May, 2025-Yil
512
PEDAGOGTIŃ SABAQ PROCESIN SHÓLKEMLESTIRIW HÁM BASQARIW
SHEBERLIGI
Aytmuratov Baxtiyar Turǵanbaevich
Dene tárbiya hám sport boyınsha qánigelerdi qayta tayarlaw hám qánigeligin arttırıw institutı
Nókis filialı, Sport psixologiyası, sociallıq-gumanitar hám tábiyiy-ilimiy pánler kafedrası baslıǵı,
pedagogika pánleri boyınsha filosofiya doktori (PhD)
E-mail:
b_aytmuratov@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15507363
Anotasiya.
Ushbu maqola umumta’lim maktablari o‘qituvchilarida dars jarayonini tashkil
etish va boshqarishdagi uchrayotgan muammolar va ularni echimiga bag‘ishlandi. Bunda o‘quv
jarayoni samaradorligini oshirish uchun zarur bo‘lgan pedagogik strategiyalar, metodologiyalar
va psixologik yondashuvlar keltirildi. Shuningdek, o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish,
ularda o‘z faoliyatini kreativ va tanqidiy tahlil qilishni kuchaytirish orqali ta’lim sifatini
yaxshilash imkoniyatlari ko‘rib chiqildi.
Kalit so‘zlar:
ta’lim, tarbiya, dars, mahorat, kompetentlik, metod, ijodkorlik,
tashkilotchilik, tamoyillar.
Аннотация.
Статья посвящена проблемам, с которыми сталкиваются учителя
средних школ при организации и управлении учебным процессом, а также путям их
решения. В нем были представлены педагогические стратегии, методики и
психологические подходы, необходимые для повышения эффективности процесса обучения.
Также рассматривались возможности улучшения качества образования за счет
повышения мотивации студентов и развития у них творческого и критического анализа
собственной работы.
Ключевые слова:
образование, воспитание, урок, умение, компетентность, метод,
творчество, организация, принципы.
Annotation.
The article is devoted to the problems that secondary school teachers face in
organizing and managing the educational process, as well as ways to solve them. It presented
pedagogical strategies, methods and psychological approaches necessary to improve the
effectiveness of the learning process. Possibilities of improving the quality of education by
increasing students’ motivation and developing their creative and critical analysis of their own
work were also considered.
Key words:
education, upbringing, lesson, skill, competence, method, creativity,
organization, principles.
Kirisiw.
Mámleketimizde oqıwshı jaslardı bilimli, jetik mádeniyatlı, keń dúnyaqaraslı, kreativ
pikirlewshi hár tárepleme jetilisken shaxs etip tárbiyalaw bilimlendiriw sistemasınıń tiykarǵı
wazıypalarınan biri bolıp esaplanadı, sebebi mámleketimizdiń gúllep jasnawı jaslar menen,
jaslardıń miynetke, turmısqa tayarlıq dárejesi menen ólshenedi. Bul wazıypalardı ámelge asırıw
ushın pedagog tek ǵana teoriyalıq bilimlerge iye bolıwı emes birinshi gezekte onıń is-háreketleri
sabaq proceslerin durıs shólkemlestiriw hám basqarıw, sonday-aq, oqıwshılardıń dóretiwshilik
qábiletlerin qáliplestiriwge hám shaxstı hár tárepleme rawajlandırıwǵa qaratılǵan bolıwı zárúr.
May, 2025-Yil
513
Pedagogtıń, oqıtıwshınıń tiykarǵı xızmeti sabaq procesin alıp barıw hám bul procestegi
wazıypası oqıwshılarǵa bilim beriw, kónlikpelerin qáliplestiriw hám tájiriybelerin
rawajlandırıwdan ibarat. Bul proceste barlıq oqıtıwshınıń ıskerlik túri hám wazıypaları birdey,
biraq nátiyjeler bir-birinen parıq qıladı. Bul parıqta nátiyjeniń tómen yamasa joqarı boliwi
pedagogtiń sheberligine baylanıslı boladı. Bul jerde tómendegi sorawlar payda boladı.
Pedagogikalıq sheberlik degen ne?
Onıń mánisi nelerden ibarat?
Olardı iyelew ushin nelerdi biliw kerek?
Tabıslı islew ushın hár bir pedagog pedagogikalıq kónlikpelerge iye boliwi kerek, sebebi
tek sheberlik pedagog jumısınıń nátiyjelli bolıwın támiyinley aladı.
Pedagogikalıq sheberlik - bul pedagogtıń kásiplik iskerliginiń joqarı dárejesi. Sırtqı
tárepten, bul keń kólemli pedagogikalıq wazıypalardı tabıslı dóretiwshilik penen sheshiwde,
tárbiyalıq jumıslardıń usıl hám maqsetlerin nátiyjeli ámelge asırıwda kózge taslanadı.
Pedagogikalıq sheberlik - bul pedagogikalıq wazıypalardı orınlawdı támiyinleytuǵın bilim,
kónlikpe, uqıp, ruwxiy procesler, jeke pazıyletlerdiń funkcional sisteması. Usi mániste
pedagogikalıq sheberlik pedagog shaxsı, óz betinshe, dóretiwshilik hám professional tárizde
pedagogikalıq iskerlik penen shuǵıllanıw qábiletiniń kórinisi bolip tabıladı.
Pedagogika tarawi tómendegi komponentlerdi óz ishine aladı:
Bunda pedagog shaxsınıń:
I. professional-pedagogikalıq baǵdarı.
II. tiyisli kásiplik bilimler.
III. kásiplik jaqtan zárúr bolgan kónlikpeler, uqip hám qábiletler.
IV.profescional dóretiwshilik.
Muǵallimniń iskerligi tiykarınan dóretiwshilik, sebebi ol tez sheshiwdi talap etetuǵın hár
túrli jaǵdaylardı óz ishine aladı. Ádette, bunday jagdaylar standart emes, soniń ushin muǵallim
mashqalalarga hár túrli sheshimler tabiwi kerek - bul bolsa óz jumısına dóretiwshilik qatnas
jasawdi talap etedi.
Pedagogikalıq dóretiwshiliktiń ózine tánligi muǵallim jumısınıń ózine tán ózgeshelikleri
menen belgilenedi: oqitiw, tárbiyalaw hám rawajlandırıw - bul oqıwshılardıń shaxsın, minez-
qulqın, dúnyaqarasın, isenimin, sanasın, minez-qulqın qáliplestiriw menen baylanıslı san-sanaqsız
pedagogikalıq jagdaylardı óz ishine algan process. Bul wazıypalardı sheshiw jolları, usılları
(metodikaları), quralların izlewde, olardı qollanıw texnologiyasında oqıtıwshınıń dóretiwshilik
potencialı kórinedi.
Tek dóretiwshilik penen isleytuǵın muǵallim balalar, jas óspirimler, jaslarǵa tálim-tárbiya
beriwi, eń jaqsı pedagogikalıq ámeliyatlardı úyreniwi hám olardan paydalanıwı múmkin.
Sheberlik
-
"ustaliq," "epshillik" mánilerin anlatadi. Házirgi zaman pedagogikası hám
psixologiyası "pedagogikalıq sheberlik" ańlatpasına túrlishe túsinik beredi. Atap aytqanda,
"Pedagogikalıq enciklorediya"da tómendegishe túsindirilgen: "Óz kásibiniń sheber ustası bolǵan,
joqarı dárejede mádeniyatlı, óz pánin tereń biletuǵın, túrles pánler tarawların jaqsı talqılay
alatuǵın, tárbiyalaw hám oqıtıw metodikasın jetik iyelegen qánige bul sheber pedagog bolıp
esaplanadı."
Usı anıqlamanıń mazmunınan kelip shıǵıp, oqıtıwshınıń pedagogikalıq sheberligi túsinigi
May, 2025-Yil
514
mazmunın tómendegishe túsindiriw múmkin:
1. Mádeniyattıń joqarı dárejesi, bilimlilik hám aqıl-parasatlılıqtıń joqarı kórsetkishi.
2. Óz pánine tiyisli bilimlerdiń jetik iyesi.
3. Pedagogika hám psixologiya sıyaqlı pánler tarawındaǵı bilimlerdi puxta iyelegenligi,
olardan kásiplik iskerliginde paydalana alıwı.
4. Oqiw-tárbiya jumısları metodikasın jetik biliwi.
Pedagogikalıq sheberlik sisteması tómendegi óz ara baylanıslı bolgan tiykarǵı quramlıq
bólimlerden ibarat:
1. Pedagog shaxsınıń insanpárwarlıq baǵdarına iye bolıwı: yaǵnıy, tálim alıwshılardıń dini,
rasası, milleti, social kelip shıǵıwına qaramastan, olardıń barlıǵına birdey qatnasta bolıwı,
muǵallimniń oqıwshıdı óziniń perzenti sıyaqlı jaqsı kórip, mehir menen onıń qálewi hám erk-
iradasin durıs baǵdarlaw tiykarında oqıtıwı hám yerkin pikirleytuǵın, aktiv, barkamal áwlad yetip
tárbiyalawı túsiniledi.
2. Kásiplik bilimlilik, muǵallimler tálim-tárbiyanıń metodologiyalıq tiykarları,
mámlekettiń ekonomikası hám siyasatı, qánigelik pánleri, olardı oqitiw metodikası, pedagogika
hám psixologiyadan kásiplik bilimlerge iye boliwi talap etiledi.
3. Oqıtıwshıdan pedagogikalıq qábiletke iye boliwi talap etiledi. Shaxstıń belgili bir
xızmetin tabıslı ámelge asırıw shárti yesaplanǵan hám bunıń ushın zárúr bolǵan bilimlerdi iyelew
dinamikasında júzege keletuǵın parıqlarda kórinetuǵın individual-psixologiyalıq qásiyet qábilet
dep ataladı.
4. Pedagoglar pedagogikalıq texnika iyeleri boliwi kerek. Pedagogikalıq texnikanıń
quramlı bólimleri: pedagogtıń sóylew qábileti; pedagogtıń mimikası hám pantomimikası;
pedagogtıń óz psixologiyalıq (ruwxıy) jaǵdayın basqara alıwı; aktyorlıq hám rejissyorlıq
sheberlikleri kompleksinen ibarat.
Pedagog shaxsınıń insanpárwarlıq baǵıtına iye bolıwı
bilim alıwshı shaxsın húrmet etiwi,
ayırım mashqalalardı ózin bilim alıwshı ornında sezip sheshe alıwı, ádil bolıwı, pedagogikalıq
xızmettiń bas maqseti - jámiyet, mámleket hám shańaraq aldında óziniń juwapkershiligin tereń
ańlaytuǵın, erkin pikirleytuǵın, aktiv, mánawiyatı joqarı, Watansúyiwshi, el súyiwshi, barkamal
áwladtı tárbiyalawdan ibarat dep biliwi kerek. Ullı oyshıl babamız Ibn Sino mugallim shaxsında
hadallıq, ádillik, miynet súygishlik, pidayılıq, adamgershilik sıyaqlı pazıyletlerdi qádirlegen.
Insanıylıq sheber pedagog iskerliginiń barlıq táreplerin qamtıp aladı hám onıń anıq
wazıypaların belgilep beredi. Insanıylıq degende, bilim alıwshılardıń dini, rasası, milleti, sociallıq
kelip shıǵıwına qaramastan, olardıń hámmesine birdey múnásibette bolıwı túsiniledi. Hár bir bilim
alıwshıǵa insanıylıq kózqarasınan qatnas jasaw kerek.
Tálim-tárbiya alıwshılarǵa qarata, tálim beriwshiniń júzinde mólsherlengen qatańlıq,
mólsherlengen talapshańlıq, mólsherlengen kúlki, sheksiz mehir-muhabbat, sheksiz qayırqomlıq
aralasıp turıwı kerek. Sebebi, oqıtıwshınıń ruwxıy-ádep-ikramlılıq hám sırtqı kelbeti arasındaǵı
úzliksizlik, sáykeslik belgili dárejede oqıwshılarına kóshedi. L.N.Tolstoy sózi menen aytqanda,
kásibin súygen, oqıtatuǵın pánin tereń biletuǵın muǵallim jaqsı muǵallim. Oqıtatuǵın páninen
bilimi tómenlew, biraq oqıwshıların olardıń ata-analarınday qádirleytuǵın muǵallim, burınǵı
muǵallimnen jaqsıraq. Óz kásibin súetuǵın, oqıtatuǵın pánin tereń biletuǵın, oqıwshıların olardıń
ata-analarınday jaqsı kóretuǵın muǵallim - jetik muǵallim.
May, 2025-Yil
515
Balalardı jaqsı kóre biliw, olarǵa óz ata-analarınday miyrim-shápáát kórsete biliw, sheber
pedagogtıń áhmiyetli insanıylıq pazıyletlerinen biri. Pedagog bárqulla, bilim alıwshılarǵa miyrim-
shápáát kórsete alıwı kerek. Óz bilim alıwshısı haqqında asıǵıslıq penen juwmaq shıǵarmawı,
olardıń eń kishi jetiskenliklerin de abaylap, kóbirek xoshametlewi kerek.
Bilim alıwshılar arasında muǵallimniń "súyikli" yamasa "jaman" kóretuǵın
tárbiyalanıwshılardıń bolıwı, oqıwshılarda muǵallimge bolǵan húrmetti sóndiredi. Hár qanday bos
hám shala ózlestiriwshi, "tárbiyası qıyın" bilim alıwshı menen isleskende pedagog oqıwshıdaǵı
biliner-bilinbes, biraq eń áhmiyetli unamlı pazıyletlerdi kóre alıwı hám ondaǵı bar kemshiliklerdi
saplastırıwda olardan sheberlik penen paydalana alıwı kerek.
Pedagogtıń jeke pazıyletleri sistemasında pedagogikalıq xızmetke bolǵan talap degen
áhmiyetli kásiplik baǵdar bar bolıp, ol pedagogikalıq sheberlikti iyelewde ayrıqsha áhmiyetke iye.
Talap - zárúrlik, mútájlik, ishki shaqırıwshı mánislerin ańlatadı. Bunday professional
ózgesheliklerdi S.Baranov hám basqa alımlar tómendegishe túsindiredi: pedagogikalıq iskerlikke
bolǵan talap professional sheberliktegi pedagogtıń jeke qásiyetlerin belgileytuǵın qádirli baha
bolıp, ol ózinde:..."balalarǵa qızıǵıw hám muhabbattı; pedagogta jumısına bolǵan arzıw háwesti;
psixologiyalıq-pedagogikalıq ziyreklik hám baqlawshılıqtı jámleydi."
Pedagogtıń tálim alıwshılarǵa bolǵan miyirmanlıǵı, jaqsılıǵı, balalardı súyiwi, insanıy
talapshańlıq tiykarında kóriliwi kerek. Insanıylıqqa tiykarlanǵan talapshańlıq bilim alıwshılardı
intizamǵa shaqıradı, óz minez-qulqı haqqında oylawdı, ózine basqalar kózi menen qarawdı,
unamsız qásiyetlerin qayta tárbiyalawdı, unamlı pazıyletlerin jetilistiriwdi jolǵa qoyıwǵa shaqırıw
maqsetine erisedi. Bunıń ushın pedagog talapshańlıqtıń normasın biliwi kerek. Talap perspektivalı
bolıp, balanıń keleshektegi ómiri, iskerligin rawajlandırıwǵa qaratılǵan bolıwı kerek.
Jámiyetlik turmis nizamların anıq túsiniw, milliy-ádep-ikramlılıq qádiriyat, ideologiya
mazmunın ańlaw, bilim alıwshılarda ata-babalar ruwxına húrmetti, ilimiy dúnya qarastı
qáliplestiriwde úlken áhmiyetke iye.
Solay etip, pedagog jeke pazıyletiniń áhmiyetli faktorı, ótmish miyrasın jetik biliw,
qádiriyatlar, úrp-ádetler mazmunın ańlaw, sociallıq rawajlanıw nizamlıqların túsiniw arqalı ilimiy
dúnyaqarastı ózinde tárbiyalay alıwı kerek. Ullı babalarımızdıń sózi menen aytqanda,
tárbiyashınıń ózi tárbiyalanǵan bolıwı kerek.
Kásiplik bilimlilik pedagogikalıq sheberliktiń túp tiykarın quraydı.
Oqıtıwshı tálim-tárbiyanıń metodologiyalıq tiykarları, mámlekettiń ekonomikası hám
siyasatı, qánigelik páni, onı oqıtıw metodikası, pedagogika, psixologiya hám basqa pánler
tiykarları kompleksin qurawshı kásiplik bilimlerge iye bolıwı talap etiledi. Sonıń menen birge,
Ózbekstannıń óz rawajlanıw jolınıń mánisin, milliy tárbiyanıń mánisi hám mazmunın tereń
túsiniwi, tereń ilimiy-teoriyalıq potencialı, pedagogikalıq dóretiwshilik, óz pániniń tárbiyalıq
imkaniyatların jetik biliwi, pedagogikalıq bilimlerdi jetilistiriwge umtılıwı, mámleketimiz
Prezidentiniń ishki hám sırtqı siyasatınan xabardar bolıwı, ózbek xalqınıń dástúrleri, qádiriyatları,
úrp-ádetlerin jaqsı túsiniwi, siyasat, tariyx, mádeniyat, ruwxıylıq, ádebiyat hám kórkem óner,
ádep-ikramlılıq, dintanıwshılıq, huqıqtanıw, úlketanıw, texnikaǵa baylanıslı maǵlıwmatlardan
xabardar bolıwı, etnopedagogika, etnopsixologiyaǵa baylanıslı bilimlerdi tereń iyelegen bolıwı
lazım.
Kásiplik bilimler tiykarında pedagogtıń is-háreketi hám minez-qulqınıń tiykarın
May, 2025-Yil
516
quraytuǵın, pedagogikalıq principler hám qaǵıydalar júzege keledi. Bul principler hám
qaǵıydalardı hárbir pedagog óz tájiriybesi hám iyelegen bilimlerine tayanıp jaratadı hám olardı
turaqlı ráwishte jetilistirip baradı.
Juwmaqlap aytqanda, oqıtıwshınıń kásiplik sheberligi, tek ǵana sabaqlardıń sapalı hám
nátiyjeli, nátiyjeli bolıwın, xalıqaralıq bahalaw shólkemleriniń talaplarına joqarı dárejede juwap
beriwin támiyinlep qoymastan, sonıń menen birge, bilimlendiriwdiń bas maqseti bolǵan jámiyet,
mámleket hám shańaraq aldında óziniń juwapkershiligin tereń ańlaytuǵın, erkin pikirleytuǵın,
belsendi, ilimdi, ádep-ikramlılıqtı, miynetti hám haqıyqatlıqtı súetuǵın, kishipeyil shaxslardı
da óziniń unamlı tásirin tiygizedi.
Ádebiyatlar dizimi:
1.
Ózbekstan Respublikasınıń “Bilimlendiriw haqqında”ǵı nızamı.
2.
Ózbekstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw ministriniń 2021-jıl 17-dekabrdegi 406-sanlı
buyrıǵı.
3.
G.O. Ochilova, S.Sh.Akbarova - Kásiplik kompetenciya. Sabaqlıq. Tashkent. 2022. 325 bet.
5.
Jas ilimpazlar ilimiy-ámeliy konferenciyası. in-academy.uz/index.php/yo.
