2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
856
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA TIKUVCHILIKKA OID TERMINLAR
SHAKLLANISHINING ASOSIY YO’LLARI
Mustafaqulova Maftuna Ilhom qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti,
Xorijiy til va adabiyoti (ingliz tili) ixtisosligi 2-bosqich magistranti
Eshmurodova Dildora
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Fil.f.f.d., (Phd)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15530048
Annotatsiya. Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarida tikuvchilikka oid terminlar
shakllanishining asosiy usullariga bag‘ishlanadi. Shuningdek, terminologiya sohasining
rivojlanishi, bu soha rivojlanishi uchun o‘z hissasini qo‘shgan olimlar haqida ma’lumotlar va
ingliz va o‘zbek tillaridagi tikuvchilikka oid terminlarning chog‘ishtirma tahlili ham
keltirilgan.
Kalit so’zlar: suffiks, prefix, affiksatsiya, prefix-suffiks, omonimiya, sinonimiya.
Termin yasalishining morfologik usuli, shuningdek, umumiy adabiy lug‘atda affiksal
so‘z yasash va konversiyani o‘z ichiga oladi. Morfologik-sintaktik usul esa so‘z tarkibi va
qisqartmasini o‘z ichiga oladi.
Morfologik yo‘l bilan yasalgan terminlar “yangi so‘z morfemalarning qo‘shilib hosil
bo‘lishi bilan birga, yangi tovush majmuasi bilan ham hosil bo‘ladi”. Natijada yasama
terminlar hosil bo‘ladi. Affiksatsiya atamasining shakllanishi an’anaviy ravishda uchta turga
bo‘linadi, ular ingliz tilidagi kiyim dizayni, tikuvchilik va moda terminologiyasida kuzatiladi
va tasvirlanadi:
1) suffiks ya’ni so‘z oxiriga qo‘shiladigan qo‘shimcha orqali termin yasalishi:
designing
– loyihalash;
2) Prefiks ya’ni old qo‘shimcha yordamida termin yasalishi:
unlined
– chiziqsiz yoki
bechiziq;
3) Prefiks-suffik (yoki aralash) qo‘shimchalari bilan termin yasalishi: unwrinkable -
burishmaydigan (mato haqida).
Suffiks orqali termin yasalishi
Termin yasalishining eng keng tarqalgan turi qo‘shimchali ya’ni suffiksli termin
yasalishi hisoblanadi. Kiyim dizayni va tikuvchilikning zamonaviy terminologiyasida
ishlatiladigan qo‘shimchalarning tarkibi juda xilma-xildir. Eng samarali ot yasovchi
qo‘shimchalariga quyidagilar kiradi:
-ing
, uning yordamida ko‘plab ma'noli terminlar yasaladi:
a) Jarayon, harakat, holat:
fitting
-moslash,
trimming
- kesish,
finishing
- tugatish;
b) Aniq buyum, material:
coating
- paltolik mato,
trousering
- shimlik mato,
shirting
-
ko‘ylaklik mato.
O‘z-o‘zidan ko‘rining turibdiki, ingliz tilidagi
-ing
suffiksi o‘zbek tilidagi
-ish
va
-lik
ot yasovchi qo‘shimchalari bilan ekvivalentlik qatorini hosil qiladi.
Bu terminologiyada qo‘shimchalar ma’nosining ixtisoslashuvi mavjud. Shunday qilib,
S.V.Grinev yozganidek, tegishli tushunchalarning kategorik mansubligini aniqlash mumkin.
Maʼnolarning ixtisoslashuvi qoʻshimcha omonimiya hodisasini keltirib chiqaradi, bu esa, oʻz
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
857
navbatida, omonim atamalarning hosil boʻlishiga olib keladi, masalan:
coating
– 1) paltolik
mato; 2) palto tikish;
padding
- 1) astar; 2) astar tikish jarayoni.
-er
- kasbi, e’tiqodi va boshqalarga koʻra nomlangan shaxsni belgilash uchun
qoʻllaniladigan yoki shaxs oti yasovchi vositachi qoʻshimcha:
designer
- dizayner,
hatter
-
shapkachi,
weaver
- toʻquvchi,
cutter
- kesuvchi. Shu bilan birga, qoʻshimcha “kiyim-
kechak” yoki “texnologik jarayonga xizmat qiluvchi narsa” ning maxsus ma’nosiga ega.
Masalan,
shoulder hanger
- kiyim ilgich,
sweater
– sviter,
wrapper
- koʻylak yoki oʻrama
xalat, duster - yengil chang toʻn;
-ness
- sifat yoki holat ma’nosini bildiruvchi sifatlardan ot soʻz turkumidagi terminlar
hosil qiladi:
roominess
– mahsulot hajmi,
fullness
– to‘liqlik;
-age
- ish-harakat, holat yoki natija ma’nosini bildiruvchi ot soʻz turkumidagi
terminlar yasaydi:
shrinkage
- materialning qisqarishi.
Hozirgi bosqichda tikuvchilik va moda dizayni terminologiyasida kamaytiruvchi
ma’noli qoʻshimchalar yordamida tuzilgan terminlarning paydo boʻlishi qayd etilgan:
-ie: hoodie - qalpoqli kiyim (koʻpincha yengsiz kurtka), nightie - kalta tungi koʻylak;
-let - singlet - qisqa yengsiz futbolka, corselet - korsetning zamonaviy, yengil
versiyasi.
Ko‘p sonli sifatdosh terminlar affiksal yoki morfologik usul yordamida yasaladi.
Qiziqarli turkum asosan “moda” va “uslub” tematik guruhlariga tegishli sifatlar bilan
ifodalanadi, shuningdek, matoning sifatini bildiradi va
-y
qo‘shimchasi yordamida
shakllanadi:
swishy
- zamonaviy,
strechy
- cho‘ziladigan elastik material,
baggy
- keng.
Quyidagilar ham sifatdosh termin hosil qiluvchi qo‘shimchalardir:
-
able
ma’lum sifatni amalga oshirish yoki egallash imkoniyati ma’nosini beradi:
fashionable
– modaga xos,
wearable
- kiyish uchun mo‘ljallangan,
adjustable
- sozlanishli
(masalan, yeng), threadable - eskirgan;
-
al
asosan lotin va yunon tillaridan kelib chiqishi boʻlgan otlardan oʻxshashlik,
maʼlum xususiyatga egalik maʼnosini bildiruvchi sifatlar yasaydi:
artificial
– sunʼiy,
natural
– tabiiy,
traditional
– anʼanaviy (masalan, kesilgan, kostyum va boshqalar);
-ish –
stylish
- zamonaviy,
womanish
– ayollikka xos.
“Uslub” mavzuli guruhi - kam, biror narsaning yoʻqligi, mahrumlik ma’nosidagi
qoʻshimchasi yordamida tuzilgan terminlar bilan keng ifodalanadi:
sleeveless
- yengsiz,
collarless
- yoqasiz,
strapless
- kamarsiz,
backless
- ochiq orqa bilan.
Ogʻzaki qoʻshimchalar oʻrganilayotgan terminologiyada unumli emas, ammo ularni
quyidagi misollar bilan koʻrsatish mumkin:
-
ize
umumiy ma’nosi “xususiyatlar bermoq, muvofiqlashtirmoq” umumiy ma’nosi:
harmonize
– uyg‘unlashtirmoq, moslashtirmoq,
stilize
– uslublashtirmoq, moslashtirmoq,
customize
- garderob uchun kiyim tanlamoq, tanlamoq;
-en
–
shorten
– qisqartirmoq,
lengthen
– uzaytirmoq.
Boshqa mahsuldor bo‘lmagan qo‘shimchalar 4 ta termin birlik hosil qiladi, shu bilan
birga, jami 134 ta termin yasovchi qo‘shimchalar usuli bilan yasaladi, bu esa affiksatsiya
yo‘li bilan tuzilgan barcha terminlarning 74% ni tashkil etadi.
Prefiks ya’ni old qo‘shimchalar bilan tikuvchilikka oid termin yasalishi:
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
858
Oldingi turdan farqli o‘laroq, prefiksli termin yasalishi, asosan, so‘zning leksik-
grammatik sinfga mansubligiga ta‘sir qilmasdan, uning leksik ma’nosini o‘zgartiradi. Ko‘rib
chiqilayotgan terminologiyadagi eng samarali prefikslar quyidagilar:
-un
–
to untie
– yechmoq, bog‘ichni yechmoq,
to unfasten
- bo‘shatmoq, yechmoq;
-under
– undercoat – ichki kiyim,
underskirt
– pastki yubka;
-over
– overcoat -palto,
overall
– ishchi kombinzoni.
Alohida guruh lotin tilidagi prefikslardan iborat: - neo, -poly, - multi. Misol sifatida
biz quyidagi terminlarni beramiz: neo-classic - neoklassik, polypropylene - polipropilen,
multi-layering - ko‘p qatlamli.
Prefiks – suffiks usuli so‘z yasashning aralash usuli bo‘lib, 11 ta atama birliklarini
tashkil etgan, barcha terminlarning 6,1% affiksli shakllangan. Bu turdagi terminlar sifat so‘z
turkumiga oid so‘zlarda ko‘proq uchraydi:
unsuitable
- uslubi yoki rangiga mos kelmaydigan,
reusable
- qayta foydalansa bo‘ladigan,
asymmetrical
- assimetrik (masalan, kesilgan).
Termin yasalishining prefiks-suffiks usuli bu terminologiyada unumli emas va asosan
qo‘shimchali termin yasalish terminlarining antonimik juftlarini yasashda qo‘llaniladi. Misol
tariqasida quyidagi juft atamalarni keltiramiz:
conventional
–
unconventional
(an’anaviy –
noan’anaviy),
wearable
–
unwearable
(kiyiladigan – kiyilmaydigan). Jami 181 ta termin
affiks usuli yordamida yasalgan. Affiksal termin yasalish turlari o‘rtasidagi munosabat
jadvalda ko‘rsatilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Исломов Ғ.М. Ўзбек тили терминологик тизимларида семантик усулда термин
ҳосил бўлиши. НДА. – Тошкент, 2011 – Б. 7-8.
2.
A.Pardayev,
D.B.Urinbayeva,
D.A.Islamova
– “O’zbek Terminologiyasi”,
Samarqand-2020.
3.
A. Ulmasov. Bozor iqtisodiyoti. Qisqacha lug’at – ma’lumotnoma. Toshkent-1991.
4.
Hamidulla Dadaboyev – “O’zbek Terminologiyasi”, Toshkent-2009.
