1549
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
TIKUVCHILIKKA OID TERMINLAR YASALISHINING SINTAKTIK USULI
Mustafaqulova Maftuna Ilhom qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Xorijiy til va adabiyoti (ingliz tili) ixtisosligi
2-bosqich magistranti
Eshmurodova Dildora
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Fil.f.f.d., (Phd).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15531348
Annotatsiya. Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarida tikuvchilikka oid terminlar
shakllanishining sintaktik usuliga bag‘ishlanadi. Shuningdek, morfologik-sintaktik termin
yasalishi nima, qo‘shma so‘z yoki kompozitsion shakldagi tikuvchilikka oid terminlar nechi
komponentdan ya’ni tarkibdan iborat bo‘lishi kerakligi haqidagi ma’lumot keltirilgan.
Kalit so’zlar: sintaktik, kompozitsiya, qo‘shma so‘z, lug‘aviy shakl, terminologik birlik,
komponent.
Morfologik-sintaktik termin yasalishi deganda lug‘aviy shakllarning sintaktik va
morfologik o‘zgarishlarini o‘z ichiga oluvchi so‘z birikmalaridan bir so‘zli termin yasash
usullari guruhi tushuniladi. Bu usullarga so‘z tarkibi va barcha turdagi qisqartmalar kiradi.
Murakkab soʻzlarni soʻz oʻzaklarini birlashtirib yasash, yaʼni qoʻshish orqali (toʻliq
shakllangan) murakkab soʻzlarni hosil qilish. Ikki yoki undan ortiq morfema qo‘shilishi
natijasida murakkab termin hosil bo‘ladi. Murakkab soʻzlarga aylanish jarayoni rasmiy ravishda
oʻrtasida chiziqcha bilan ifodalanadi, keyinchalik u bir butun soʻz sifatida mustahkamlanadi.
Kombinatsiyalash ya’ni qoʻshish yoʻli bilan tuzilgan terminlarning oʻziga xos xususiyatini I.V.
Arnold koʻrib chiqadi: grafik (birlashtirilgan yoki chiziqli imlo), fonetik, semantik, idiomatiklik
deb ataladigan “qoʻshma soʻzning ma’nosi uning qismlari ma’nolari yigʻindisidan kelib
chiqmasligi mumkin.”
So‘z tarkibining hozirda an’anaviy termin yasalish usuli sifatida paydo bo‘lishining
sabablari, bir tomondan, fan-texnika taraqqiyotining tezlashishiga bog‘liq bo‘lgan inson
bilimlarining murakkablashishi va chuqurlashishi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, yunon-lotin
elementlaridan faol foydalanish edi. Shuni ta’kidlash kerakki, qo‘shish (yoki kompozitsiya)
orqali hosil bo‘lgan atamalar asosan umumiy tushunchalarni ifodalaydi va ko‘pincha ma’lum
terminologiyaning tematik guruhlari nomlarini (
hearwear
- bosh kiyim,
footwear
- poyabzal;
sportswear
- sport kiyimlari) belgilash uchun ishlatiladi.
Qo‘shma so‘z shaklidagi yoki kompozitsion usul bilan tuzilgan terminlarning eng katta
guruhi otlardir. Ushbu turdagi terminlarni shakllantirish modellari ko‘p emas:
- N + N —> N:
tie-pin
- bo‘yinboq uchun ilmoq;
tailcoat
- frak,
armhole
- qo‘ltiq;
shoulder-strap
– tasma;
sweatshirt
– tolstovka;
- A + N —> N:
bridalwear
- to‘y liboslari,
active-wear
- dam olish va sport uchun
kiyimlar, high-boots – poshnali etiklar, menswear - erkaklar kiyimlari.
Ushbu model bo‘yicha yasalgan terminlar, asosan, jamoaviy bo‘lib, kiyim-kechak
buyumlarining butun sinfiga tegishli, ya’ni umumiy tushunchalar hisoblanadi; - V + N = N:
knitwear
- trikotaj,
wearability
- kiyinish,
drawstring
-tortma.
Ikki komponentli terminologik birikmalar tikuvchilik terminlarining eng keng tarqalgan
turi bo‘lib, ularning umumiy soni 1640 terminologik birlikdir. Ushbu turdagi terminlarni
shakllantirish modellari orasida quyidagilar eng samarali deb topildi: N + N, A + N, Part. II + N,
V ing + N.
1550
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
B.N.Golovin terminologik birikmalarni ularning strukturasi bilan bogʻlagan holda ikki
turga ajratadi: hokim soʻz va uni ifodalab kelgan bitta tobe soʻzdan iborat boʻlgan sodda
birikmalar, va hokim soʻzni ifodalab keluvchi ikki yoki undan ortiq tobe soʻzdan iborat boʻlgan
murakkab birikmalar.
Eng koʻp uchraydigan birikmali terminlar bu ikki komponentdan iborat boʻlgan
birikmalardir. Ingliz va oʻzbek kiyim terminologiyasida birikmali terminlarning asosiy qismi ikki
komponentli hisoblanadi. Ularning eng unumdor yasalish modeli quyidagicha: ot+ ot, sifat+ot,
fe’l +ot. Ot+Ot:
Dance costume- raqs kostyumi;
Fashion icon- moda ikonasi;
Yoga clothing - yoga kiyimi.
Sifat+ Ot: National fabric - milliy mato;
Striped shirt - yoʻl-yoʻl koʻylak;
Skinny jeans- tor jinsi shim;
Floor-length dress - uzun koʻylak.
Fe’l+Ot: Cropped top- kalta kofta;
Hidden zip- yashirin zanjirsimon qadagich.
Terminologik birliklarning keyingi tiplari uch va undan ortiq komponentli birikmalarda
asosiy hokim soʻz birikma oxirida kelib, uni aniqlovchi prepozitiv elementlari undan oldin
keladi. Uch komponentli terminologik birliklar ikki komponentlidan keyin eng koʻp uchraydigan
birikmalar hisoblanadi. Shu tarzda, ya’ni uch komponentlidan toʻrt komponentli, toʻrt
komponentlidan besh komponentliga qarab birikmali terminlar soni kamayib boradi. Uch
komponentli birikpmali terminlar:
Sifat+Sifat+Ot: women’s wide-leg jeans - ayollar keng shimi, polka-dot ruffled dress-
burmali xol-xol ko’ylak; buttoned high-waist trousers- baland belli tugmali shim;
Sifat+Ot+Ot: Denim Bermuda shorts- Jinsi Bermuda shortisi;
Ot+Ot+Ot: Butterfly sleeve blouse- Kapalak yengli bluz.
REFERENCES
1.
Исломов Ғ.М. Ўзбек тили терминологик тизимларида семантик усулда термин
ҳосил бўлиши. НДА. – Тошкент, 2011 – Б. 7-8.
2.
A.Pardayev, D.B.Urinbayeva, D.A.Islamova – “O’zbek Terminologiyasi”, Samarqand-
2020.
3.
A. Ulmasov. Bozor iqtisodiyoti. Qisqacha lug’at – ma’lumotnoma. Toshkent-1991.
4.
Hamidulla Dadaboyev – “O’zbek Terminologiyasi”, Toshkent-2009.
