1385
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
MANG’ITLAR SULOLASI DAVRIDA AMIRLIKDAGI IQTISODIY AHVOL VA
MULKIY MUNOSABATLAR
Ahmadov Ostonjon Asror o‘g‘li
BuxDU Tarix va yuridik fakulteti 4-bosqich talabasi.
Elova Dilnoza Davlatovna
Ilmiy rahbar.
BuxDU “Arxeologiya va Buxoro tarixi” kafedrasi dotsenti, t.f.f.d., (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15257764
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Mang’itlar sulolasi davrida Buxoro amirligidagi
iqtisodiy hayot va mulkiy munosabatlar masalasi ilmiy tahlilga tortilgan.
Kalit so’zlar:
Mang’itlar, Buxoro amirligi, savdo-sotiq, mulkiy munosabat, yer egaligi,
iqtisodiy hayot, suyurg’ol.
ECONOMIC SITUATION AND PROPERTY RELATIONS IN THE EMIRATE
DURING THE MANGIDS DYNASTY
Abstract.
This article scientifically analyzes the issue of economic life and property
relations in the Bukhara Emirate during the Mangid dynasty.
Keywords:
Mangids, Bukhara Emirate, trade, property relations, land ownership,
economic life, livestock.
ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ПОЛОЖЕНИЕ И ГРАЖДАНСКИЕ ОТНОШЕНИЯ В
ЭМИРАТЕ ВО ВРЕМЯ ДИНАСТИИ МАНГИДОВ
Аннотация.
В статье научно анализируется вопрос экономической жизни и
имущественных отношений в Бухарском эмирате в период правления династии
Мангидов.
Ключевые слова:
Мангиды, Бухарский эмират, торговля, имущественные
отношения, землевладение, хозяйственная жизнь, скот.
Amirlikdagi iqtisodiy ahvol va mulkiy munosabatlar o’rganilganda shunga amin
bo’ldikki, iqtisodiy hayotda Buxoro amirligi axolisining katta qismi dehqonchilik bilan
shug’ullangan. Yerning ko’p qismi davlatning qo’l ostida bo’lib, u «amloki podshohi» yoki
«mulki sultoni» deb atalgan. Yerning 2-qismi odamlarning xususiy mulki hisoblanib, uning
talay qismi boylarning qo’l ostida edi. Bunday yerlar «mulk yerlari» deb yurgizilgan.
Yerning 3-qismi masjid, madrasa va mozorlarni moddiy jihatdan ta’minlash maqsadida
vaqf nomi bilan berilgan. Davlat yerlarining ma’lum qismi amirlar tomonidan xizmat
ko’rsatgan nufuzli kishilarga umr bo’yi foydalanish uchun in’om qilingan. Bu xildagi yerlar
«suyurg’ol» yoki «tanho» nomi bilan atalgan.
1386
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Dehqonlar
paxtachilik,
ipakchilik,
kanopchilik,
polizchilik,
sabzavotchilik,
bog’dorchilik va chorvachilik bilan shug’ullanganlar. Minglab kishilarni qamrab olgan
hunarmandchilik keng qo’lamda rivojlangan. Uning mahsulotlari ichki va tashqi bozorlarning
muhim buyumlari sifatida juda qadrlangan. Buxoro, Samarqand. Xujand va Toshkent yirik
xunarmandchilik markazlari sifatida shuhrat qozongan. D.N.Logofetning ma’lumotlariga
qaraganda, Buxoro amirligining „Qashkadaryo vohasi, Surxondaryo vohasi, Yakka-bog’, Kitob,
Chiroqchi, Qarshi, Shahrisabz, G’uzor, Termiz tumanlarida paxta katta mikdorda
yetishtirilgan[1].
Ayniqsa, Rossiya bilan O’rta Osiyo xonliklari o’rtasida aloqaning uzaro yaxshilanishi
tufayli, XVI asrdan boshlab XIX asr ikkinchi yarmiga kadar Buxoro amirligida paxta
yetishtirishga katta e’tibor berila boshlandi. Xalkaro may-donda va jaxrn bozorida paxta
narxining ancha oshishi aynan paxta yetishtirishning ko’payishiga sabab bo’lgan edi.
A. Kostenkoning ma’lumotlariga qaraganda, O’rta Osiyo xonliklari ichida Buxoro
paxtasi alohida diqqatga sazovor bo’lib, u ancha qimmat turgan. P.I.Demezonning yozishicha,
Buxoroda sholi yetishtirishga katta e’tibor berishgan. Eng yaxshi guruch Miyonqol hududlarida va
Samarkand atroflarida yetishtirilgan. Buxoro shaxrining o’ziga, odatda, Shaxrisabz va Xisordan ko’plab
guruch olib kelingan. Buxoroda bug’doy (gandum), juxori, oq jo’xori, makkajo’xori, kunjut, arpa
javdar, tariq, mosh, nuxat, loviya kabi poliz ekinlari ko’plab yetishtirilgan.
Qishda (1834 yili) Buxoroda bug’doyning bir botmoni 12—14 tanga miqdorida,
kunjutning bir botmoni 18—19 tanga, arpa javdarning bir botmoni 10,5 tanga, no’xatning bir
botmoni 20 tanga miqdorida sotilgan[2]. Qarshi va Miyonkol hududlarida juda ko’p tamaki
yetishtirilgan. Qarshi tamakisi eng yaxshi sifatli tamaki hisoblangan. Shuningdeq Buxoroda
juda katta mikdorda uzum yetishtirilardi. Uzumning husayni, sohibi, toifi, ishburxoni, siyohi, kishmish
navlari ko’p. Mayiz qilishga e’tibor juda katta bo’lgan, soyada quritilgan kishmish— soyaki
deyilgan. Oftobda kuritilgani esa oftobi deyilgan. Bundan tashqari Buxoroda bog’ yaratishga katta
e’tibor berilgan. O’rik, bodom, gilos, olcha, yovvoyi gilos, tog’ olchasi, pista, shaftoli, nok olxuri,
olma, yong’oq, behi, anor hamda tutlarning katta-katta bog’lari mavjud bo’lib, ulardan ko’plab
hosil olingan.
Buxoroda ipakchilik rivojlanishiga katta e’tibor qaratilganligi tufayli ipak savdosi ancha
katta ahamiyatga molik bo’lgan. Ipakchilik rivojlanishining asosiy manbai bu — tut
daraxtlarining yetarli miqdorda bo’lishidir. Tut daraxti O’rta Osiyoda keng tarqalgan daraxt
turlaridan xisoblanadi. Ayniqsa, Buxoro voxasi, Zarafshon vodiysi, Karmana, Miyonkolda,
umuman suv ko’p bo’lgan barcha hududlarda tut daraxtlari nihoyatda ko’p o’stirilgan.
P.I.Demezon ma’lumotlariga qaraganda, „Buxoro atrofi va Karmanada yetishtirilgan ipak eng
yaxshi xisoblangan[3].
1387
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Buxoroda ipak xom ashyosi, ya’ni pillasining bir pudi 13—14 tilla, ipakdan yigirilgan
ipning bir pudi esa 30—32 tilla turgan. Toza ipak va yarim ipakdan turli xil matolar
tayyorlangan. Jumladan atlas, beqasam, adras va hokazolar. Buxoroda ko’k, yashil, sariq va eng
ko’p miqdorda qizil rangli matolar tayyorlashga e’tibor juda katta bo’lgan[4].
P.I.Demezonning ma’lumotlarida Buxorodagi paxtachilik masalasiga tuxtalib, shunday
fikrlar bildirilgan. „Paxta Buxoro atroflarida, Miyonkolda, Karmanada va Samarkandda
muvaffaqiyatli yetishtiriladi va u ancha yaxshi sifatli hisoblanadi. Qarshi va Chorjuy paxtalari sifat
jixatdan past hisoblanadi[5].
Buxoro amirligi hududida cho’l va dashtlarning ko’pligi hamda uning tog’oldi tumanlari
chorvachilikning rivojlanishiga qulay sharoit va imkoniyat yaratgan. Mana shuning uchun ham
cho’l zonalarida, ayniksa, Buxoro va Qarshi hududlarida qo’ychilik yaxshi rivojlangan.
Shuningdeq amirlikda yilqichilikka ham katta e’tibor karatilgan. Chorvachilik rivoji
asosida sifatli teri va shu kabi mahsulotlar tayyorlanib, ulardan gilamlar, sholchalar, namatlar, turli
xil arqonlar tayyorlangan va bozorlarga olib chiqilgan.
Buxoro amirligida ichki va tashqi savdo yo’lga qo’yilgan bo’lib, Afg’oniston,
Hindiston, Xitoy, Turkiya va boshqa mamlakatlar bilan aloqalar o’rnatilgan. Xonlikning
Rossiya bilan elchilik va savdo aloqalari o’sgan edi. U amirlik uchun tayyor mahsulotlar bozori
sifatida katta ahamiyat kasb etgan.
Albatta, Rossiya imperiyasiga tobe’ bo’lib qolgan Amir Mo’zaffarning maqomi -
Zirabulok shartnomasi‖ning 12 moddasiga binoan faqat jug’rofiy chegaralash jihatidan
qisqartirilib qo’yilmasdan (ya’ni, biror tashqi xorijiy davlat bilan na davlatlararo, na tashqi
savdo munosabatlarini mustaqil davlat sifatida olib borolmaslik, Rossiyaning bu
yo’nalishlardagi ma’muriyat tizimi orqali juda oz miqdorda va cheklangan masalalardagina
faoliyati ko’rsatishi), balki Buxoro amirligining an’anaviy Balx, Xirot mintakasi qo’ldan chiqib.
Kattaqo’rg’on, Jizzax, O’ratepa. Samarqand mintaqalarining Rossiyaga qo’shib olinganligi, suv
ta’minotining keskin yomonlashuvi, qolaversa 1885 yil faoliyat boshlagan ―Rossiya
imperatorligi siyosiy agentligi tomonidan o’lkaning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, diniy-konfessional,
ma’naviy hayotiga oid birlamchi, asosiy va bevosita axborotni yig’ishi, tahlil etishi, xulosaga
kelishi, hatto siyosiy-xuquqiy, diniy-konfessional ishlarda tavsiyalar berish huquqiga ega
ekanligi tufayli yuzaga kelgan axborot zo’ravonligi, ushbu tashkilotning siyosiy-mafkuraviy,
ma’naviy bosimi, aksincha unga barcha imkoniyatlarni favqulodda yuqori darajada yaratib
berilishi, har bir talabi, ko’rsatmasiga so’zsiz tobe’lik ko’rsatish majburiyati Buxoro
amirinining huquqilarini cheklab qo’yishga olib kelgan edi.
Ammo, Rossiyaning Buxoro amirligiga qilgan siyosiy tajovo’zlaridan esankiramay
amirlik protektorat maqomida bo’lsada o’z hududida ijtimoiy-iqtisodiy hayotni yo’lga qo’yishga
1388
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
erisha oldi. 1865-1876 yilgi qirg’inbarot istilochilik yurishlari va tobe’lik shartnomalaridan
so’ng Rossiya imperiyasi Turkiston general- gubernatorligida nisbatan barqaror hokimiyat
o’rnatgan, ma’muriyat idora va boshqaruv usullarini barqarorlashtirgan davrida o’lkada asta
sekinlik bilan yangi iqtisodiy jonlanishlar yuz bera boshladi. Bunda shubhasiz katta kapital,
xo’jalik, sanoat sohalaridagi yangiliklar, zamonaviy aloqa vositalari, temir yo’llarning qurilishi,
moliya-bank tizimi va xalqaro qulay vaziyatni yuzaga kelishi o’z ta’sirini ko’rsatdi.
Buxoroda dastlabki millionerlar, savdo tijoratchilari, zavodchi, fabrikachi boylar va
bankirlar paydo bo’la boshladi. Bu haqda Muhammad Baljuvoniy o’zining -Tarixi Nofe’iy
asarida qo’yidagi ma’lumotlarni keltirib o’tadi. - Bu muqaddimadan mashhur bo’lgan
(buxorolik)lar haqida yozaman. Eng avvalo, nomdor tojirlardan bo’lgan Amir Axadxon bilan
birgalikda - sherik tijorat bo’lganlar: Mirzo Muhiddin sarrof, Fayzulloxo’ja Ubaydulloxo’ja o’g’li,
Muxdmmadolim Juraboy Po’st o’g’illarini aytish mumkin. Bu uchchalalari Buxoroning eng
ilg’or tojirlari edilar. Amir Sayyid Olimxon o’zining ―Buxoro xalqining xasrati tarixi‖ nomli
asarida: -Bolsheviklar inqilobidan oldin Buxoro savdosi faqat Russiyaning o’zi bilan ikki yuz
ellik million frankka yetar edi[6] - deb yozgan edi.
Buxoro amirlari iqtisodiy hayot, savdo-sotiqning rivojlanishi hisobiga katta shaxsiy
boylik, mol-mulk, ko’chmas mulkka va kapitalga ega bo’lib borardilar. Ularning alohida
nufuzli maqomi Buxoro-Rossiya siyosiy-iqtisodiy munosabatlarida, tovar ayirboshlash va
kapitalning ichki aylanishda katta imkoniyatlarni ochib berar edi. Buxoro amirlari Rossiya
ma’muriy tizimida xatto ulug’ knyazlardan ham yuqori martabali maqomga ega bo’lishib, ―A’lo
xazratlari‖ deb emas, boshiga toj kiydirilgan taxt sohiblari sifatida―Janobi Oliylari Onxazratlari
unvoni bilan nomlanishgan.
-Ularning rus moliyaviy doiralaridagi o’rni va ahamiyati yirik kapitalistlar sifatida juda
katta edi. Zero, amirning Rossiya davlat bankidagi oltin bilan xisoblanadigan kapitali 27 mln.
rublni, 7 mln.ga yaqin xususiy banklardagi kapitali saqlanar edi. Qorako’l savdosi bo’yicha
amir dunyo bozorida o’z kapitali aylanmasi bo’yicha uchinchi o’rinda turar edi. Buni o’sha
paytdagi Buxoro amirligi iqtisodiy xayotidagi o’rni va ahamiyatini iqtisodiy ko’rsatgichlarda
keltirilsa masala oydinlashadi deb uylaymiz. Ya’ni, 1913 yilga kelib Buxoro amiri kapitali xar
yilgi xolati quyidagicha edi:
-Buxorodan 1.500 000 dona qorako’l - 15.000 000 rublь olib chiqilar edi. Bu esa Buxoro
amirligi olib borgan umumiy savdo eksportining 42% ni tashkil etar edi. Keyinchalik qorako’lni
xorijga savdoga chikarish muttasil o’sib bordi va katta ko’lamga ega bo’ldi‖. Akademik A.R.
Muhammadjonov o’zining―Quyi zarafshon vodiysining sug’orilish tarixi nomli
monografiyasida Buxoroda qishloq xo’jaligi sohasining asosiy tarmoqlarini maxsus tadqiq etib,
unda suvdan foydalanishning yaxshilanishi oqibatida iqtisodiy taraqqiyotning jonlanishi, suvni
1389
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
yetkazib berish, ayirish, tashlab berish, taqsimlash tizimining umumiy qiyosiy ko’rsatgichlari
keltirib o’tilgan - 1860 yillar o’rtasida qadimdan saqlanib, hali hamon foydalanib kelinayotgan
kanallar, tug’onlar, suv ayirg’ichlar, koriz, sardoba va boshqa suv inshootlarini hisobga
olmaganda, Ahmad Donish ta’kidlaganidek, Amir Mo’zaffarning Turkiston general-
gubernatori K.P.Kaufmanga Amudaryodan suv chiqarib, Buxoro yerlarini suv ta’minotini
yaxshilash haqidagi taklifi inobatga olinmagan bo’lsada, A.R. Muhammadjonovni aniqlashiga
kura 1888-yilga kelib, ―Samarqand harbiy gubernatorining Rossiya xarbiy ministrligiga
yuborgan hisoboti buyicha. Zarafshon vodiysida daryodan 142 ta magistral kanal bosh olib,
shundan 99 tasi Samarqand vohasini, 43 tasi Buxoro vohasini sug’orar edi. Vodiy bo’yicha
hammasi bo’lib, 1924 ta ikkinchi darajali kanaldan 985 tasi Samarqand qismida va 939 tasi
Buxoro qismida joylashganining o’zi qishloq xo’jaligi va irrigatsiya sohasida biroz bo’lsada
jonlanish bo’lganligini ko’rsatadi. Albatta o’lkadagi bir muncha rivojlanish, jonlanishning
birinchi sababi Rossiya bosqini va istilosi bilan bog’lik bo’lsa, ikkinchi sababi sug’oriladigan
unumdor yerlar XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Janubiy O’zbekistonda xususiy mulkka
aylana boshlanganligi bilan bog’liq edi.
REFERENCES
1.
Холиқова Р.Россия-Бухоро: тарих чораҳасида. T.: - O’qituvchi. 2005.86-бет.
2.
O’sha asarda. 86-bet.
3.
O’sha asarda. 87-bet.
4.
O’sha asarda. 87-bet.
5.
O’sha asarda. 87-bet.
6.
Амир Саййид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи.Т.: ―Фан. 1991. -Б.27.
7.
Asror o’g’li A. A. PRINCE OF AFGHANISTAN ISAK KHAN ORIENTALIST DN IN
THE INTERPRETATION OF LOGOPHET //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 82-85.
8.
Asror o’g’li A. A. History of Afghanistan-Bukhara Relations in the Process of
Incorporation of Bukhara Emirate into Russian Customs System //American Journal of
Social and Humanitarian Research. – 2022. – Т. 3. – №. 11. – С. 339-342.
9.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS
OF INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
10.
Ahmadov A. XX ASR BOSHLARIDA BUXORO VA AFG’ONISTON
EMIGRATSIYASI VA REMIGRATSIYASI //Modern Science and Research. – 2025. –
Т. 4. – №. 1. – С. 842-845.
1390
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
11.
Ahmadov A. BUXORO AMIRLIGIDAGI AFG’ONLAR: HAYOTI VA FAOLIYATI
XUSUSIDA //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 2. – С. 1304-1308.
12.
Шарипова Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ АНГЛИЦИЗМОВ В РАЗНЫХ ЖАНРАХ СМИ
//Development of pedagogical technologies in modern sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 57-59.
13.
Sharipova N. IMPROVING THE METHODOLOGY OF DEVELOPING DESIGN
SKILLS IN STUDENTS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С.
578-583.
14.
Ahmadov A. AFG‘ON MA’RIFATPARVARI MAHMUD TARZIY VA AFG‘ON
MATBUOTI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 783-786.
15.
Ahmadov A. XIX ASR OXIRI–XX ASR BOSHLARIDA AFG’ONISTON
MAVZUSINI
YORITISHDA
SKARABEY
TEXNOLOGIYASIDAN
FOYDALANISHNING SAMARALI USULLARI //Modern Science and Research. –
2024. – Т. 3. – №. 11. – С. 894-899.
16.
Ahmadov A. SHARQSHUNOS OLIM DN LOGOFET TALQINIDA BUXORO
AMIRLIGIDA
MAORIF
VA
DINIY
SIYOSAT
MASALALARI
//"
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ" международный научно-методический
журнал. – 2024. – Т. 16. – №. 8.
