1496
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
QARAQALPAQ HÁM TÚRK TILLERINDE DAWÍSSÍZLAR
Sharbaev Jaras
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Lingvistika: (qaraqalpaq tili) qánigeligi magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15522473
Annotaciya. Bul maqalada qaraqalpaq hám túrk tillerindegi dawıssızlar sisteması
salıstırmalı analiz qılınadı. Maqalada dawıssızlardıń jasalıw ornı hám usılı, sonday-aq, únli
hám únsiz dawıssız seslerdiń juplıqları tereń úyreniledi. Eki til arasındaǵı uqsaslıqlar hám
ayırmashılıqlar, sonıń menen birge, únli hám únsiz dawıssızlar, sonor dawıssızlar hám de únli
jubı bolmaǵan dawıssızlardıń ózgeshelikleri jarıtıp berilgen. Qosımsha túrde dawıssızlardıń sóz
basında (anlaut), sóz ortasında (inlaut) hám sóz sońında (auslaut) qollanılıwı haqqında da
maǵlıwmatlar berilgen. Bul analiz túrkiy tiller fonetikası boyınsha qaraqalpaq hám túrk
tilleriniń fonetikasın bunnan da tereńirek úyreniw ushın tikkeley xızmet etedi.
Gilt sózler: dawıssız sesler, únli, únsiz, shawqımlı dawıssızlar, sonor dawıssızlar, anlaut,
inlaut, auslaut.
Abstract. This article provides a comparative analysis of the consonant systems in
Karakalpak and Turkish languages. It deeply examines the place and manner of articulation of
consonants, as well as voiced and voiceless consonant pairs. Similarities and differences
between the two languages are highlighted, including the characteristics of voiced and voiceless
consonants, sonorants, and consonants without voiced counterparts. Additionally, information is
provided on the usage of consonants in initial (anlaut), medial (inlaut), and final (auslaut)
positions. This analysis directly contributes to a deeper study of the phonetics of Karakalpak and
Turkish languages within Turkology.
Key words:
consonant phonemes, voiced, voiceless, obstruent consonants, sonorant
consonants, anlaut, inlaut, auslaut.
Аннотация. В данной статье проводится сравнительный анализ системы
согласных звуков в каракалпакском и турецком языках. В статье глубоко изучаются
место и способ артикуляции согласных, а также пары звонких и глухих согласных.
Раскрываются сходства и различия между двумя языками, включая особенности звонких
и глухих согласных, сонорных согласных, а также согласных, не имеющих звонкой пары.
Дополнительно представлена информация об использовании согласных в начальной
(анлаут), средней (инлаут) и конечной (ауслаут) позициях. Этот анализ напрямую
способствует более глубокому изучению фонетики каракалпакского и турецкого языков в
рамках тюркологии.
Ключевые слова:
согласные фонемы, звонкие, глухие, шумные согласные, сонорные
согласные, анлаут, инлаут, ауслаут.
Dawıssızlar kegirdektiń túbinen baslap erinlerge shekemgi aralıqta dawıs jolınıń túrli
orınlarında jasaladı. Jasalıw ornı dawıs perdelerinen aldın bolǵan konsonantlar oǵada kem
ushıraydı hám bazı tillerde ǵana bar. Dawıs perdelerinen keyin tamaqta, kegirdekte,
erinlerge shekem awız boslıǵınıń túrli orınlarında konsonantlardıń jasalıw orınları
jaylasqan. Konsonantlardıń jasalıwında eń úlken roldi atqaratuǵın aǵza – til.
Konsonantlardıń ayırımları onıń túrli háreketleri menen awız boslıǵında túrli orınlarǵa
jaqınlasıwı hám tiyiwi menen payda boladı.[1; 37/5; 69]
1497
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Dawıssız sesler – awız boslıǵında túrli tosqınlıqlarǵa ushırap payda bolatuǵın, quramı tek
shawqımnan yaki dawıs hám shawqımnan turatuǵın sesler. Olardıń aytılıwında hawa aǵımı
sańlaq arqalı yaki jarılıw arqalı shıǵadı. Bul hawa aǵımı dawıs shımıldıǵın háreketke keltirip
yaki háreketke keltirmey ótedi. Nátiyjede hártúrli tárepinen bir-birenen parıqlanatuǵın dawıssız
sesler payda boladı. Dúnyadaǵı hárbir til ózine say dawıssızlar sistemasına iye. Tildegi
dawıssızlar sisteması konsonantizm (
latınsha: consonans – dawıssız ses
) delinedi. Dawıssız
sesler sanı tillerde hártúrli. [
https://uz.wikipedia.org/wiki/Undosh_tovushlar
Dawıssız fonemalardı tómendegi ózgeshelikleri boyınsha bóliw til biliminde dástúrge
aylanǵan. Dawıssız seslerdi aytqanda ókpeden shıqqan hawa aǵımı sóylew aǵzalarınıń qanday da
bir jerinde tosqınlıqqa ushıraydı. Olar buwın quray almaydı. Qaraqalpaq tilinde dawıssız sesler:
a)
dawıs hám shawqımnıń qatnasıwına qaray;
b)
jasalıw ornına qaray;
c)
jasalıw usılına qaray toparlarǵa bólinedi.
Dawıssız sesler dawıs hám shawqımnıń qatnasınan jasaladı. Usı ózgesheligi boyınsha
dawıssız sesler shawqımlılar hám sonorlar bolıp bólinedi.[2; 77-117]
Qaraqalpaq tilinde
b, d, g, ǵ, j, z, v, p, t, k, q, sh, s, f, x, h, m, n, ń, r, y, w, l
,
c, ch
sesleri
dawıssız seslerdi ańlatadı, olardıń sanı 25ti quraydı. Túrk tilinde dawıssızlardıń sanı 21di
quraydı, olar tómendegiler:
b, c (dj), ç(ch), d, f, g, ğ (jumsaq ǵ), h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş (sh), t, v,
y, z.
Kórinip turǵanınday, qaraqalpaq tilindegi
w, q, ń, ǵ, x, c
fonemaları ádebiy túrk tilinde
ushıraspaydı. Biraq ta, ádebiy tilde bul fonemalardıń joq ekenligi awızeki sóylew tilinde olardıń
joq degeni emes. Túrk tiliniń álipbesine kirgizilmegen, biraq dialektlerde ónimli qollanılatuǵın ķ
(q), ġ (ǵ), ñ (ń), ḫ (x), w fonemalarınıń analizi boyınsha kóplegen maǵlıwmatlarda ilimiy
ádebiyatlarda ushıratıwǵa boladı.Túrk tilindegi ñ (ń) foneması Istanbul dialektinen basqa
dialektlerde jumsaladı. Sol ushın da bul ses ádebiy tilde qollanılmaydı. Eski jazba ádebiy tilde
hám basqa dialektlerde ushırasatuǵın bul ses jeke aytılmaytuǵını ushın da arab álipbesindegi kaf
ك sağır kef
(esitilmeytuǵın kaf) yaki nun
ن sağır nun
(esitilmeytuǵın nun) atamaları menen
ataladı. Házirgi dáwir túrk tili fonetikası boyınsha jazılǵan ádebiyatlarda bolsa bul sesti damak
n/sı dep te ataydı. Bul ses transkripciyada [ŋ] belgisi menen kórsetiledi. [1; 44-46]
Túrk tilinde dawıssızlardıń bunday usılda bóliwde birqansha talaslı pikirler bar. Biz ilimiy
izertlew jumısımızda olardıń tómendegi bóliniw usılın aldıq:
1498
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
1499
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
1500
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Óz gezeginde dawıssızlar únli-únsiz bolıp ta bólinedi, únli dawıssızlardıń únsiz jupları
boladı, biraq barlıq únli hám únsiz dawıssızlardıń jubı bola bermeydi. Túrk hám qaraqalpaq
tillerinde únli-únsiz bolıp bóliniw boyınsha tómendegi kestege qarańız:
Qaraqalpaq tilinde
Túrk tilinde
Túrkiy tillerde dawıssızlardıń anlaut, inlaut hám auslaut poziciyasında jumsalıwı
jaǵınan birdey turaqlılıqqa iye emes. Olar jumsalıwı jaǵınan bir dawıslıǵa salıstırǵanda
sheklengen boladı. Máselen, qaraqalpaq tilinde sóz basında ulıwma (anlautta) jumsalmaytuǵın
seslerge /ń/ foneması kiredi. Al túrk tilinde bolsa yumuşak ğ sesi sóz basında ulıwma
jumsalmaydı. [7; 67-69] Qalǵan barlıq sesler sóz basında jumsaladı, biraq olardıń bárshesi de
túpkilikli túrkshe sesler emes, olardan j foneması túrk tilinde, v, f fonemaları qaraqalpaq tilinde
basqa tillerden kirgen sózlerde (túrk tilinde j francuz tilinen, qaraqalpaq tilinde v hám f rus
tilinen (házirgi húnde perzent siyaqlı jumsalıp júrgen sózlerdiń túp tiykarı arab tilindegi
farzandun sózinen alınǵan) kirgen sózlerde ǵana jumsaladı. Bir tilge basqa bir tilden sózlerdiń
kirip keliwi nátiyjesinde tilde qollanılıp júrgen bunday sesler aradan waqıtlar ótiwi menen sol
tildiń fonetikalıq ıńǵayına ózgeredi, sonlıqtan da bunday seslerdi «Basqa tillerden ózleskeni
ushın olardıń sóz poziciyasında qollanılıw órisin kórsetiw shárt emes» degen pikirde bolıw
nadurıs. Seslerdiń anlaut poziciyasına mısallar tómendegi mısallarda berildi:
Qaraqalpaq tilinde
Túrk tilinde
b, p
bala, balıq, pal, pul
ben «men», benzemek «uqsaw», pencere
«ayna», polat «polat».
d, t
dala, dawıl, tar, tor
delikanlı «jas jigit», dönmek «aylanıw», tutmak
«tutıw», tanımak «tanıw»
j, c (dj)
jas, joldas
jandarma «francuzsha: ııb», cevap «juwap»
g, ǵ
gúl, gilem, gaz, ǵaz, ǵálle,
ǵarǵıs
güneş «quyash», gülmek «kúliw».
ğ sesi sóz basında jumsalmaydı.
q, ķ (q),
k
qol, qoy, kel, ket
ķardeş «tuwsqan», ķurt «qasqır» (ayırım
dialktlerde, ónimsiz qollanıladı), kırk «qırq»,
kurt «qasqır»
sh, ş
shaqa, sham
şaka «»,
m, n
may, mol, nan
nene «áje, ene», mavi «kók»,
v, f
(rus tilinen kirgen sózlerde)
vaza, fosfor
var «bar», ver «ber», fırsat «máhál, waqıt»
Únli
b
d
g
ǵ
z
j
v
únzis
jubayı
joq
dawıssızlar
l, m, n, ń, r, w, y
Únsiz
p
t
k q s sh f
únli
jubayı
joq
dawıssızlar
h, x, c, ch
Únli
b
d
ġ (ǵ)
g
c
(dj)
z
j
v
únzis jubayı joq
dawıssızlar
ğ, y, l, m, n, ñ (ń), r
Únsiz
p
t
ķ (q)
k
ç
(ch)
s
ş f
únli jubayı joq
dawıssızlar
h,
ḫ
(x),
w
(dialektlerde)
1501
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
s, z
seziw, sóylew, zamarıq
sözlük «sózlik», zannetmek «gumanlanıw»
x,h , ḫ (x),
h
xabar, xalıq
hárre, hárem, húrmet
ḫabar (haber) «xabar», ḫalat «arqan», ḫoroz
"qoraz". (ádebiy tilde joq, biraq dialektlerde
jumsaladı. ádebiy tilde bul fonemanıń ornına h
qollanıladı.)
l
lala, lárzem
limon
«limon»,
lale
«lala»
(sóz basında basqa tillerden kirgen sózlerde
jumsaladı).
r
reń, ruwx
rahat «ráhát, erkin», renk «reń», rüya «tús»
y
yarım, yaqshı
yemek «taǵam», yıldız «juldız»
ch, ç
chemodan, chex
çay «chay», çarşamba «sárshembi»
c (ts)
cex, cirkul
túrk tilinde bul ses joq
Dawıssızlardıń inlautta jumsalıwı.
Til biliminde inlaut poziciya sózdiń fonetikalıq yaki
fonologiyalıq dúzilisindegi orta, yaǵnıy baslawısh hám aqırǵı poziciyalardıń ortasında jaylasqan
orındı bildiredi. Bul poziciya anlaut (sóz basında) hám auslaut (sóz aqırında) poziciyalardan
parıq qıladı. Fonemalardıń sózdiń qaysı poziciyada jaylasıwı, olardıń qanday aytılıwı, qanday
ózgerislerge ushırawı hám fonotaktikalıq (fonemalardıń birge keliw qaǵıydaları) shekleniwlerge
iye bolıwı kózqarasınan úlken áhmiyetke iye bolıp tabıladı.
Inlaut poziciya kóbinese anlaut hám auslautqa salıstırǵanda fonologiyalıq tárepten
kemirek sheklengen boladı. Yaǵnıy, bul poziciyada kóbirek túrli fonemalar ushırasıwı múmkin
hám sóz bası yaki aqırına sáykes bolǵan bazı qatań qaǵıydalar bul orında ámel qılmawı da
múmkin. Sonday-aq inlaut poziciyası assimilyaciya sıyaqlı seslik ózgerisler payda bolatuǵın keń
tarqalǵan ortalıq esaplanadı. Tildegi fonologiyalıq sistemanı hám onıń qanday islewin túsiniw
ushın fonemalardıń anlaut, inlaut, auslauttaǵı xarakterin úyreniw áhmiyetli.
Qaraqalpaq hám túrk tillerindegi dawıssız fonemalardıń inlautta jumsalıwı anlaut hám
auslaut poziciyaǵa salıstırǵande sheklewlersiz, hám bul poziciyada derlik bul eki tildegi barlıq
seslerdiń jumsalıw jaǵdayların baqlawǵa boladı. Bul boyınsha tómendegi mısallarǵa qarańız:
Qaraqalpaq tilinde
Túrk tilinde
b, p
sabaq, sabır, jábir, qaplama,
qapı, topıraq
kaba «qopal», çorba «sorpa», biber «burısh»,
toprak «topıraq», yaprak «barg», süpürge
«sipse»
d, t
ádet, kúndelik, qattı, tatlı
adım «adım», maden «kán», cadde «kóshe»
kurtarmak «qutqarıw», mutfak «asxana», çanta
«sumka»
j, c (dj)
góje, ajıratıw
akıcı «aǵıwshı», amca «dayı», pencere «ayna»
ajanda «kúndelik», müjde «jaqsı xabar»
g, ǵ, ğ
(yumuşak
ğ)
kógis,sógis, aǵıw, qaǵıw,
ǵarǵıs
bilgi «bilim», sevgi «muxabbat», bilge
«danıshpan»
ağlamak «jılaw», öğretmen «muǵallim», yağmur
«jawın»
q, ķ (q),
k
jaqsı, shaqqan, sheklew, jeke
okul «mektep», sokak «kóshe», baklava
«paxlava»
sh, ş
patsha, ǵoshshaq, qushaq
şaşırmak «hayran qalıw», aşçı «aspaz», düşman
1502
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
«dushpan»
m, n, ń, ñ
arman, namıs, qamıs, ana,
xana, mańlay
elma «alma», kemer «qayıs», zaman «waqıt,
máhál»
anne «ana», insan «insan», deniz «teńiz»
açmañ «ashpań», biñ «mıń»
v, f
avtomobil,
server,
kvazema,kofe
dövmek «tebiw», sevmek «jaqsı kóriw», telefon
«telefon», kafa «gelle», lafçı «kóp sóyleytuǵın
adam»
s, z
qawsırma, qasıq, kózáynek,
masa «stol», kasaba «qalasha», istasyon
«stanciya»
gözlük «kóz áynek», kaza «hádiyse», ezber
«joldas»
x, h, ḫ (x)
paxta, taxta, qáhár, báhár
bahar «báhár», kahve «kofe», lahana «kapusta»,
çaḫmaḫ «shaqmaq», çıḫarmak «shıǵarıw»
l
jalpaq, qalpaq, qolqap
elma «alma», kalem «qálem», yolcu «jolawshı»
r
hárre, qarıs
araba «mashina», kiraz «shabdal», merhaba
«sálem»
y
aylanıw, haywan
ayak «ayaq», boya «boyaw», zeytin «zaytun»
ch, ç
-
bahçe «baǵ», böcek «jánlik», geçmek «keship
ótiw»
c (ts)
klassifikaciya, akaciya
túrk tilinde joq
Dawıssızlardıń auslaut poziciyada jumsalıwı.
Joqarıda aytılǵanınday, dawıssız
fonemalardıń sóz basında, sóz ortasında hám sóz sońında jumsalıwı bir qıylı emes, ásirese sóz
sońında jumsalıwı jaǵınan olar sheklengen. Máselen, qaraqalpaq hám túrk tillerinde sóz sońında
(auslautta) túpkilikli sózlerde únli dawıssız b, c (dj), d (túrk tilinde), g, ǵ (túrk tilinde) fonemaları
jumsalmaydı, olardıń ornına únsiz dawıssızlar bolǵan jupları p, t, k, q fonemaları jumsaladı.
Qaraqalpaq tilindegi b foneması túpkilikli sózlerde jumsalmaydı, biraq
arab, klub, shtab
siyaqlı
ózlestirme sózlerde jumsalǵanı menen p bolıp aytıladı da, seslik ózgesheligi esapqa alınbay,
jazıwda b saqlanıp jazıladı. Dál sonday g foneması da sóz sońında tek ǵana ózlestirme sózler
bolǵan geolog, pedagog siyaqlı sózlerde jumsaladı, túpkilikli sózlerde jumsalmaydı. [2; 96]
Túrk tilinde sóz sońında ushıramaytuǵın seslerdiń ózgesheligi haqqında Muharrem Ergin
«Sóz sońında ushıramaytuǵın g foneması eski túrk tilinde, basqa dialektlerde, batıs túrkshesinde
dáslepki dáwirlerde hám búgingi bazı dialektlerde sóz hám buwın aqırında ushıraǵan. Ayırım
dialektlerde hám Istanbul dialektinde bolsa bul g foneması únsizlenip k ǵa aylanǵan (öksüz
sózindegi ög > ök) yaki ğ (yaǵnıy y) hám v sesine ózgergen:
ögmek > öğmek, övmek; dögmek >
döğmek, dövmek; beg > bey; egmek > eğmek
, al d foneması da eski túrk tilinde ayırım buwın
hám sózler aqırında jumsalǵan:
öd «zaman», ked «júdá, kóp»
. Biraq, batıs túrkshesinde bul d
foneması y fonemasına almasqan
ked > key, kodmak > koymak
. mısallarındaǵı sıyaqlı» [1; 44-
46] degen pikirdi bildiredi. Búgingi túrk tilinde sóz sońında ayırım máni ayırıwshılıq xızmette
jumsalatuǵın sońı d fonemasına tamamlanǵan sózler bar bolsa da (ad – adamnıń atı, ismi) túrk til
biliminde bul sesti sóz sońında (auslautta) jumsalıwı boyınsha keltirilgen qaǵıydalarda
kirgizilmeydi hám bul máseleleniń baslı sebebi ad sózindegi d foneması aytılıwı jaǵınan t
fonemasına almasıw aytıladı, al d tek ǵanan haywan atamasın bildiriwshi at sózinen adamnıń
atın bildiriwshi ad sózin mánilik jaqtan ayırıp kórsetiw ushın ǵana. Al, qaraqalpaq tilinde d
1503
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
foneması sózdiń barlıq orınlarında jumsaladı. Sonday-aq, joqarıdaǵı sıyaqlı mánini ayırıw
maqsetinde (adam hám haywan atamasın bildiretuǵın at/ad sózi) qollanılmaydı. Túrk tiliniń bay
dialektlerinde bolsa bul qaǵıydalar jáne de hár túrlilikke iye bolıp, ádebiy tilde ushıramaytuǵın
ayırım dawıssızlar da áyne auslaut poziciyada baqlanıwı múmkin. Bul boyınsha tómendegi
mısallarǵa qarańız:
Qaraqalpaq tilinde
Túrk tilinde
p
qolqap, talap
kitap «kitap», çorap «paypaq», dolap «shkaf»
d, t
yad, shad, abad, úmit,
millet
umut «úmit», millet «millet»
j
garaj, montaj
baraj «shel», garaj «garaj», montaj «montaj»
ǵ,
ğ
(yumuşak ğ)
baǵ, shaǵ
dağ «taw», bağ «baǵ», sağ «saw, shep»
q, ķ (q),
k
qulaq, ayaq, tabaq, erkek,
júrek, kúrek
sokak «kóshe», yüksek «biyik, úlken», dilek
«tilek»
yoҟ «yaq»
sh, ş
shash, shesh, kesh
kuş «qus», baş «bas», ateş «ot, jalın»
m, n, ń, ñ (ŋ) kem, jem, som
nan, xan, qan
tań, ań
cam «ayna», adım «adım»
gün «kún», can «jan», insan «insan»
açmañ «ashpań», biŋ «mıń»,
v, f
aktiv, flektiv, shkaf
ev «úy», sınav «sınaw», görev «wazıypa»
tarif «táriyp», keyif «keyip»
s, z
ses, kes, tes, tos, az, saz,
qaz, jaz
ses «ses», kas «qıyın», pas «zeń»
göz «kóz», hiz «tezlik», toz «shań»
x, h, ḫ (x)
ruwx, pax, pah (tańlaq)
ortalıḫ «ortalıq», çaḫmaḫ «shaqmaq»,
ruh «ruh», sabah «ertalab»
l
til, kúl, jul
dil «til», göl «kól», yel «samal»
r
bar, ber, bur
var «bar», yer «jer», bir «bir»
y
bay, biy, kúy
çay «chay», bey «biy»
ch, ç
-
borç «qarız», harç «ǵárejet», genç «yosh»
w
aw, saw, taw
REFERENCES
1.
Muharrem Ergin "Türk Dil Bilgisi" Istanbul – 2009.
2.
A.Dáwletov. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika. Nókis – 2005.
3.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Undosh_tovushlar
4.
Севортян Э. В. Фонетика турецкого литературного языка. С. 46.
5.
V. Coşkun Standart türkçedeki ünsüzlerin akustik özellikleri
6.
Akca H. Türkiye Türkçesinin yaşayan ağızlarının fonetik ve fonolojik özellikleri.
Kemaloğlu YK, Kasapoğlu Çengel H, Mengü G, editörler. Odyolojide Konuşmanın
Fonetik (Sesbilgisel) ve Fonolojik (Sesbilimsel) Özelliklerinin Önemi: Türkçe Örneği. 1.
Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. p.18-29
7.
М. Э. Дубровина, A. С. Сулейманова
Фонетика и орфоэпия современного
турецкого языка
Вводный курс. (67-69-betler)
