1415
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
ZAMONBOBO MANZILGOHINI DAVRLASHTIRISH MASALASI VA UNING
O‘RGANILISHI
Ochilova Marjona
BuxDU, Arxeologiya va Buxoro tarixi kafedrasi magistranti
Elova Dilnoza Davlatovna
Ilmiy rahbar,
BuxDU, Arxeologiya va Buxoro tarixi kafedrasi dotsenti,
Tarix fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15515652
Annotatsiya. Ushbu maqola Buxoro vohasida joylashgan Zamonbobo yodgorligi (qabr
va manzilgoh)da olib borilgan arxeologik tadqiqotlar asosida bronza davrida shakllangan
Zamonbobo madaniyatining voha ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi o‘rnini yoritadi. Maqolada
dastlab Erta bronza davrida Buxoro vohasining geografik va ekologik sharoitlari hamda ular
Zamonbobo madaniyatining vujudga kelishiga qanday zamin yaratgani tahlil qilinadi.
Shuningdek, bu madaniyatning Zarafshon daryosining quyi oqimlarida dehqonchilik va
chorvachilikka asoslangan ilk xo‘jalik tizimining shakllanishidagi roli ko‘rib chiqiladi. Aholi
harakati, metallurgiya rivoji hamda arxeologik topilmalarga asoslanib, voha aholisi va
Markaziy Osiyoning boshqa hududlari o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy aloqalar tahlil qilinadi.
Zamonbobo madaniyatining shakllanishida Kaltaminor hamda Andronovo-Tozabog‘yob
madaniyatlarining ta’siri alohida ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola yakunida esa Zamonbobodan
topilgan mehnat qurollari, taqinchoqlar, asbob-uskuna va boshqa buyumlar orqali Zarafshon
quyi oqimidagi moddiy madaniyat taraqqiyoti yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar: Zamonbobo, bronza davri, davrlashtirish, Zarafshon daryosi, qabriston va
boshqalar.
ПРОБЛЕМЫ ДАТИРОВКИ И ИЗУЧЕНИЯ ПОСЕЛЕНИЯ ЗАМAН-БАБА
Аннотация. Настоящая статья посвящена исследованию роли замaнбабинской
культуры в социально-экономической жизни Бухарского оазиса в эпоху бронзы на основе
археологических раскопок на памятнике Замaн-баба, включающем как поселение, так и
могильник. Вначале рассматриваются географические и экологические условия
Бухарского оазиса в раннем бронзовом веке и их влияние на формирование
замaнбабинской культуры. Далее анализируется роль этой культуры в становлении
ранней системы хозяйства, основанной на земледелии и скотоводстве в нижнем течении
Зеравшана. На основе данных о миграциях населения, развитии металлургии и
археологических находках рассматриваются социально-экономические связи населения
оазиса с другими регионами Центральной Азии. Отдельное внимание уделено влиянию
культур Калтаминор и Андроново-Тозабагъяб на формирование замонбабинской
культуры. В заключение, на основании найденных в Замaн-баба орудий труда, украшений,
утвари и других предметов раскрывается развитие материальной культуры в нижнем
течении Зеравшана.
Ключевые слова: Замaн-баба, бронзовый век, датировка, река Зеравшан,
могильник, материальная культура.
THE CHRONOLOGICAL CLASSIFICATION AND STUDY OF THE ZAMANBABA
SETTLEMENT
Abstract. This article examines the role of the Zamanbaba culture in the socio-economic
life of the Bukhara oasis during the Bronze Age, based on archaeological research conducted at
the Zamonbaba site, which includes both a cemetery and a settlement. The study begins with an
1416
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
analysis of the geographical and ecological conditions of the Bukhara oasis during the Early
Bronze Age and how these factors contributed to the emergence of the Zamonbaba culture. It
also explores the role of this culture in the formation of early farming and herding economies in
the lower reaches of the Zerafshan River. Using evidence from population movements, advances
in metallurgy, and archaeological finds, the article discusses the socio-economic interactions
between the population of the oasis and other regions of Central Asia. The influence of the
Kaltaminor and Andronovo-Tozabagyab cultures on the formation of the Zamanbaba culture is
also emphasized. Finally, the article sheds light on the development of material culture in the
lower Zerafshan basin through analysis of tools, ornaments, utensils, and other objects found at
the Zamanbaba site.
Keywords: Zamonbaba, Bronze Age, chronology, Zerafshan River, cemetery, material
culture.
Kirish.
Miloddan avvalgi VI ming yillikda Markaziy Osiyoning janubida qadimgi
dehqonchilik bilan shug‘ullangan qabilalarning shakllanish jarayoni boshlanadi. Miloddan
avvalgi VI–IV ming yilliklar davomida ularning yashash hududi Turkmanistonning janubi-
g‘arbidagi Sumbar vodiysidan to Tojikistonning shimoli-g‘arbiy qismidagi Zarafshon
daryosining o‘rta oqimigacha bo‘lgan hududni qamrab olgan [Isakov, 1991; Masson, 1971,
1981; Sarianidi, 1990; Xlopin, 1997]. Miloddan avvalgi III ming yillikka kelib, dehqonchilik
oazislarining madaniy ta’siri Markaziy Osiyoning shimoliyroq hududlariga – ya’ni, shartli
ravishda “dasht bronzasi” qabilalari istiqomat qilgan mintaqalarga ham yoyildi.
Natija va muhokama.
Markaziy Osiyoning shimoli va janubi o‘rtasidagi madaniy
aloqalarning eng qadimgi dalillari Zamonbobo madaniyatiga oid yodgorliklar (ikki manzilgoh va
qabriston)da olib borilgan qazilmalar vaqtida aniqlangan bo‘lib, bu madaniyat areali
O‘zbekistonning janubi-sharqida, Zarafshon daryosining quyi oqimini qamrab olgan [G‘ulomov,
Islomov, Asqarov, 1966. B. 118–170]. Gap g‘ildirakda yasalgan va tashqaridan keltirilgan ikki
sopol idish bo‘laklari; xochsimon shakldagi tosh boncuklar; misdan yasalgan oynalar; uchida
qoshiqchasimon va tomchisimon qalinlashuvga ega metall tayoqchalar; tosh va terrakotadan
yasalgan «muqaddas bosh kiyimlar», shuningdek, terrakotadan tayyorlangan haykalchalar haqida
bormoqda.
Qator tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, yuqorida tilga olingan artefaktlar Janubiy
Turkmanistonning bronza davriga oid dehqonchilik manzilgohlarida (Namazgoh IV davri oxiri
— Namazgoh V davri boshlari) hamda Eronning shimoli-sharqiy qismidagi yodgorliklarda
topilgan buyumlar bilan o‘xshashlikka ega Ushbu nuqtai nazarni qo‘llab-quvvatlovchilar
Zamonbobo qabristonining 27-raqamli qabridagi g‘ildirakda yasalgan va bo‘yalgan sopol
idishning pastki qismi ham import mahsuloti bo‘lib, u Zarafshon daryosining quyi oqimiga Anov
madaniy arealidan keltirilganligini ta’kidlashadi. Bu idish Namazgoh IV davri oxirida
tayyorlangan. Mazkur fikrni birinchi bo‘lib V.M.Masson ilgari surgan va u hozirgacha inkor
etilmagan.
Umuman olganda, nomi zikr etilgan arxeologlar Janubiy Turkmaniston va Shimoliy Eron
bronza davri madaniyatlarining mutlaq xronologiyasiga asoslanib, Zamonbobo madaniyatini
miloddan avvalgi III ming yillik oxiri — II ming yillik boshlariga tegishli deb sanaydilar. Biroq
bu yodgorlikka nisbatan yanada kengroq sana doirasi ham taklif etilgan: miloddan avvalgi III
ming yillik oxiri — II ming yillikning birinchi yarmi [Mandelshtam, 1972. B. 8].
Zamonbobo madaniyatining xronologiyasiga oid yana bir qarash ham mavjud.
1417
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Zamonbobo qabristonida qazishmalar olib borgan mualliflar yodgorlikdan topilgan keramika
kollektsiyasida faqat Namazgoh IV va Namazgoh V davrlariga oid idishlar emas, balki erta
Namazgoh VI davriga mansub sopol buyumlar ham mavjud deb hisoblashgan. Shu asosda, ular
o‘sha vaqtda allaqachon eskirgan Anav madaniyati taraqqiyotining xronologik sxemasiga
tayanib [Masson, 1956. B. 326], Zamonbobo qabristonini miloddan avvalgi II ming yillikning
birinchi yarmi bilan uyg‘unlashtirishgan [G‘ulomov, Islomov, Asqarov, 1966. B. 163–166].
Mazkur qarashni batafsilroq yoritgan A.A. Asqarov yodgorlikdagi ayrim keramika
shakllarining Sapolli madaniyatining kech bosqichlariga oid idishlarga o‘xshashligini qayd etib,
Zamonbobo qabristonini miloddan avvalgi II ming yillikning ikkinchi choragiga taalluqli deb
sanashni taklif qilgan [Asqarov, 1981]. V.I. Sarianidi esa yanada keskinroq pozitsiyani
egallagan. Uning fikricha, qabrlardan topilgan ba’zi artefaktlar — masalan, xochsimon tosh
boncuklar, qoshiqchali uchli kosmetik tayoqchalar, «oziqlantirgich» shaklidagi keramika
buyumlari — Shimoliy Afg‘onistondagi, miloddan avvalgi II va I ming yilliklar chegarasiga oid
manzilgohlar yaqinidagi qabristonlarda uchraydigan buyumlar bilan o‘xshash. Shu bois,
Sarianidiga ko‘ra, Zamonbobo qabristoni aynan shu davrga tegishli bo‘lishi kerak [Sarianidi,
1979].
Zamonbobo qabristonining sana jihatdan “yosharishini” qo‘llab-quvvatlagan boshqa
tadqiqotchilar ham bo‘lgan. Masalan, I.N.Xlopin bu yodgorlikni miloddan avvalgi II ming
yillikning o‘rtalariga, L.T.Pyankova esa uning oxirgi choragiga oid deb hisoblagan [Xlopin,
1983. B. 70; Pyankova, 1989. B. 61].
Miloddan avvalgi III ming yillik oxirlarida Zarafshon daryosining quyi oqimlaridagi suv
miqdori keskin kamaydi [1], natijada Buxoro vohasida suv tanqisligi yuzaga keldi. Shu sababli,
miloddan avvalgi III ming yillik o‘rtalarida mintaqaning qurg‘oqchil hududlarida yashovchi
aholi asosan chorvachilik bilan shug‘ullandi, daryo bo‘yida yashovchilar esa limon sug‘orish
tizimiga tayangan holda dehqonchilik bilan band bo‘lishdi [2]. Zarafshonning quyi oqimidagi
aholining oziq-ovqat manbalariga ovchilik va baliq ovlash ham qo‘shimcha, ikkilamchi darajada
xizmat qilgan [3].
Zamonbobo ayniqsa, Buxoro bronza davridagi ijtimoiy va iqtisodiy aloqalarni eng yaxshi
aks ettiruvchi arxeologik yodgorlik sifatida keng tanilgan. U Buxoro viloyatining Qorako‘l
tumani markazidan taxminan 15 km shimoli-g‘arbda, Zamonbobo ko‘li atroflarida joylashgan
bo‘lib, qabriston va manzilgohdan iborat.
Miloddan avvalgi III ming yillik oxiriga kelib, Zarafshon daryosining quyi oqimlaridagi
suv miqdori keskin kamaydi [1] va Buxoro vohasida suv tanqisligi yuzaga keldi. Natijada,
miloddan avvalgi III ming yillikning o‘rtalarida mintaqaning qurg‘oqchil hududlarida yashovchi
aholi chorvachilik bilan shug‘ullana boshladi, daryo bo‘yida yashovchi aholi esa limon sug‘orish
tizimiga asoslangan dehqonchilik bilan band bo‘ldi [2]. Zarafshonning quyi oqimlaridagi aholi
uchun ovchilik va baliq ovlash qo‘shimcha, ikkilamchi oziq-ovqat manbaiga aylangan [3].
Ushbu madaniyat miloddan avvalgi III ming yillikning oxiri – II ming yillikning
boshlarida Zarafshon daryosining quyi oqimlarida, Buxoro vohasi aholisi asosida janubiy
hududlar bilan yuzaga kelgan iqtisodiy aloqalar natijasida shakllangan [5]. Zarafshon quyi
oqimidagi qabilalar va boshqa janubiy qabilalar o‘rtasidagi o‘zaro madaniy va iqtisodiy
munosabatlar natijada chorvachilik va dehqonchilikka asoslangan Zamonbobo madaniyatining
paydo bo‘lishiga olib kelgan [6].
Zamonbobo qabristoni mazkur madaniyatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida boshqa
xalqlarning ham o‘rnini aks ettiruvchi faktlarni taqdim etadi. Bu yerdan 46 ta qabrtosh topilgan
1418
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
[7]. Jasadlar embrion holatiga o‘xshash tarzda, qo‘l va oyoqlari bukilgan holda dafn etilgan.
Ba’zi manbalarga ko‘ra, erkaklar o‘ng tomoniga, ayollar esa chap tomoniga yotqizilgan [8].
Bosh qismi odatda sharq tomonga, ba’zida shimoli-g‘arb tomonga qaragan holda joylashtirilgan.
Odatda har bir qabrda bitta kishi dafn etilgan bo‘lsa-da, ikki jasadli qabristonlar ham uchraydi.
Har bir qabrtoshda, bosh qismiga yaqin joyda bitta yoki ikkita idish qo‘yilgan bo‘ladi [9].
Xulosa.
Zamonbobo manzilgohi Buxoro vohasining bronza davri madaniyati va ijtimoiy-
iqtisodiy hayotini yorituvchi muhim arxeologik yodgorliklardan biri hisoblanadi. Tadqiqotlar
natijasida, bu yodgorlik miloddan avvalgi III ming yillik oxiri – II ming yillik boshlariga oid deb
hisoblanadi. Suv tanqisligi tufayli vohada yashovchi aholining hayoti va xo‘jalik faoliyati muhim
o‘zgarishlarga uchragan: qurg‘oqchil hududlarda chorvachilik, daryo bo‘ylarida esa limon
sug‘orish tizimiga asoslangan dehqonchilik ustuvor yo‘nalishga aylangan. Ovchilik va baliq
ovlash esa qo‘shimcha oziq-ovqat manbasi sifatida xizmat qilgan.
Zamonbobo madaniyatining shakllanishi Zarafshon quyi oqimidagi qabilalar bilan
janubiy hududlar o‘rtasidagi madaniy va iqtisodiy aloqalar natijasi bo‘lib, bu yerda topilgan
qabrtoshlar va dafn marosimlari o‘z davrining diniy, ijtimoiy va madaniy qarashlari haqida
muhim ma’lumotlar beradi. Qabristonda topilgan 46 ta qabrtoshda jasadlar embrion holatiga
o‘xshash tarzda, belgilangan yo‘nalishda dafn etilgan bo‘lib, dafn marosimida idishlar qo‘yilishi
marhumlarga nisbatan diniy e’tiqod va marosimlarning mavjudligini ko‘rsatadi.
REFERENCES
1.
Аскаров А. К передатировке культуры Заманбаба // Культура и искусство древнего
Хорезма. Москва, 1981.
2.
Виноградов А. В., Итина М. А., Яблонский Л. Т. Древнейшее население низовий
Амударьи: археолого-палеоантропологическое исследование //
Труды Хорезмской
археолого-этнографической экспедиции
. – М.: Наука, 1986. – Т. 15. – 256 с.
3.
Кузьмина Е. Е. Могильник Заман-Баба //
Советская этнография
. – 1958. – № 2. –
С. 142–146.
4.
Алёкшин В. А. Датировка могильника Заманбаба (по материалам терракот
Центральной Азии эпохи энеолита и бронзового века) // Цивилизации и культуры
Центральной Азии в единстве и многообразии: Материалы международной
конференции. Самарканд, 7–8 сентября 2009 г. Самарканд; Ташкент, 2010. С. 80–
89.
5.
Гулямов Я. Г., Исламов У., Аскаров А. Первобытная культура и возникновение
орошаемого земледелия в низовьях Зарафшана. Ташкент, 1966 (Труды
Махандарьин ского отряда Узбекистанской археологической экспедиции АН
Узбекской ССР. Кн. 1).
6.
Массон В. М.
Культура Заман-Баба //
Средняя Азия в эпоху камня и бронзы
. – М.;
Л.: Наука, 1966. – С. 217–232.
7.
Сарианиди В. И. К вопросу о культуре Заманбаба //
Этнография и археология
Средней Азии
. – М.: Наука, 1979. – С. 85–97.
8.
Ochilov, A. T. (2023). IN SEARCH OF THE MATERIAL CULTURE OF BUKHARA
OASIS.
TARIXIY TADQIQOTLAR
,
1
(2), 108-120.
9.
Ochilov, A. T. (2021). The Role of Zamanbaba Culture in The Social and Economic
History of Bukhara Oasis During Bronze Age.
Central Asian Journal of Social Sciences
and History
,
2
(4), 42-47.
