2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
654
IQTISODIY O‘SISH OMILLARI: NAZARIYA VA AMALIY TENDENSIYALAR
Z.B. Jumayeva
Osiyo xalqaro universiteti o’qituvchisi.
A.R. Toshova
Osiyo xalqaro universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15512226
Annotatsiya. Mazkur maqolada iqtisodiy o‘sish tushunchasi, uning o‘lchov usullari va
asosiy omillari tahlil qilinadi. Iqtisodiy o‘sishga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar, xususan,
kapital, mehnat resurslari, texnologik rivojlanish, ta’lim sifati, institutsional muhit va
investitsiyalar asosida ilmiy-nazariy yondashuvlar orqali yoritilgan. Maqolada jahon va
O‘zbekiston misolida statistik ma’lumotlar tahlil qilinib, iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish
bo‘yicha xulosalar berilgan.
Kalit so‘zlar: Iqtisodiy o‘sish, omillar, kapital, mehnat, texnologiya, yalpi ichki
mahsulot (YaIM), institutsiyalar, investitsiyalar.
Iqtisodiy o‘sish har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligi va aholi farovonligi
uchun muhim ko‘rsatkichlardan biridir. U yalpi ichki mahsulot (YaIM) yoki yalpi milliy
mahsulot (YaMM) hajmining o‘sishi orqali o‘lchanadi. Iqtisodiy o‘sishga turli omillar ta’sir
ko‘rsatadi, ular orasida resurslar, texnologiyalar, siyosiy muhit va xalqaro integratsiya darajasi
alohida o‘rin tutadi.
Iqtisodiy o‘sishga oid ilmiy nazariyalar quyidagilarga bo‘linadi:
Klassik nazariya: ishlab chiqarish omillari va bozor erkinligi asosiy o‘rin tutadi. Klassik
iqtisodiy nazariya XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida shakllangan bo‘lib, iqtisodiy o‘sish va
resurslardan samarali foydalanish masalalariga ilk bor ilmiy yondashuv bilan yondashgan
nazariy maktabdir. Bu yo‘nalishning asoschisi sifatida Shotlandiyalik olim Adam Smit tan
olinadi. Uning 1776 yilda nashr etilgan “Xalqlarning boyligi tabiati va sabablari haqida
tadqiqot” (“The Wealth of Nations”) nomli asari klassik iqtisodiyotning poydevorini yaratgan.
Adam Smitning asosiy g‘oyasi shundan iborat ediki, har bir inson o‘z shaxsiy manfaatini
ko‘zlagan holda harakat qilsa, u bevosita bo‘lmasa-da, jamiyat manfaati uchun xizmat qiladi.
Bu jarayon “ko‘rinmas qo‘l” tamoyili bilan izohlanadi, ya’ni bozor mexanizmi o‘z-
o‘zini tartibga soladi va davlat aralashuvisiz ham iqtisodiyot samarali ishlaydi.
Smit iqtisodiy o‘sishning asosiy manbai sifatida ishlab chiqarish omillari — yer, mehnat
va kapitalni belgilaydi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
655
U ishlab chiqarish jarayonida mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning o‘rni va
ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Masalan, uning mashhur igna fabrikasi misolida bir kishining
barcha jarayonlarni o‘zi bajarishi kam mahsulot ishlab chiqarishga olib kelishini, ixtisoslashuv
orqali esa ishlab chiqarish samaradorligi keskin ortishini asoslab beradi.
Shu tariqa Smit ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, bozor erkinligini ta’minlash
va davlat aralashuvini cheklash orqali iqtisodiy o‘sishga erishish mumkinligini ilgari suradi.
David Rikardo esa klassik nazariyani yanada rivojlantirib, iqtisodiy o‘sishda
resurslardan foydalanish, ularning taqsimoti va xalqaro savdoning roliga alohida e’tibor
qaratgan. 1817 yilda nashr etilgan “Siyosiy iqtisodiyot va soliqqa tortish tamoyillari haqida”
nomli asarida u “komparativ ustunlik” nazariyasini ishlab chiqdi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, har
bir davlat o‘zida nisbatan samaraliroq ishlab chiqariladigan tovarlarga ixtisoslashishi orqali
xalqaro savdodan maksimal foyda olishi mumkin. Rikardoning bu g‘oyasi global iqtisodiy
munosabatlarda ixtisoslashuv va savdo aloqalarining iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sirini ilmiy
jihatdan asoslab berdi.
Shuningdek, Rikardo yer rentasi nazariyasini ham ilgari surdi. Uning fikricha, yer
cheklangan resurs bo‘lgani uchun uning unumdorligiga qarab yer egalariga qo‘shimcha
daromad — ya’ni renta — yuzaga keladi. Bu renta yer sifati va joylashuviga bog‘liq bo‘lib,
ishlab chiqarish samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. U shuningdek, mehnat qiymati
nazariyasini taklif qilgan bo‘lib, mahsulotning qiymati uni ishlab chiqarishga sarflangan
mehnat miqdori bilan belgilanadi deb hisoblagan.
Neoklassik nazariya: texnologik taraqqiyot uzoq muddatli o‘sishning asosiy drayveri
sifatida ko‘riladi.
Endogen o‘sish nazariyasi : ta’lim, ilm-fan va innovatsiyalarning o‘rni ta’kidlanadi.
Kapital qo‘yilmalar ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Jahon
banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda yuqori daromadli davlatlarda investitsiyalar YaIMning
o‘rtacha 21,7% ni tashkil qilgan.
Ishchi kuchi soni va sifati iqtisodiy samaradorlikka bevosita ta’sir qiladi. O‘zbekistonda
2024 yil holatiga ko‘ra mehnatga layoqatli aholining 52% dan ortig‘i band bo‘lgan (Davlat
statistika qo‘mitasi).
Texnologik yangiliklar ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Misol uchun, AQShda
2023 yilda innovatsiyalarga sarflangan xarajatlar YaIMning 3,5% ini tashkil etdi (OECD).
Huquqiy tizim, korrupsiyaga qarshi kurash va xususiy mulk himoyasi kabi institutlar
barqaror iqtisodiy o‘sish uchun zamin yaratadi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
656
Inson kapitaliga sarmoya – uzoq muddatli o‘sishning kafolatidir. O‘zbekiston 2023
yilda YaIMning 5,7% ini ta’limga yo‘naltirgan.
Ko‘rsatkich
2020
2021
2022
2023
YaIM o‘sishi (%)
1.9
7.4
5.7
6.0
Investitsiyalar (YaIMga nisbatan)
25.2%
27.5%
29.1%
30.3%
Ishsizlik darajasi (%)
10.5
9.6
8.9
8.1
Ta’lim xarajatlari (% YaIM)
5.1
5.4
5.6
5.7
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki
Iqtisodiy o‘sish – bu ko‘p omilli murakkab jarayon bo‘lib, unda moddiy va nomoddiy
resurslar uyg‘unlashgan holda ta’sir qiladi. Kapital, mehnat, texnologiya, institutsiyalar va
ta’lim o‘rtasidagi uzviy aloqalar iqtisodiy rivojlanish barqarorligini ta’minlaydi. O‘zbekiston
sharoitida iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish uchun innovatsiyalarni rag‘batlantirish, ta’lim
sifatini oshirish va investorlar uchun qulay muhit yaratish muhim hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Qudratova,
G.
M.
(2025).
TEXNOLOGIK
PARKLARNING
MINTAQA
INNOVATSION RIVOJLANISHINI TA'MINLASHDAGI AHAMIYATI.
YANGI O
‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(8), 170-178.
2.
Sodiqova, N. (2025). IQTISODIYOT FANLARINI OʻQITISHDA TALABALAR
TEXNIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHNING AMALDAGI HOLATI VA
TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI.
" ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ"
международный научно-методический журнал
,
2
(19).
3.
Bahodirovich, K. B. (2025, April). STRUCTURE OF THE CASH FLOWS
STATEMENT. In
CONFERENCE OF MODERN SCIENCE & PEDAGOGY
(Vol. 1, No.
1, pp. 325-330).
4.
Алимова, Ш. А. (2025). УСТОЙЧИВЫЕ ЦЕПОЧКИ ПОСТАВОК: ОТ ТРЕНДА К
НЕОБХОДИМОСТИ
РАСШИРЕННАЯ
ВЕРСИЯ.
Modern
Science
and
Research
,
4
(5), 76-81.
5.
Toshov, M. H. (2025). SАNОАT KОRXОNАLАRIDА MEHNАTGА HАQ TО'LАSH
TIZIMINI BОSHQАRISH.
Modern Science and Research
,
4
(4).
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
657
6.
Azimov, B. (2025). METHODS AND MODELS FOR ASSESSING THE SOCIO-
ECONOMIC
EFFICIENCY
OF
REGIONAL
INNOVATION
INFRASTRUCTURE.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 685-691.
7.
Ikromov, E. I., & Safarova, J. (2025). O’ZBEKISTONDA YASHIL
TADBIRKORLIKNI HUDUDLARDA RIVOJLANTIRISHI ISTIQBOLLARI.
Modern
Science and Research
,
4
(4), 421-428.
8.
Raxmonqulova, N. O. (2025). DEVELOPMENT OF THE DIGITAL ECONOMY ON A
GLOBAL SCALE AND THE EXPERIENCE OF COUNTRIES.
SHOKH LIBRARY
.
9.
Shadiyev, A. X. (2025). MINTAQANING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINI
BOSHQARISH
MEXANIZMINI
TAKOMILLASHTIRISH.
STUDYING
THE
PROGRESS OF SCIENCE AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(7), 145-150.
10.
Naimova, N. (2025). THE IMPACT OF GLOBALIZATION ON MODERN
ECONOMIC
PROFESSIONS.
Journal
of
Multidisciplinary
Sciences
and
Innovations
,
1
(2), 153-155.
11.
Bazarova, M. (2025). FEATURES OF ASSESSING THE EFFECTIVENESS OF
INNOVATION RISK MANAGEMENT OF AN EDUCATIONAL ORGANIZATION
IN THE PROCESS OF DIGITAL TRANSFORMATION OF ACTIVITIES.
Journal of
Multidisciplinary Sciences and Innovations
,
1
(2), 161-164.
12.
Jumayeva, Z. (2025). THE ROLE OF MICROECONOMIC ANALYSIS IN
ENHANCING ECONOMIC EFFICIENCY THROUGH MARKET EQUILIBRIUM
ANALYSIS.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 634-637.
13.
Bobojonova, M. (2025). GREEN ENTREPRENEURSHIP IN UZBEKISTAN AND ITS
OPPORTUNITIES.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 592-595.
14.
Jumayeva, Z. (2025). THE FORMATION OF THE GREEN ECONOMY CONCEPT,
STAGES OF DEVELOPMENT AND ITS RELEVANCE.
International Journal of
Artificial Intelligence
,
1
(3), 262-266.
15.
Ibragimov, A. (2025). TAX POLICY AND IMPACT ON ECONOMIC
DEVELOPMENT.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 259-261.
16.
Djurayeva, M. (2025). ISSUES OF SMALL BUSINESS AND PRIVATE
ENTREPRENEURSHIP
DEVELOPMENT.
International
Journal
of
Artificial
Intelligence
,
1
(3), 596-598.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
658
17.
Umarova,
H.
(2025).
RIVOJLANGAN
MAMLAKATLARDA
KORXONA
RISKLARINI BOSHQARISH VA BAHOLASH AMALIYOTI TAHLILI.
Modern
Science and Research
,
4
(5), 158-161.
18.
Aslanova,
D.
(2025).
CHALLENGES
OF
IMPLEMENTING
MODERN
MANAGEMENT PRINCIPLES IN THE TOURISM INDUSTRY.
Journal of
Multidisciplinary Sciences and Innovations
,
1
(2), 119-121.
19.
Rajabova, D. (2025). SPECIFIC FEATURES AND FACTORS OF SUSTAINABLE
DEVELOPMENT OF THE INNOVATIVE ENVIRONMENT IN INDUSTRIAL
ENTERPRISES.
Journal of Applied Science and Social Science
,
1
(2), 474-479.
20.
Игамова,
Ш.
З.
(2024).
МЕТOДИЧЕCКИЕ
РЕКOМЕНДАЦИИ
ПO
ФOРМИРOВАНИЮ OРГАНИЗАЦИOННO-ЭКOНOМИЧЕCКOГO МЕХАНИЗМА
OБЕCПЕЧЕНИЯ
ЭФФЕКТИВНOCТИ
ИННOВАЦИOННOГO
развития
ПРЕДПРИЯТИЙ CТРOИТЕЛЬНЫХ МАТЕРИАЛOВ.
Gospodarka i Innowacje.
,
43
,
335-340.
21.
Akramova, O. (2025). FOREIGN COUNTRIES IN EXPERIENCE INVESTMENT
ATTRACTIVENESS INCREASE MECHANISMS AND UZBEKISTAN IN
PRACTICE USE OPPORTUNITIES.
Journal of Multidisciplinary Sciences and
Innovations
,
1
(1), 395-398.
22.
Jumayev, B. (2025). BIG DATA: CUSTOMER CREDIT ANALYSIS USING DIGITAL
BANKING DATABASE.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 1056-
1059.
23.
Gafarova, D. (2025). INNOVATION POLICY OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN:
ACHIEVEMENTS AND PROSPECTS.
Journal of Multidisciplinary Sciences and
Innovations
,
1
(2), 165-167.
24.
Raximova, L. (2025). DIRECTIONS AND PRIORITY FEATURES OF THE
TRANSITION TO THE" GREEN ECONOMY".
Journal of Multidisciplinary Sciences
and Innovations
,
1
(2), 156-160.
