ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1029
QARAQALPAQ HÁM TÚRK TILLERINÍŃ FONETIKASÍNAN
Sharbaev Jaras
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Lingvistika: (qaraqalpaq tili) qánigeligi magistrantı.
Aziz Ótemisov
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Ámeliy filologiya kafedrası baslıǵı,
filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD), docent.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15115689
Annotaciya.
Hárqanday tildiń basqa tillerge salıstırǵanda ózinshelik ózgesheligi boladı.
Bunday ózgeshelikler tillerdiń fonetikalıq, leksikalıq, grammatikalıq hám t.b. buwınlarında
saqlanıp, parıqlandırıp turadı. Biz bul maqalamızda tuwısqan túrkiy tiller bolǵan qaraqalpaq hám
túrk tilleriniń fonetikasındaǵı seslik qubılıslardı parallel salıstırıp, ondaǵı uqsas hám ózgeshe
tárepleri haqqında sóz etemiz.
Gilt sózler:
dissimilyaciya, proteza, epenteza,epiteza, eliziya, metateza.
FROM THE PHONETICS OF THE KARA KALPAK AND TURKISH LANGUAGES
Abstract.
Every language has unique characteristics in comparison with other languages.
Such features are preserved and distinguished in the phonetic, lexical, grammatical, and
other aspects of languages. In this article, we will compare the phonetic phenomena of the related
Turkic languages, Karakalpak and Turkish, in parallel, discussing their similarities and
differences
Keywords:
dissimilation, prosthesis, epenthesis, epithesis, elision, metathesis.
ИЗ ФОНЕТИКИ КАРАКАЛПАКСКОГО И ТУРЕЦКОГО ЯЗЫКOB
Аннотация.
Любой язык имеет свои особенности. Такие различия бывают
фонетическими, лексическими, грамматическими и т.д. Они сохраняются и
дифференцируются в своих сочленениях. В этой статье мы сравним фонетические
изменения в фонетике каракалпакского и турецких языков, являющихся родственными
тюркским языкам, и поговорим об их сходстве и различиях.
Ключевые слова:
диссимиляция, протезa, эпентезa, эпитезa, элизия, метатезa.
Kirisiw
.
Hárqanday tildi basqa bir til menen salıstırıp úyreniwde eń áweli onıń fonetikalıq
qurılısın jaqsı biliw talap etiledi. Sonda ǵana ilimiy-izertlew jumıstıń anıq dálillerge
súyenilgenligi, durıs maǵlıwmatlar berilgenligine iseniwge boladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1030
Bunday usılda alıp barılǵan izertlew jumısları keleshektegi basqa da izertlewler ushın
tiykar bolıp xızmet qıladı. Fonetikalıq ózgesheligi jaǵınan túrk hám qaraqalpaq tilleriniń bir-birine
uqsas tárepleri oǵada kóp. Birinshiden, eki til de túrkiy tuwısqan tiller esaplanadı. Bul tárepinen
olardıń fonetikalıq dúzilisi, qurılısı bir-birine jaqın. Ekinshiden, eki til de agglyutinativ (jalǵamalı)
tiller qatarına kiredi.
Tiykarǵı bólim.
Dawıssız sesler dawıs hám shawqımnıń qatnasınan jasaladı. Usı
ózgesheligi boyınsha dawıssız sesler shawqımlılar hám sonorlar bolıp bólinedi.
Qaraqalpaq tilinde
b, d, g, ǵ, j, z, v, p, t, k, q, sh, s, f, x, h, m, n, ń, r, y, w, l
,
c, ch
sesleri
dawıssız seslerdi ańlatadı, olardıń sanı 25ti quraydı.
Túrk tilinde 21 dawıssız fonema bar, olar tómendegiler:
b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p,
r, s, ş, t, v, y, z.
Dissimilyaciya qubılısı (Aykırılaşma, disimilyasion, benzeşmeslik
[4; 62]
).
Artikulyaciyalıq jaqtan
usas yamasa birdey bolǵan eki sestiń birewiniń belgili dárejede
ózgeriwi hám óz ara usamaytuǵın seslerge aylanıwı qaraqalpaq til biliminde dissimilyaciya
qubılısı delinedi[1;150]. Túrk til biliminde bul terminniń ornına
aykırılaşma, benzeşmeslik,
disimilyasion
atamaları da qollanıladı[2;94].
Dissimiliyaciya qubılısı basqa túrkiy tillerdegi sıyaqlı qaraqalpaq tilinde júdá kóp
tarqalmaǵan. Qońsılas bolıp kelgen sesler ortasında hám tikkeley qońsı bolıp kelmey, aralarında
basqa sesler jumsalǵan qońsılas buwınlardaǵı sesler ortasında dissimiliyaciya qubılısı bolıwı
múmkin, sonday-aq seslerdiń óz ara usaslıǵın joǵaltıwı progressivlik hám regressivlik
dissimilyaciya túrinde bolıwı múmkin. Qońsılas seslerdiń óz ara usaslıǵınıń joytılıwın kontaktlı
dissimilyaciya dep, al aralarında basqa sesler jumsalǵan qońsılas buwınlardaǵı seslerdiń óz ara
usaslıǵınıń joyıltıwın distaktlı dissimilyaciya dep ataydı. Dissimilyaciya qubılısı biz úyrenip
atırǵan hár eki
(qaraqalpaq hám túrk)
tilde tómendegi kestede berildi:
Qaraqalpaq tilinde
Túrk tilinde
óytkeni-óytgeni
tepme – tekme
ketpen-ketmen-ketben
derşür – devşir
batpan-batman-batban
aşçı – ahçı
mańnay-mańlay
issi – isti (dialektlerde)
táreptar-tárepdar
isilik – istilik
tańnay-tańlay
attar – aktar
dushpan-dushman
muşamma – muşamba
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1031
minnet-mindet
bādincān - patlıcan
kammaǵal-kámbaǵal
tennūr – tandır
bonba-bomba
kınnap – kırnap
Eliziya qubılısı (ses düşmesi, hece kaynaşması
[4;62]
).
Ayırım jaǵdaylarda seslerdiń
túsip qalıw qubılısı eliziya delinedi[1;153]. Tiykarınan túrk tilinde eliziya qubılısı haqqında sóz
bolǵanda eski túrkshe sózlerdegi ózgerislerdi kóp baqlawǵa boladı. Máselen eski túrk tilinde kóp
buwınlı sózlerdegi
-g
fonemasınıń házirgi túrk tilinde túsiw jaǵdayları boyınsha mısallar oǵada
kóp, máselen tómendegi sózlerdi alıp qarayıq:
Eski túrkshede
Házirgi túrkshede
taşgaru
dışarı
ölüg
ölü
satguçı
satıcı
yalgan
yalan
algalı
alalı
yolga
yola
kapıg
kapı
Eliziya qubılısı túrkiy tillerde jiyi jaǵdaylarda awızeki sóylew tilinde ushırasadı. Máselen,
túrk tilindegi
-yor
affiksi sońındaǵı
r
fonemasınıń túsiw jaǵdayı menen qaraqalpaq tilindegi
l
fonemasın alıp qarayıq:
Túrk tilinde
jazba forması
Túrk tilinde
awızeki
forması
Qaraqalpaq
tilinde
jazba forması
Qaraqalpaq
tilinde
awızeki
forması
yapıyorsun
yapıyosun
balalar
ballar
yapıyor
yapıyo
qarıydar
qardar
yapıyorsunuz
yapıyosunuz
alǵan
aǵan
yapıyorlar
yapıyola
kelgen
kegen
yapıyorum
yapıyom
alıptı
aptı
yapıyoruz
yapıyoz
kelipti
kepti
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1032
sonra
sora
salıptı
saptı
Epenteza qubılısı (ortada ünlü türemesi
[4; 62]
).
Sózdiń basında eki dawıssızdıń
aralıǵına dawıslılar únlesligine sáykes qısıq ı, i, u, ú sesleriniń birewiniń qosılıp aytılıwı epenteza
qubılısı delinedi[1;155]. Sońǵı dáwirlerde túrk tiline basqa tillerden kirip kelgen bunday eki
dawıssızdan baslanǵan sózlerdiń ortasına singarmonizm nızamınan kelip shıǵıp dawıslı seslerdiń
qosılıp aytılıw jaǵdayları da ónimli baqlanadı, biraq jazıwda dawıslı qosılmaǵan variantı saqlap
qalınǵan. Máselen:
Qaraqalpaq
tilinde jazılıwı
Aytılıwı
Túrk tilinde
jazılıwı
Aytılıwı
plan
pılan
spor
sipor
plenum
pılenum
tren
tiren
tramvay
tıramvay
tramvay
tıramvay
krovat
kırovat,
korovat
gramer
gıramer
brus
burus
grup
gurup
klub
kulub
klûp
kulûp
byudjet
byuydjet
kritik
kiritik
Proteza qubılısı (protez, başta ünlü türemesi
[4; 66]
).
Sóz basında dawıssız sestiń aldına
dawıslı sestiń qosılıp aytılıwı proteza qubılısı delinedi.
Túbir túrkshe sózlerde sóz basında eki yamasa onnan kóp dawıssızdıń keliwi baqlanbaydı,
biraq basqa tillerden ózlesken sózlerde sóz basında eki yamasa onnan kóp dawıssızdıń keliw
jaǵdayı bar bolsa da olarda sáykes keliwshi fonetikalıq transformaciya baqlanadı. Kópshilik
jaǵdaylarda sóz basında kóp dawıssızdıń keliwi menen birge olarda proteza qubılısı júzege keledi,
mine usı proteza qubılısı arqalı kóp dawıssızdan baslanǵan sózlerdiń basına jiyi juwan qısıq
dawıslı
ı
yaki
jińishke, qısıq dawıslı
i
yaki erinlik, juwan dawıslı
u
sesiniń qosıp aytılıwın
kóriwimizge boladı. Mısalı:
Qaraqalpaq tilinde
Túrk tilinde
roman-uroman
istasyon (franc. station) stanciya
ras-ıras
isterlin (ingl. sterling) sterling
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1033
reń-ireń
iskele (ital. scala) jaǵıs
ruxlanıw-uruxlanıw
ispinoz (grek. spinos)
Sóz basında túbir túrkshe sózlerde l, r fonemaları ushıraspaydı, biraq, ayırım dialektlerde
joqarıda kórsetilgen seslerden baslanǵan sózlerdiń aldına dawıslı sestiń qosılıp aytılıw jaǵdayı
ádebiy tilge de kirip úlgergenin kóriwimizge boladı. Máselen:
Túrkshe aytılıwı
Ádebiy tildegi forması
Iliman
liman (grek.) port
Ilira
lira (italya.) lira, pul birligi
Ireis
reis (arab.) aqsaqal
Urus
rus – (rus)
Inar
nar (arab.) ot, jalın
Epiteza qubılısı (sonda ünlü türemesi
[4; 62]
).
Sózlerdiń
aqırına ayırım seslerdiń qosılıp
aytılıwı epiteza qubılısı delinedi. Qaraqalpaq tilinde rus tilinen kirgen, al túrk tilinde Karamanlı
dialektinde arab tilinen kirgen, sońında eki dawıssız bolǵan hám kómekshi feyil affiksleri
jalǵanǵan sózlerde ónimli ushırasadı[3;93]:
Qaraqalpaq tilinde
Túrk tilinde
blank – blanki
hâcc-hacı
tank - tanki
zammetmek, zannetmek-zammı etmek
kiosk – kioski
defnetmek-defni etmek
disk – diski
katletmek-katlı etmek
bank - banki
şükretmek-şükrü etmek
Metateza qubılısı (göçüşme, ünsüz yer değişmesi
[4; 65]
).
Bir sózdegi eki sestiń orın
almasıwı til biliminde metateza qubılısı dep ataladı[1;156]. Türk tılınde metateza qubılısı eń kóp
r, l
seslerine qońsılas
y, p, b. v, m, n
fonemaları kelgen baqlanasdı.
Túrk hám qaraqalpaq tillerinde
metateza qubılısı haqqında sóz bolǵanda tómendegi mısallardı keltiriwimizge boladı:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1034
Qaraqalpaq tilinde:
Túrk tilinde:
qıylanıw-qıynalıw
yaprak-yarpak
aylanıw-aynalıw
çömlek-çölmek
awhal-ahwal
yanlış-yalnış
ókpe-ópke
yalnız-yanlız
saqpan-sapqan
kirpik-kiprik
qaqpan-qapqan
kibrit-kirbit
kepkir-kekpir
toprak-torpak
túpkir-túkpir
avrat-arvat
sebgir-segbir
köprü-körpü
tamǵa-tańba
ayran-aryan
jamǵır-jańbır
eksi-eşki
Túrk tilindegi metateza qubılısına ushıraǵan joqarıda berilgen mısallarda eń kóp jaǵdayda
onıń qaptalında kelgen qońsılas dawıssızlar menen almasıwın baqlawımızǵa boladı. Biraq, oǵada
siyrek jaǵdaylarda fonemalardıń tómendegi ózinen uzaq dawıssız ses penen orın almasıwın
baqlawımızǵa da boladı:
Ádebiy tilde
Dialektlerde
ileri
ireli
bulgur
burgul
satranç
santraç
nalet
lanet
naylon
laylon
Juwmaq.
Qaraqalpaq hám túrk tilleri tuwısqan túrkiy tiller bolıp tabıladı. Bul eki tildiń
joqarıda kórsetilgen fonetikalıq jaqtan uqsaslıq táreplerin esapqa alıp biz tómendegi juwmaqqa
keldik:
1.
Eki tilde de dawıssızlardıń quramı, olardıń muǵdarı, bóliniw usılları hám
artikulyaciyalıq jaqtan uqsas hám ayrıqsha tárepleri bar. Bul ózgesheliktiń baslı sebeplerinen biri
eki xalıqtıń geografiyalıq jaylasıw ornında hám eki tilge de qońsılas xalıqlardıń tilleri tásirinen
bolsa kerek. Al ekinshiden, bul tillerdiń biri oǵuz toparına al ekinshisi qıpshaq toparına kiriwinen.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1035
2.
Mısallarda berilgen sózlerdiń kópshiliginiń túrkiy tillerge basqa tillerden ózleskenin
esapqa alıp, bunday qubılıslardıń payda bolıwında eń tiykarǵı sebeplerdiń biri bunday sózlerdiń
fonetikalıq dúzilisi túrkiy tillerge tán emesliginen hám olardıń túrkiy tillerdiń fonetikasına
iykemlesiwinen bolıp tabıladı. Al, mısallarda berilgen túrkiy sózlerdiń fonetikalıq qubılıslarǵa
ushırawına sebep bolsa hár túrli aymaqlarda, dialektlerde bul sózlerdiń hár túrli bolıp aytılıwınan.
REFERENCES
1.
Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tiliniń fonetikası. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2012.
2.
N.Demir, E.Yılmaz. Türkçe ses bilgisi. – Eskişehir: «Anadolu üniversitesi», 2018.
3.
G.S.Yüksel. Alıntı Kelimelerde Son Türeme /International Periodical For the Languages,
Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5/1 Winter 2010
4.
C.V.Uygur. Karakalpak türkçesi gramer terimleri sözlüğü. Türk Dünyası Gramer Terimleri
Kılavuzuna Katkılar. – Istanbul, «Atatürk kültür merkezi başkanlığı yayınları».
