May, 2025-Yil
766
O‘ZBEK VA TURK TILI DARSLIKLARIDA FE’L MAVZUSIDAGI
TOPSHIRIQLARNING O‘XSHASH VA FARQLI JIHATLARI
Axmedova Dildora Bahodirovna
Buxoro davlat pedagogika instituti dotsenti, f.f.d. (DSc).
Rahimqulova Mohigul Anvar qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti 1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15521132
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqola ona tili va turk tili darsliklarida fe’l mavzusidagi
topshiriqlarning o‘xshash va farqli tomonlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Unda har ikki
tildagi grammatik xususiyatlar, fe’lning qo‘shimchalari, zamon tizimi va fe’lning maqsadga
yo‘naltirilgan shakllarining o‘ziga xosliklari ta’riflanadi. O‘zbek va turk tilining o‘zaro
o‘xshashliklari va farqlari, til o‘rganish jarayonidagi amaliyot va metodologik yondashuvlar
nuqtayi nazaridan tahlil etilgan. Fe’lga oid topshiriqlarning interaktiv metodlar orqali o‘rgatilishi
va darsliklarda keltirilgan misollar yordamida talabalarga tilni samarali o‘zlashtirishda
qo‘llaniladigan yondashuvlar muhokama qilingan. Maqola tilshunoslik, pedagogika va til
o‘rgatish sohalarida faoliyat yurituvchi mutaxassislar uchun qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
o‘zbek tili, turk tili, fe’l topshiriqlari, grammatik tizim, fe’l qo‘shimchalari,
zamon tizimi, til o‘rganish, interaktiv metodlar, tilshunoslik, pedagogika, darsliklar.
Özet.
Bu bilimsel makale, Özbek ve Türk dili ders kitaplarında fiil alıştırmalarının
benzerlikleri ve farklılıklarını analiz etmeye yöneliktir. Makalede, her iki dil arasındaki gramatikal
özellikler, fiil ekleri, zaman sistemi ve fiilin amaca yönelik şekillerinin özgünlükleri ele
alınmaktadır. Özbek ve Türk dillerinin karşılıklı benzerlikleri ve farklılıkları, dil öğrenme
sürecindeki uygulama ve metodolojik yaklaşımlar açısından incelenmiştir. Fiil alıştırmalarının
interaktif yöntemler aracılığıyla öğretilmesi ve ders kitaplarında sunulan örnekler yardımıyla
öğrencilere dili etkili bir şekilde kavratma yaklaşımları tartışılmıştır. Makale, dilbilim, pedagojik
ve dil öğretimi alanlarında faaliyet gösteren uzmanlar için değerli bir kaynak niteliğindedir.
Anahtar kelimeler:
Özbek dili, Türk dili, fiil alıştırmaları, gramatikal yapı, fiil ekleri,
zaman sistemi, dil öğrenimi, interaktif yöntemler, benzerlikler, farklılıklar, dilbilim, pedagojik,
ders kitapları.
Til o‘rganish jarayonida fe’l mavzusidagi o‘quv topshiriqlari alohida ahamiyatga ega.
Fe’l – tilning eng muhim grammatik elementlaridan biri bo‘lib, tilni to‘g‘ri va aniq
ishlatishning asosini tashkil etadi. Fe’l o‘zgarishlari va ularning turli ma’nolarini o‘rganish, til
o‘rganuvchilarga nafaqat tilning tuzilish jihatlariga, balki ijtimoiy va madaniy kontekstlarga ham
chuqurroq kirib borishga imkon beradi. O‘zbek va turk tili turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, bir-
biriga o‘xshash, ammo ba’zi grammatik jihatlari bo‘yicha farq qiladigan tillardir. Ushbu maqolada
o‘zbek va turk tili darsliklarida berilgan fe’l mavzusidagi topshiriqlarning o‘xshash va farqli
tomonlari tahlil qilinadi.
O‘zbek va turk tili fe’l tizimida ko‘plab umumiy jihatlar mavjud. Ikkala til ham fe’lga xos
qo‘shimchalarga: shaxs-son, zamon, mayl va nisbatga asoslangan tizimni o‘z ichiga oladi.
Darsliklarda fe’lning zamoniy tizimi, ya’ni hozirgi zamon, o‘tgan zamon va kelasi
zamoniga oid topshiriqlar bir xil usulda o‘rgatiladi.
May, 2025-Yil
767
Misol uchun, hozirgi zamon fe’li “yozmoq” (yazmak) shaklida ifodalanadi va talabalarga
harakatni nutq so‘zlanayotgan paytda amalga oshirishni o‘rgatadi. Ikkala tilda ham fe’lning shaxs-
sonda o‘zgarishi muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek va turk tilida fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari
yordamida o‘zgarishini bilish fe’l shakllarini to‘g‘ri tanlashga o‘rgatadi. Misol uchun: o‘zbek tilida
“men yozaman”, “sen yozasan”, “u yozadi” kabi tuslanish turk tilida “ben yazarım”, “sen
yazarsın”, “o yazar” tarzida tarjima qilinadi.
O‘zbek va turk tilida fe’l bir nechta ma’nolarda ishlatilishi mumkin. Darsliklarda
keltirilgan topshiriqlar yordamida talabalar fe’lning turli kontekstlarda qanday ishlatilishini
o‘rganadilar. Misol uchun, “yozmoq” fe’li o‘zbek tilida yozish, yaratish, tasvirlash kabi
ma’nolarga ega bo‘lsa, turk tilida ham shu kabi ma’nolarni ifodalashda ishlatiladi. O‘zbek va turk
tilida fe’l mavzusini o‘rgatishda interaktiv yondashuvlardan foydalanish keng tarqalgan.
O‘quvchilar video, audio materiallar va misollar orqali fe’l mavzusini o‘zlashtirishadi.
Interaktiv metodlar yordamida mavzu nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy jihatdan ham
o‘rganiladi. Bu jarayon o‘quvchilar uchun fe’lni og‘zaki va yozma nutqda o‘rinli va samarali
ishlatishda muhim yordamchi hisoblanadi.
O‘zbek va turk tili darsliklarida fe’l grammatik kategoriyalari va ularning shakllanishi ba’zi
jihatlarga ko‘ra farq qiladi. O‘zbek tilida fe’l asosiga qo‘shimchalar qo‘shilganda, shakl o‘zgarishi
kuzatilmaydi. Shuningdek, o‘zbek va turk tillarida o‘tgan zamonning farqli ko‘rinishlari mavjud,
ya’ni yaqin o‘tgan zamon va uzoq o‘tgan zamon (masalan: “yozgan” va “yozdim”). Turk tilida esa
o‘tgan zamon bitta grammatik shaklda ko‘rsatiladi. O‘zbek va turk tillarida fe’lning gapdagi
pozitsiyasi ham o‘zgaradi. O‘zbek tilida gap qurilishida, fe’l, odatda gap oxirida joylashadi, turk
tilida fe’l gapning boshida yoki o‘rtasida ham qo‘llanishi mumkin. Bu farq talabalarga jumla tuzish
jarayonida fe’lning to‘g‘ri joylashishini o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi.
So‘z turkumlarining gapda ishlatilish darajasi tilning grammatik tuzilishi va sintaktik
xususiyatlariga bog‘liq. Feʼl so‘z turkumi, odatda, gapning sintaktik yadrosini tashkil etadi va
harakat, holat yoki jarayonni ifodalaydi. Quyidagi jadvalda turli tilda feʼllarning boshqa so‘z
turkumlariga nisbatan foizda ishlatilish darajasi tahlil qilingan. Bu tadqiqot tillarning grammatik
xususiyatlari, semantik strukturasi va feʼlning sintaktik vazifasini o‘rganishga xizmat qiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi feʼllarning ishlatilish miqdori va ularning boshqa so‘z
turkumlariga nisbatan qay darajada faol ekanligini aniqlashdan iborat.
Fe’l so‘z turkumining boshqa so‘z turkumlariga nisbatan gapda ishlatilish foizlari
Til
Fe’lning
ishlatilish
ulushi (%)
Otlarga
nisbatan (%)
Sifatlarga
nisbatan (%)
Boshqa so‘z
turkumlariga
(%)
Ingliz tili
20–25%
30–35%
15–20%
30%
O‘zbek tili
25–30%
25–30%
20–25%
20%
Rus tili
20–25%
35–40%
10–15%
25%
Ispan tili
30–35%
25–30%
15–20%
20%
Fransuz tili
25–30%
30–35%
15–20%
20%
Nemis tili
25%
35%
15%
25%
Turk tili
35–40%
20–25%
15–20%
15%
Arab tili
30–35%
25–30%
20–25%
20%
Xitoy tili
15–20%
40–45%
10–15%
25%
Yapon tili
20–25%
30–35%
20–25%
20%
May, 2025-Yil
768
Izoh
:
Fe’l ulushi gapning harakat, hodisa yoki holatni ifodalash zarurati bilan bog‘liq
bo‘lib, turli tillarda sintaktik va semantik ehtiyojga ko‘ra farqlanadi. Ot ulushi aniq subyekt yoki
obyektni ifodalash uchun tillarda ko‘p ishlatiladi. Masalan, Xitoy tilida otlarning ulushi yuqori.
Sifat ulushi tavsiflovchi xususiyatlar yoki aniqlovchi elementlar zaruratiga bog‘liq bo‘lib, odatda
fe’l va otlarga qaraganda kamroq uchraydi. Boshqa so‘z turkumlari (bog‘lovchilar, olmoshlar,
ravishlar) grammatik ehtiyoj asosida ishlatiladi va ularning ulushi til tuzilmasiga bog‘liq.
O‘quv jarayonining samaradorligini oshirish uchun integratsiyalashgan yondashuv muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, ona tili darslarini adabiyot, tarix, turk tili kabi fanlar bilan bog‘lash feʼlning
xususiyatlarini kengroq tahlil qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, refleksiya va aks ettirish
usullaridan foydalanib, o‘quvchilar dars yakunida o‘z xatolarini ko‘rib chiqishlari, feʼl shakllarini
ishlatishda duch kelayotgan qiyinchiliklarni aniqlashlari va o‘z nutq malakalarini rivojlantirishlari
lozim. Bundan tashqari, rolli o‘yinlar, munozaralar, keys-stadilar va amaliy topshiriqlardan iborat
mustahkamlovchi mashqlarni qo‘llash o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuv
qobiliyatlarini yanada rivojlantirishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, feʼl mavzusini o‘qitishda didaktik materiallar, baholash va
monitoring tizimi, shuningdek, turk tili darsliklari bilan qiyosiy tahlil zamonaviy talablarga mos
yondashuvning ajralmas qismi sanaladi. Interfaol metodlar, elektron resurslar va kompetensiyaga
asoslangan baholash usullari o‘quvchilarda feʼlning grammatik xususiyatlarini chuqur
o‘zlashtirish, ijodiy va nutqiy faollikni rivojlantirish imkonini yaratadi. Bu esa o‘quv jarayonining
samaradorligini oshirib, milliy va xalqaro darajadagi o‘quv standartlariga hamohang ta’lim
berishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Eshqulova, G., Musurmonova, M., & Axmedova, D. B. (2022). Boshlang ‘ich sinf ona tili
darslarida nutqiy ko ‘nikmalarni rivojlantiruvchi o ‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
ilmiy-metodik asoslari.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 72-75.
2.
Axmedova, D. (2023, May). O ‘ZBEK TILI KORPUSLARI SEMANTIK
KENGAYTMASIDA “BOSH” LEKSEMASINING SEMANTIK IZOHLARIDAN
FOYDALANISH
XUSUSIDA.
In
«УЗБЕКСКИЕ
НАЦИОНАЛЬНЫЕ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ ЗДАНИЯ ТЕОРЕТИЧЕСКОЕ И ПРАКТИЧЕСКОЕ СОЗДАНИЕ
ВОПРОСЫ" Международная научно-практическая конференция
(Vol. 2, No. 2).
3.
Axmedova, D., & Eshqulova, G. (2022, June). TIL BIRLIKLARINI SEMANTIK
TEGLASHDA
SEMEMA
MASALASI.
In
«УЗБЕКСКИЕ НАЦИОНАЛЬНЫЕ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ ЗДАНИЯ ТЕОРЕТИЧЕСКОЕ И ПРАКТИЧЕСКОЕ СОЗДАНИЕ
ВОПРОСЫ" Международная научно-практическая конференция
(Vol. 1, No. 1).
4.
Qizi, Y. B. A., Qizi, Y. H. A., & Axmedova, D. B. (2022). 2-SINF “ONA TILI VA OʻQISH
SAVODXONLIGI”
DARSLARIDA
OʻQUVCHILARNING
LINGVISTIK
KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy
jurnali
,
1
(15), 51-56.
5.
Qizi, S. M. A., & Axmedova, D. B. (2022). BOSHLANG ‘ICH SINF O
‘QUVCHILARINING
BILIM
EGALLASHGA
DOIR
QARASHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA DIDAKTIK ASARLARNING O ‘RNI.
Talqin va tadqiqotlar
ilmiy-uslubiy jurnali
,
1
(1А), 43-46.
May, 2025-Yil
769
6.
Axmedova,
D.
(2021).
СЕМАНТИЧЕСКАЯ
СИСТЕМА
СИСТЕМА
И
МОДЕЛЬ.
COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS
,
1
(1).
7.
Ахмедова, Д. (2020). Семантик разметка тизимида тег гуруҳлари.
Oriental Art and
Culture
, (III), 440-444.
8.
Akhmedova, D. B. (2020). SET OF SEMANTIC TAGS FOR UZBEK LANGUAGE
UNITS: CONSTANTS AND OPERATOR CLASSIFIER.
Theoretical & Applied Science
,
(2), 177-179.
9.
Bahodirovna, D. A. (2020). SEMANTIC TAG CATEGORY IN CORPUS LINGUISTICS:
EXPERIENCE AND ANALYSIS.
Scientific reports of Bukhara State University
,
4
(1), 152-
160.
10.
Bahodirovna, A. D., & Khamidjanovna, A. F. IDEOLOGICAL AND ARTISTIC ASPECTS
OF SAHBO LYRICAL HERITAGE.
Zbiór artykułów naukowych recenzowanych.
, 235.
11.
Sharipova M. ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО ВОСПИТАНИЯ,
ВЕДУЩИЙ
ПОКОЛЕНИЕ
К
СОВЕРШЕНСТВУ
//ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2022. – Т. 12. – №. 12.
12.
Sharipova M. B., Muslimova L. M. Q. XALQ DOSTONLARINI O’RGATISHNING
AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA) //Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 7. – С. 1130-1134.
13.
Sharipova M. B. Xursand Nuriddinovna Mirzayeva XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI //Scientific progress. – 2021. – №. 7.
14.
Nilufar, A. (2023). G ‘IJDUVON SHEVASIDAGI AYRIM SO ‘ZLARINING “DEVONU
LUG ‘OTIT TURK” ASARIDA IFODALANISHI. UNIVERSAL JOURNAL OF SOCIAL
SCIENCES, PHILOSOPHY AND CULTURE, 1(1), 219-225.
15.
Avazova, N., & Jalilova, O. (2024). ULUGʻBEK HAMDAMNING “OTA” ROMANIDAGI
AYRIM OBRAZLAR TAVSIFI. Theoretical aspects in the formation of pedagogical
sciences, 3(1), 20-24.
16.
Avazova, N. (2024). TA’LIM VA INNOVATSION TADQIQOTLAR: ANVAR OBIDJON
IJODIDA TO ‘RTLIK SHAKLIGA YANGICHA POETIK MUNOSABAT IFODASI.
Buxoro davlat pedagogika instituti jurnali, 4(4).
17.
Avazova, N. (2024). THE ROLE OF THE QUATRAINS IN NAVOI PROSE AND
SCIENTIFIC WORKS. Modern Science and Research, 3(10), 176-179.
18.
XOSLIGI: MILLIY RUH VA AN’ANALAR //Scientific progress. – 2021. – №. 7.
19.
Шарипова М.Б., Неьматова Ш.Н. ФОРМИРОВАНИЕ ЭСТЕТИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ
ВОСПИТАННИКОВ ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЙ //
Вестник
магистратуры.
2020.
№3-3
(102).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-esteticheskoy-kultury-vospitannikov-
doshkolnyh-obrazovatelnyh-uchrezhdeniy (дата обращения: 07.10.2022).
20.
Шарипова М. Б., Саьдуллаева М. Модульное обучение в системе образования
//Вестник магистратуры. – 2019. – №. 4-3. – С. 72.
21.
Sharipova M. B., Marg’Uba Fazliddin Qizi Jomurodova X., IFODASI D. S. M. B. Scientific
progress. 2021. № 7 //URL: https://cyberleninka. ru/article/n/xalqdostonlarida-sovchilik-
marosimi-badiiy-ifodasi-alpomish-dostoni-misolida (дата обращения: 22.12. 2021).
22.
MA’NAVIY Y. A. R. V. A., O’RNI D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU //Maktabgacha ta’lim.
May, 2025-Yil
770
23.
Sharipova, Maxbuba Baxshilloyevna. "Gulasal Shavkat Qizi Farmonova NIKOHDAN
SO’NG ADO ETILADIGAN URF-ODATLAR TASVIRI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA)."
Scientific progress
7 (2021).
24.
Sharipova M. B., Jalolova S. Z. Q. HOZIRGI MAISHIY TURMUSHDA O’Z O’RNIGA
TO’LA EGA BO’LGAN MAROSIMLAR (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA)
//Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 7. – С. 1114-1119.
