RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
182
Α – GIDROSELENILMETILIDEN-2,3-TETRAMETILEN-3,4-DIGIDROXINAZOLIN-4-
ONNI ELEKTROFIL O‘RIN ALMASHINISH REAKSIYALARI
Nasrullayev Azizbek Ozodovich
1
, Qodirov Hakimjon Iskandarzoda
2
Karimov Ilyosbek
Muqimzoda
2
Ashurova Nilufar Shavkatovna
2
Zohidov Qosim Oqilovich
1
1
Samarqand davlat universiteti,
2
Oʻzbekiston-Finlandiya pedagogika instituti,
e-mail:
azizbek-no@mail.ru
Annotatsiya:
Ilk marta α -gidroselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-
onning elektrofil oʻrin almashinish reaksiyalari (alkillash va atsillash) oʻrganildi. Bunda
reaksiyalarning selen atomi boʻyicha kechib α –metilselenilmetiliden-2,3-tetrametilin-3,4-
digidroxinazolin-4-on va α –asetoselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-onlar
hosil boʻlishi aniqlandi
Kalit so'zlar:
α –gidroselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-on, metil
yodid, ishqoriy muhit,
α –metilselinilmetiliden-2,3-tetrametilin-3,4-digidroxinazolin-4-on, sirka
angidridi, xona harorati, α –asetoselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-on.
Geterosiklik birikmalar kimyosining jadal suratlar bilan rivojlanishi natijasida azaldan davosiz
boʻlib kelgan kasalliklarni davolash imkoniyatlari vujudga keldi. Misol tariqasida, oʻtgan asrning
40-yillarida tarkibi asosan geterosiklik birikmalardan tashkil topgan antibiotiklarning kashf etilishi
qanchadan qancha davosiz kasalliklarni davolash imkonini yaratganligiga tarix guvoh. Tarkibida
piridin, izoxinolin va xinazolin halqalari tutgan geterosiklik birikmalar asosida yaratilgan dori-
darmon vositalari (alkaloidlar, porfirinlar, terninoidlar, vitaminlar, korfermentlar) hozirgi kunda
tibbiyot sohasida muvaffaqiyat bilan qoʻllanilib kelmoqda.
Shuningdek geterosiklik birikmalar orasidan izlab topilgan pestisidlar qishloq xoʻjaligida
keng va samarali miqyosda qoʻllanilib kelinmoqda.
Yuqorida aytilgan yutuqlartga erishishga OʻzR FA Oʻsimlik Moddalar Kimyosi Instituti,
OʻzR FA Bioorganik kimyo instituti, SamDU Kimyo fakulteti olimlarining ham hissalari
beqiyosdir. Bizning jamoamiz ham bu yutuqlarga qoʻldan kelgancha oʻz hissamizni qoʻshib
kelmoqda.
Biz bundan ilgari 2,3-tritetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-on va –tionlarning sintezi
boʻyicha bir qancha tadqiqot ishlarni olib borib yaxshi natijalarni qo`lga kiritgan edik [1-4].
Yuqoridagi mavzu boʻyicha ilmiy ishlarni davom ettirgan holda α –gidroselenilmetiliden-2,3-
tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-onni elektrofil oʻrin almashinish (alkillash va asillash)
reaksiyalarini oʻrganishni oʻz oldimizga maqsad qilib qoʻydik.
α –Gidroselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-onni metil yodid bilan
reaksiyasini oʻrgandik. Reaksiya xona haroratida etil spirtining ishqorli eritmasida olib borilganda
40% unum bilan
α –metilselinilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-on hosil boʻldi:
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
183
1
2
Shunday qilib, α –gidroselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-onni (1)
alkillash reaksiyalari selen atomiga ketishigi koʻrsatildi.
Shuningdek α –gidroselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-onni (1) sirka
angidridi bilan atsillash reaksiyasini ham oʻrgandik. Reaksiya suv hammomida 50-60
0
C da qizdirib
olib borilganda, bunda ham reaksiya selen atomi boʻyicha ketib 45% unum bilan α –
asetoselenilmetiliden-2,3-tetrametilen-3,4-digidroxinazolin-4-on (3) hosil boʻldi
1
3
Sintez qilingan birikmalarning tuzilishi fizik tadqiqot usullari (IQ-, PMR-spektroskopiyalari
va mass-spektrometriya) yordamida tasdiqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Nasrullaev A. O., Tillaev S. U., Tukhtaev D. B., Gaibulaev Sh.Sh., Kadyrov Kh.I.,
Zakhidov
K.
A.
Synthesis
of
some
derivatives
of
2,3
‑
trimethylene
‑
3,4
‑
dihydroquinazoline
‑
4
‑
thione // Universum: chemistry and biology. – No.
10(112). October, 2023. – P. 20–26.
2. Elmuradov B. Zh., Yakubov U. M., Zhurayev B. B., Tadjimukhamedov K. S., Zakhidov K.
A. Selective Bromination of Tricyclik Quinazolines // World wide journal of multidisciplinary
research and development. 2017. – 3(10). – P.
3. Gaibullaev Sh. Sh., Tukhsanov F. S., Asrorov D. A., Nasrullaev A. O., Tillaev S. U.,
Zakhidov K. A. Synthesis and nitration of 2,3
‑
polymethylene
‑
3, 4
‑
dihydroquinazoline
‑
4
‑
thiones// Scientific Bulletin of SSU. 3(133). 2022. – P. 61–64.
4. Nasrullaev A. O., Tillaev S. U., Tukhtaev D. B., Gaibullaev Sh. Sh., Zakhidov K. A.
Synthesis
and
biological
activity
of
α-arylidene(furfurylidene
‑
2)-
2,3
‑
polymethylene
‑
3,4
‑
dihydroquinazoline
‑
4
‑
thiones // Universum: Chemistry and biology. – No.
6 (108). June, 2023. –P. 14–20.
