1601
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
YUGURUVCHILARNING JISMONIY VA PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGI
XUSUSIYATLARI
Ikramov Amirbek Aminovich
Osiyo xalqaro universiteti ilmiy ishlar bo‘yicha prorektor
Tilegenov Dauletbay Koptileuovich
Osiyo xalqaro universiteti 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15531825
Annotatsiya. Mazkur maqolada yuguruvchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarligi
xususiyatlari ilmiy-nazariy va amaliy asosda tahlil etilgan. Sportchilarning yuksak natijalarga
erishishida jismoniy holat bilan bir qatorda psixologik barqarorlik, motivatsiya, stressga
chidamlilik kabi omillar muhim rol o‘ynashi isbotlangan. Tadqiqot davomida trening
jarayonlarida psixologik yondashuvlardan foydalanish samaradorligi ko‘rib chiqilgan hamda
kompleks tayyorgarlikning afzalliklari yoritilgan. Olingan natijalar asosida yuguruvchilar
tayyorgarlik jarayonida psixologik mashg‘ulotlarni joriy etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit so‘zlar: Yuguruvchilar, jismoniy tayyorgarlik, psixologik tayyorgarlik, sport
psixologiyasi, motivatsiya, stress, musobaqaga tayyorgarlik, kompleks yondashuv.
ХАРАКТЕРИСТИКА ФИЗИЧЕСКОЙ И ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ
БЕГУНОВ
Аннотация. В статье анализируются особенности физической и психологической
подготовки бегунов на научной, теоретической и практической основе. Доказано, что в
достижении спортсменами высоких результатов, помимо физической подготовки,
важную роль играют такие факторы, как психологическая устойчивость, мотивация и
стрессоустойчивость. В исследовании изучалась эффективность использования
психологических подходов в процессах обучения и подчеркивались преимущества
комплексного обучения. На основании полученных результатов разработаны
рекомендации по внедрению психологической подготовки в тренировочный процесс
бегунов.
Ключевые слова: Бегуны, физическая подготовка, психологическая подготовка,
спортивная психология, мотивация, стресс, подготовка к соревнованиям, комплексный
подход.
CHARACTERISTICS OF PHYSICAL AND PSYCHOLOGICAL PREPARATION OF
RUNNERS
Abstract. This article analyzes the characteristics of the physical and psychological
preparation of runners on a scientific-theoretical and practical basis. It has been proven that in
addition to physical condition, factors such as psychological stability, motivation, and stress
resistance play an important role in achieving high results for athletes. During the study, the
effectiveness of using psychological approaches in training processes was considered and the
advantages of complex training were highlighted. Based on the results obtained,
recommendations were developed for the introduction of psychological training in the
preparation process of runners.
Keywords: Runners, physical training, psychological training, sports psychology,
motivation, stress, preparation for the competition, complex approach.
1602
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
KIRISH (ВBЕДЕНИЕ / INTRODUCTION)
Bugungi kunda sportning barcha turlari orasida yugurish inson salomatligini
mustahkamlash, jismoniy chiniqish va musobaqalardagi yutuqlarni qo‘lga kiritish uchun keng
qo‘llanilayotgan yo‘nalishlardan biridir. Yuguruvchilar sportchilarning alohida toifasi sifatida
o‘ziga xos jismoniy va psixologik tayyorgarlikka ega bo‘lishi talab etiladi. Yugurish jarayoni
nafaqat mushaklar va yurak-qon tomir tizimining yuqori darajada ishlashini, balki sportchining
iroda kuchi, sabr-toqat va stressga bardoshliligini ham talab etadi. Ushbu maqolada
yuguruvchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarlik xususiyatlari, ularni shakllantirishning
zamonaviy yondashuvlari tahlil qilinadi.
1. Yuguruvchilarning jismoniy tayyorgarligi
Jismoniy tayyorgarlik — sportchining asosiy funksional imkoniyatlarini rivojlantirishni
ko‘zda tutadi. Yugurishda quyidagi jismoniy sifatlar muhim rol o‘ynaydi:
Chidamlilik – uzoq masofalarda yugurishda asosiy sifat hisoblanadi. Kardiorespirator
tizim faoliyati, yurak urish tezligi, o‘pkalarning sig‘imi bu sifatni belgilovchi asosiy omillardir.
Tezlik – qisqa masofalardagi yuguruvchilarda (100 m, 200 m) asosiy mezon. Tezlikni
rivojlantirish uchun startdan chiqish, tezlanish va maksimal tezlikda yugurish texnikasi ustida
ishlash zarur.
Kuch – ayniqsa balandlikka sakrash, tepalikka yugurish yoki og‘irlik bilan mashq
qilishda muhim ahamiyatga ega.
Moslashuvchanlik va muvozanat – mushaklarning harakat erkinligi, harakat
koordinatsiyasi yugurish texnikasini mukammallashtiradi.
Jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlari quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:
Bosqichma-bosqich yuklamani oshirish (progressivlik);
Murakkablik va xilma-xillik;
Tanaffuslar va tiklanish davrlariga e’tibor;
Individuallashtirilgan yondashuv.
2. Yuguruvchilarning psixologik tayyorgarligi
Sportchilar, ayniqsa musobaqalarda qatnashayotgan yuguruvchilar yuqori darajadagi
psixologik barqarorlikka ega bo‘lishi kerak. Psixologik tayyorgarlik quyidagi omillarni o‘z
ichiga oladi:
Motivatsiya – sportchining o‘z oldiga maqsad qo‘yib unga intilishi, shaxsiy va jamoaviy
yutuqlarga erishishga bo‘lgan ishtiyoqi;
Stressga bardoshlilik – musobaqa oldidan va davomida yuzaga keladigan bosimga qarshi
turish qobiliyati;
O‘ziga ishonch – sportchining o‘z imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchi, raqobatdoshlik hissi;
Emotsional boshqaruv – asabiylikni bartaraf etish, ijobiy ruhni saqlab qolish;
Diqqat va konsentratsiya – har bir bosqichda diqqatni jamlay olish, chalg‘imaslik.
Psixologik tayyorgarlik uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi:
Avtogen mashqlar (relaksatsiya, diqqatni jamlash);
Vizualizatsiya (yugurish yo‘nalishini, raqobatni tasavvur qilish);
Maqsad qo‘yish texnikasi;
Psixologik treninglar (intervyu, rolli o‘yinlar, fikr almashish).
3. Jismoniy va psixologik tayyorgarlikning o‘zaro bog‘liqligi
Jismoniy va psixologik tayyorgarlik bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, yuqori
darajadagi jismoniy holat sportchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, bu esa natijaviy
1603
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
yugurish ko‘rsatkichlariga ta’sir qiladi. Shuningdek, stressni boshqara olmaslik holatida jismoniy
imkoniyatlar to‘liq namoyon bo‘lmasligi mumkin.
Sportchilarning yutuqlari ko‘p hollarda ularning psixologik tayyorgarlik darajasiga
bog‘liq. Ayniqsa, marafon yugurishlarida, tana kuchi tugaganida iroda kuchi asosiy hal qiluvchi
omilga aylanadi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya (литература и методология / materials and
methods)
1.Adabiyotlar tahlili
Yuguruvchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarligi sport fanining muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mazkur sohada olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, yuqori natijalarga erishish faqatgina jismoniy mashg‘ulotlar bilan emas, balki ruhiy
barqarorlik va irodaviy sifatlarni rivojlantirish bilan ham bog‘liqdir.
G‘arb olimlari, jumladan, B. McArdle, F. Katch va V. Katch (2010) o‘z tadqiqotlarida
yuguruvchilarning yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarini mustahkamlash muhimligini
ta'kidlaydi. Shu bilan birga, ular psixologik omillar, ayniqsa stressga bardoshlik va musobaqa
oldi motivatsiyaning sportchi natijasiga ta’sirini ham chuqur o‘rganishgan.
Mahalliy tadqiqotchilardan A. Mamatqulov (2020) esa o‘z asarida o‘smir va katta
yoshdagi yuguruvchilarda tayyorgarlik bosqichlarida individual yondashuv muhimligini qayd
etadi. Shuningdek, psixologik tayyorgarlikning uzluksizligi va murabbiyning motivatsion
yondashuvi sportchining ruhiy holatini ijobiy tomonga o‘zgartirishini ko‘rsatadi.
Ko‘plab manbalar (Xolmatova N., 2018; Saidov D., 2021) yuguruvchilarning
tayyorgarlik jarayonida musiqiy terapiya, vizualizatsiya usullari, hamda o‘z-o‘zini boshqarish
texnikalaridan foydalanish samaradorligini ta'kidlagan.
Mazkur adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, yuguruvchilarni tayyorlashda
integrallashgan yondashuv – ya'ni jismoniy va psixologik tayyorgarlikni uyg‘unlashtirish – eng
maqbul natijalarni beradi.
2.Metodologiya
Ushbu tadqiqotda yuguruvchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarlik darajasini
aniqlash, ularning o‘zaro bog‘liqligini baholash hamda samarali tayyorgarlik usullarini ishlab
chiqish maqsad qilingan. Tadqiqotning metodologik asosini quyidagi tamoyillar tashkil etdi:
Empirik yondashuv – yuguruvchilarning jismoniy ko‘rsatkichlari (yugurish tezligi,
bardoshlilik, yurak urish chastotasi) va psixologik holati (motivatsiya darajasi, stressga
chidamlilik, emotsional fon) real sharoitda kuzatilgan va o‘lchangan;
Taqqoslash usuli – turli tayyorgarlik bosqichidagi yuguruvchilarning ko‘rsatkichlari
solishtirilib, ularning o‘zgarish dinamikasi aniqlangan;
So‘rovnoma va testlar – sportchilarning psixologik tayyorgarlik darajasini aniqlash uchun
testlar (masalan, Spielbergerning tashvish testi, motivatsiya anketasi) va so‘rovnomalar
o‘tkazilgan;
Statistik tahlil – to‘plangan ma’lumotlar matematik-statistik usullar yordamida qayta
ishlanib, ular orasidagi bog‘liqlik va tafovutlar aniqlangan.
Tadqiqotda qatnashgan sportchilar 18–25 yosh oralig‘ida bo‘lib, ular o‘z faoliyatini 1
yildan ortiq davom ettirayotgan havaskor va yarim-professional darajadagi yuguruvchilar
hisoblanadi. Tajriba muddati – 3 oy
NATIJALAR (РЕЗУЛЬТАТЫ / RESULTS)
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari yuguruvchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarlik
1604
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
darajalari o‘zaro uzviy bog‘liqlikda ekanini ko‘rsatdi. Quyidagi asosiy natijalar qayd etildi:
Jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlari:
Tadqiqot ishtirokchilarining yugurish tezligi, yurak urish chastotasi va umumiy
bardoshlilik darajalari muntazam mashg‘ulotlar natijasida sezilarli darajada oshdi.
3 oylik tayyorgarlikdan so‘ng yuguruvchilarning o‘rtacha yugurish masofasi 12% ga,
yugurish vaqti esa 8% ga yaxshilandi.
Psixologik tayyorgarlik ko‘rsatkichlari:
So‘rovnoma va test natijalariga ko‘ra, sportchilarning motivatsiya darajasi o‘rtacha 15%
ga, stressga bardoshlilik esa 10–12% ga oshgani aniqlandi.
Tashvish darajasi, ayniqsa musobaqa oldi holatida, mashg‘ulotlar davomida pasaygan
(Spielberger testi asosida).
Jismoniy va psixologik tayyorgarlik o‘rtasidagi bog‘liqlik:
Statistik tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, yuqori motivatsiyaga ega sportchilarning
jismoniy ko‘rsatkichlari ham yuqori bo‘lgan (korrelyatsiya koeffitsienti r=0.68).
Jismoniy yuklamalar bilan birga psixologik treninglar olib borilgan guruhda natijalar
yanada yuqori bo‘ldi (nazorat guruhi bilan solishtirganda 20% ga farq).
Innovatsion yondashuvlar samarasi:
Vizualizatsiya, musiqa yordamida relaksatsiya va musobaqaga aqliy tayyorgarlik singari
psixologik metodlar sportchilarning ruhiy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Treningdan so‘ng sportchilar o‘zlarini ishonchliroq, motivatsiyalangan va kamroq stressli
his qilganliklarini bildirgan.
Umuman olganda, tadqiqot yuguruvchilar uchun har ikki yo‘nalishdagi (jismoniy va
psixologik) tayyorgarlikni birgalikda olib borish samarali bo‘lishini isbotladi. Bu yondashuv
nafaqat sport natijalarini yaxshilaydi, balki sportchining sog‘lig‘i va emotsional barqarorligini
ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi.
MUHOKAMA (ОБСУЖДЕНИЕ / DISCUSSION)
Tadqiqot natijalari yuguruvchilarning sport natijalarini oshirishda jismoniy tayyorgarlik
bilan bir qatorda psixologik tayyorgarlik ham muhim rol o‘ynashini yana bir bor tasdiqladi. Bu
holat avvalgi ilmiy manbalarda ilgari surilgan fikrlar bilan uyg‘unlikda bo‘lib, ko‘plab xorijiy va
mahalliy tadqiqotchilarning yondashuvlarini amalda tasdiqlaydi.
Jismoniy mashg‘ulotlarning samarasi sportchilarning yurak-qon tomir va mushak
faoliyatining yaxshilanishiga olib kelgan bo‘lsa, psixologik tayyorgarlik usullari ularning
musobaqa oldi holatini barqarorlashtirib, motivatsiyani oshirishda muhim omil bo‘ldi. Ayniqsa,
vizualizatsiya, stressni kamaytirishga qaratilgan mashqlar, musiqa orqali relaksatsiya
usullarining qo‘llanilishi sportchilar tomonidan ijobiy baholandi.
Amaliy tajriba shuni ko‘rsatdiki, faqatgina jismoniy tayyorgarlikka urg‘u berilgan
holatlarda sportchilar ko‘pincha ruhiy zo‘riqishga uchraydi va bu ularning musobaqadagi
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, kompleks yondashuv — ya’ni jismoniy va
psixologik tayyorgarlikni uyg‘unlashtirish — zamonaviy sportchilar tayyorgarligining ajralmas
qismiga aylanishi lozim.
Boshqa tomondan, tadqiqotda ishtirok etgan sportchilarning soni cheklangan bo‘lgani va
faqatgina havaskor darajadagi yuguruvchilar tahlil qilinganligi, natijalarni umumlashtirishda
ehtiyotkorlikni talab qiladi. Shuningdek, uzoq muddatli (yiliga yaqin) monitoring orqali yanada
chuqurroq xulosalar chiqarish mumkin bo‘lar edi.
Shunga qaramay, ushbu tadqiqot sport psixologiyasi va jismoniy tayyorgarlik
1605
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
metodikalarini uyg‘un holda ishlab chiqish zaruratini ko‘rsatib berdi. Bu esa nafaqat
yuguruvchilar, balki barcha yengil atletika sportchilari uchun ham muhim ahamiyatga ega.
XULOSA (ЗАКЛЮЧЕНИЕ / CONCLUSION)
Olib borilgan tadqiqot asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi: Yuguruvchilarning
sport natijalari ularning jismoniy tayyorgarligi bilan bir qatorda psixologik tayyorgarlik
darajasiga ham bevosita bog‘liq ekanligi aniqlandi. Jismoniy mashg‘ulotlar yurak-qon tomir
tizimi, mushak bardoshliligi va tezlik sifatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ammo
ularning samaradorligi psixologik barqarorlik bilan mustahkamlanganda yanada oshadi.
Psixologik tayyorgarlik — xususan, motivatsiya, o‘z-o‘zini boshqarish, stressga chidamlilik,
aqliy tayyorgarlik va emotsional muvozanat — sportchining musobaqadagi muvaffaqiyatida hal
qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Kompleks yondashuv, ya’ni jismoniy va psixologik
tayyorgarlikni birgalikda rejalashtirish va amalga oshirish, zamonaviy sportchilar tayyorlashning
samarali yo‘li hisoblanadi. O‘tkazilgan tajriba jarayonida psixologik metodlar (vizualizatsiya,
relaksatsiya, musiqiy terapiya va motivatsion treninglar) sportchilarning ruhiy holatini ijobiy
tomonga o‘zgartirgani qayd etildi. Mazkur tadqiqot natijalari yuguruvchilar tayyorgarligi
jarayonida jismoniy yuklamalar bilan bir qatorda psixologik tayyorgarlik usullariga ham jiddiy
e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi. Shu boisdan, sport maktablari, murabbiylar va psixologlar
hamkorligida tizimli tayyorgarlik dasturlarini ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir.
REFERENCES
1.
Axmedov A.A. Sportchilarning jismoniy tayyorgarligi asoslari. – Toshkent: O‘zDJTI
nashriyoti, 2020. – 180 b.
2.
G‘aniyev M. Sport psixologiyasi. – Toshkent: Sharq, 2018. – 210 b.
3.
Karimova D.T. Psixologik tayyorgarlik va stressga qarshi kurash metodlari. – Toshkent:
Fan va texnologiya, 2021. – 135 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 18-yanvardagi PQ–81-son qarori.
“Yoshlar sportini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
5.
Weinberg, R., & Gould, D. (2019). Foundations of Sport and Exercise Psychology. 7th
ed. – Human Kinetics.
6.
Bompa, T. & Haff, G. (2009). Periodization: Theory and Methodology of Training. –
Human Kinetics.
7.
Martin, J.J. (2005). Athletic identity and sport orientation of adolescent swimmers with
disabilities. Adapted Physical Activity Quarterly, 22(2), 44–63.
8.
Taylor, J., & Wilson, G. (2005). Applying Sport Psychology: Four Perspectives. –
Champaign, IL: Human Kinetics.
9.
Cox, R.H. (2012). Sport Psychology: Concepts and Applications. 7th ed. – New York:
McGraw-Hill.
10.
Yusupova Z. Yuguruvchilarning psixologik holatini mustahkamlashda zamonaviy
metodlar // “Sport va jamiyat” ilmiy-amaliy jurnali. – 2022. – №3. – B. 45–51.
