflashtirishi mumkin. Sizningcha, bugungi kunda to‘rt sohalik yondashuv o‘z ahamiyatini saqlab
qolganmi yoki zamonaviy antropologiya yanada ixtisoslashgan yo‘nalishlarga bo‘linishi kerakmi?
•
Ilmiy Merosining Doimiy Ahamiyati:
o
Boasning irqiy determinizmga qarshi kurashi va madaniy relyativizmni ilgari
surishi irqchilikka qarshi intellektual kurashda muhim rol o‘ynadi. Uning g‘oyalari fuqarolik
huquqlari harakatlariga va madaniy xilma-xillikni qadrlashga asoslangan jamiyat qurishga
intilishlarga ilmiy zamin yaratdi.
o
Uning ilmiy halollikka, empirik ma’lumotlarga asoslanishga va o‘rganilayotgan
madaniyatlarga hurmat bilan yondashishga chaqirig‘i antropologik axloqning muhim tamoyillari
bo‘lib qolmoqda.
o
Boasning intellektual erkinlik va olimning ijtimoiy mas’uliyati haqidagi qarashlari
ham uning merosining muhim qismidir.
•
Merosining Zamonaviy Antropologiyadagi O‘rni:
o
Boasning tamoyillari, garchi ba’zi jihatlari qayta ko‘rib chiqilgan va rivojlantirilgan
bo‘lsa-da, zamonaviy antropologik tadqiqotlar va o‘qitish uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
o
Etnotsentrizm va biologik determinizmni tanqid qilish bugungi globallashgan
dunyoda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
May, 2025-Yil
413
o
Uning yaxlit yondashuvi insoniyat duch kelayotgan murakkab muammolarni
(masalan, iqlim o‘zgarishi, global migratsiya, madaniy mojarolar) tushunish uchun muhim
istiqbollarni taqdim etadi.
XULOSA
Frans Boasning Kolumbiya Universitetidagi uzoq yillik va sermahsul faoliyati Amerika
antropologiyasining ilmiy fan sifatida shakllanishi va rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega
bo‘ldi. U nafaqat antropologiya kafedrasiga asos soldi va uni jahon miqyosidagi markazga
aylantirdi, balki fanning asosiy paradigmasi bo‘lib qolgan to‘rt sohalik yondashuvni ham
mustahkamladi. Jismoniy antropologiya, lingvistika, arxeologiya va madaniy antropologiyani bir
butunlikda o‘rganish orqali Boas insoniyatning murakkabligini va xilma-xilligini chuqurroq
anglashga intildi.
Uning ilmiy irqchilikka qarshi qat’iy kurashi, madaniy relyativizmni ilgari surishi va ko‘plab
shogirdlarni tarbiyalashi uning ilmiy merosining uzoq muddatli ta’sirini ta’minladi. Siz Boasning
ishlari orqali antropologiyaning nafaqat akademik fan, balki ijtimoiy adolat va insonparvarlik
uchun kurashadigan soha sifatida ham rivojlanishiga hissa qo‘shganini ko‘rishingiz mumkin.
Uning merosi bugungi kunda ham antropologlarga ilhom berib, ularni insoniyat va uning
madaniyatlari haqidagi bilimlarini kengaytirishga undamoqda.
ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Boas F. The Mind of Primitive Man. New York: Macmillan, 1911.
URL:
https://archive.org/details/mindofprimitivem00boasuoft
2.
Boas F. Anthropology and Modern Life. New York: W. W. Norton & Company, 1928.
URL:
https://archive.org/details/anthropologymode00boas
3.
Cole D. Franz Boas: The Early Years, 1858–1906. Vancouver/Toronto: Douglas &
McIntyre, 1999.
(ISBN: 978-1550547428)
4.
Stocking G. W. Jr. (Ed.). A Franz Boas Reader: The Shaping of American Anthropology,
1883-1911. Chicago: University of Chicago Press, 1974.
(ISBN: 978-0226062439)
5.
Darnell R. And Along Came Boas: Continuity and Revolution in Americanist
Anthropology. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company,
