ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1458
DIABETIK NEFROPATIYA VA SURUNKALI BUYRAK YETISHMOVCHILIGIDA
DISLIPIDEMIYANING PATOFIZIOLOGIK MEXANIZMLARI
Mo`minova Sitora Ulug`bekovna
Endokrinologiya va bolalar endokrinologiyasi kafedrasi dotsenti, t.f.n.
Rahimova Durdona Akmaljon qizi
Endokrinologiya va bolalar endokrinologiyasi kafedrasi 1-kurs magistri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15547132
Annotatsiya. Diabetik nefropatiya (DN) —Qandli diabet kasalligiga xos bo‘lgan og‘ir
asoratlardan biri bo‘lib, so’ngi bosqichdagi buyrak yetishmovchiligi (SBBY)ning asosiy
sababidir. Garchi mikro- va makroalbuminuriya DNni aniqlashda "oltin standart" bo‘lib kelgan
bo‘lsa-da, yangi ma’lumotlarga ko‘ra, buyrak shikastlanishi siydikdagi albumin miqdori
ortishidan ancha oldin boshlanadi. An’anaviy ravishda DNning oldini olish bo‘yicha klinik
tavsiyalar qonda glyukoza miqdori, qon bosimi va lipid darajasini nazorat qilishga qaratilgan.
Surunkali buyrak yetishmovchiligi (SBY)dagi dislipidemiya, asosan, triglitseridlarning
ko‘payishi, yuqori zichlikdagi lipoprotein (YZLP) kamayishi va past zichlikdagi lipoprotein
(PZLP) o‘zgaruvchan darajalari bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, juda past zichlikdagi
lipoproteinlar (JPZLP) almashinuvi buzilgan bo‘ladi. SBY rivojlanishi va uning davosi lipid
almashinuviga ham ta’sir ko‘rsatadi va dislipidemiya holatini yanada og‘irlashtiradi. Ushbu
patofiziologik mexanizmlarni chuqur tushunish — DN va SBYga chalingan bemorlar uchun
lipidlar miqdorini optimal boshqarish va natijalarni yaxshilashda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: Diabetik nefropatiya (DN), Surunkali buyrak yetishmovchiligi (SBY),
Dislipidemiya, Lipoprotein almashinuvi, Giperglitseridemiya, Yuqori zichlikdagi lipoprotein
(YZLP), Past zichlikdagi lipoprotein (PZLP), Juda past zichlikdagi lipoprotein (JPZLP).
ПАТОФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ МЕХАНИЗМЫ ДИСЛИПИДЕМИИ ПРИ
ДИАБЕТИЧЕСКОЙ НЕФРОПАТИИ И ХРОНИЧЕСКОЙ БОЛЕЗНИ ПОЧЕК
Аннотация. Диабетическая нефропатия (ДН) — это хорошо описанное
осложнение сахарного диабета и основная причина терминальной почечной
недостаточности (ТПН). Хотя повышение альбуминурии долгое время считалось
«золотым стандартом» скрининга, данные свидетельствуют о том, что повреждение
почек начинается задолго до появления клинически выраженной макро- или даже
микроальбуминурии. Клинические рекомендации по профилактике ДН традиционно
сосредоточены на контроле уровня глюкозы в крови, артериального давления и
дислипидемии. Пациенты с ХБП имеют дислипидемию уже на ранних стадиях нарушения
функции почек, и она, как правило, прогрессирует по мере ухудшения функции почек.
Нарушения липидного обмена при ХБП в основном выражаются в повышении
уровня триглицеридов, снижении уровня ЛПВП и в варьирующемся уровне ЛПНП.
Текущее лечение ХБП также может влиять на липидный профиль.
Ключевые слова: Диабетическая нефропатия (ДН), Хроническая болезнь почек
(ХБП), Дислипидемия, Обмен липопротеинов, Гипертриглицеридемия, Липопротеины
высокой плотности (ЛПВП), Липопротеины низкой плотности (ЛПНП), Липопротеины
очень низкой плотности (ЛПОНП).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1459
PATHOPHYSIOLOGICAL MECHANISMS OF DYSLIPIDEMIA IN DIABETIC
NEPHROPATHY AND CHRONIC KIDNEY DISEASE
Abstract. Diabetic nephropathy (DN) is a well-described complication of diabetes
mellitus and the leading cause of end stage renal disease (ESRD). Although increased
albuminuria has been the gold standard for screening, data suggests that renal damage starts
long before the onset of clinically apparent increases in macro and even micro-albuminuria.
Clinical practice guidelines for the prevention of DN have been traditionally focused on the
control of serum glucose, blood pressure and dyslipidemia.
Patients with CKD have dyslipidemia even at early stages of renal dysfunction and
dyslipidemia tends to progress with deterioration of kidney function. The dyslipidemia in CKD is
largely due to increased triglyceride levels, decreased HDL-C and varying levels of LDL-C.
Current management of CKD may also affect lipid levels.
Keywords: Diabetic nephropathy (DN), Chronic kidney disease (CKD), Dyslipidemia,
Lipoprotein metabolism, Hypertriglyceridemia, High-density lipoprotein (HDL), Low-density
lipoprotein (LDL), Very-low-density lipoprotein (VLDL)
Kirish:
2-tip qandli diabet (QD2) — bu insulin rezistentligi (IR) fonida orolcha β-
hujayralarining insulin ishlab chiqarish qobiliyati asta-sekin pasayadigan kasallikdir. U
metabolik sindromning (MS) tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ba’zida metabolik disfunktsiya
sindromi (MDS) deb ham ataladi. Bu kasallikning rivojlanish mexanizmlari to‘liq
o‘rganilmagan, biroq IR va β-hujayralarning ishdan chiqishi asosiy omillar hisoblanadi.
QD2 rivojiga dislipidemiya, giperglikemiya va boshqa metabolik buzilishlar sabab
bo‘ladi. Bular yallig‘lanish, oksidlovchi stress, endoplazmatik retikulumdagi stress va
yog‘larning noto‘g‘ri joylarda to‘planishi orqali IR va β-hujayralarga zarar yetkazadi.
Hozircha QD2 ni butunlay davolash imkoni yo‘q, lekin sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish va dorilar yordamida uning oldini olish yoki kasallikni nazorat ostida ushlab turish
mumkin. Agar profilaktika yetarli bo‘lmasa, imkon qadar erta bosqichda kasallikni aniqlab, uni
kompleks va individual yondashuv bilan davolash kerak. Bunda asosiy organlarni himoyalash,
hamroh kasalliklarni hisobga olish va maqsadli davolash muhimdir.
QD2 ko‘pincha boshqa metabolik muammolar bilan birga uchraydi — masalan, ortiqcha
vazn yoki semizlik, jigar yog‘lanishi va dislipidemiya. Ushbu holatlar ko‘pincha QD2 dan oldin
paydo bo‘lib, uning rivojlanishiga zamin yaratadi.
Diabetik nefropatiya (DN) — bu qandli diabet sababli buyraklarning tuzilmasi va
funksiyasida yuzaga keladigan o‘zgarishlar natijasida rivojlanadigan Surunkali buyrak
yetishmovchiligidir. Bu kasallik diabetning eng ko‘p uchraydigan mikroangiopatik asoratlaridan
biri hisoblanadi. Xalqaro Qandli Diabet Federatsiyasi (XQDF) 2021 yilgi ma’lumotlariga ko‘ra,
dunyoda 20 yoshdan 79 yoshgacha bo‘lgan 537 millionga yaqin kishi diabet bilan yashagan,
ularning eng ko‘pi — 140,9 millioni — Xitoyda qayd etilgan. Diabet bilan kasallangan har besh
kishidan biri yoki hatto yarmi DN rivojlanish xavfiga ega bo‘lib, bu holat so’nggi bosqichdagi
buyrak yetishmovchiligining asosiy sababidir. Dunyo bo‘yicha SBBY holatlarining 30–50 foizi
aynan DN bilan bog‘liq.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1460
2030 yilga borib, buyrak faoliyatini almashtirishga ehtiyoj ikki barobarga ortishi prognoz
qilinmoqda, bu esa global sog‘liqni saqlash tizimlari uchun jiddiy muammo tug‘diradi.
Buyrak zararlanishi darajasini baholash uchun siydikdagi albumin-kreatinin nisbati
muhim biomarkerdir — bu DN ni dastlabki bosqichda aniqlashda asosiy vositalardan biri
sanaladi. Klinik jihatdan dislipidemiya yurak-qon tomir kasalliklari xavfini oshiruvchi omil
sifatida ko‘riladi, biroq DN bilan kasallangan bemorlarda ham dislipidemiya keng tarqalgan.
Tadqiqotlarga ko‘ra, yog‘ almashinuvining buzilishi buyrakdagi patologik jarayonlarning
boshlanishi va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Dislipidemiya buyrak kapillyarlariga zarar
yetkazib, siydikda oqsil paydo bo‘lishiga va kasallikning yanada tezroq rivojlanishiga olib
keladi.
2-tip qandli diabet bilan og‘rigan bemorlar odatda o‘ziga xos dislipidemiya turiga ega
bo‘ladi, bu holat “diabetik dislipidemiya” deb ataladi. Bu turdagi dislipidemiyada YZLP (foydali
xolesterin) darajasi pasayadi, kichik va zich PZLP zarrachalari hamda triglitseridlar miqdori esa
ortadi. Bunday dislipidemiyani nazorat qilishda eng muhim bosqich — bu PZLP darajasini
tushirishdir.
Diabetga xos dislipidemiya murakkab mexanizmlarga ega. Odatda insulin erkin yog’
kislotalarining (EYK) mushak va yog’ to‘qimalariga kirishini boshqaradi. Ammo insulin
rezistentligi kuchayganda, bu yog’ kislotalari jigarga ko‘p miqdorda yetib boradi va bu esa juda
past zichlikdagi lipoproteinlar (JPZLP) va ularning xolesterin shakli - juda past zichlikdagi
lipoprotein xolesterol (JPZLP-X) ning ortiqcha ishlab chiqarilishiga olib keladi. Natijada,
gipertriglitseridemiya rivojlanadi.
Shuningdek, lipoprotein lipaza (LPL) fermenti faolligining pasayishi qon plazmasida
triglitseridlarga boy lipoproteinlar miqdorining ortishiga sabab bo‘ladi. JPZLP-X YZLP va PZLP
bilan triglitseridlar va xolesterin efirlarining almashinuvini kuchaytirib, YZLP darajasining tez
parchalanishiga va PZLP ning kichik va zich shaklga aylanishiga olib keladi.
Ushbu kichik va zich PZLP zarrachalari qon tomir devorlariga oson kirib boradi va
glikatsiyaga hamda oksidlanishga oson uchraydi, bu esa ateroskleroz xavfini oshiradi.
Bundan tashqari, insulin rezistentligi jigar tomonidan ApoB tutuvchi lipoproteinlar,
xususan JPZLP ni haddan tashqari ko’p ishlab chiqarilishiga olib keladi.
Surunkali buyrak yetishmovchiligi (SBY) bilan bog‘liq lipid muammolari asosan
triglitseridlarga boy lipoproteinlar (TBLP) — juda past zichlikdagi lipoproteinlar (JPZLP), o‘rta
zichlikdagi lipoproteinlar (O’ZLP) va biroz kamroq xilomikronlarning metabolizmidagi
buzilishlardan kelib chiqadi. Bundan tashqari, yuqori zichlikdagi lipoproteinlar (YZLP)
faoliyatida ham muammolar yuzaga keladi. SBYda gipertriglitseridemiya triglitseridlarga boy
lipoproteinlarning qon plazmasidan tozalanishini sekinlashtiruvchi fermentlar faoliyatining
pasayishi sabab yuzaga keladi. Lipoprotein lipaza (LPL), triglitseridlarni parchalaydigan asosiy
ferment, va jigar tomonidan TBLP qoldiqlarining yutilishi apolipoprotein C-III (apoC-III)
tomonidan bostiriladi, bu oqsil SBY bemorlarida yuqori darajada aniqlanadi. Buyrakdan apoC-
III ning chiqarilishi buzilgani uchun uning qon aylanishidagi miqdori oshadi va bu LPL orqali
triglitseridlarni tozalash jarayonini sekinlashtiradi. Bundan tashqari, TBLP dagi triglitseridlar
o‘rniga xolesterin efirlari miqdorining oshishi LPL ning samarali ishlashiga to‘sqinlik qiladi. Bu
holat xolesterin efirlarini triglitseridlar bilan almashadigan CETP (xolesterin efir transfer
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1461
proteini) faoliyati bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. CETP ning faolligi SBYda oshmaydi, ammo
TBLP ning qon aylanishda uzoqroq qolishi CETP yordamida lipoproteinlarning tarkibini
o‘zgartirishi mumkin. Qonda triglitseridlarning ko‘payishi, ayniqsa peritoneal dializ (PD)
bemorlarida, glyukoza miqdorining ko‘payishi sababli jigarda triglitserid sintezi va JPZLP ishlab
chiqarilishining ortishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, chunki standart PD eritmalari ko‘p
miqdorda glyukoza o‘z ichiga oladi.
Dislipidemiya organizmda oksidlovchi stressni yuzaga keltiradigan bir qancha
mexanizmlarga ega:
PZLP xolesterinning oksidlanishi: Qondagi asosiy xolesterin tashuvchi bo‘lgan past
zichlikdagi lipoprotein (PZLP) reaktiv kislorod turlari ta’sirida oksidlanib, oksidlangan PZLP
(oxPZLP) hosil qiladi. Bu shakldagi PZLP oddiy PZLPga qaraganda ko‘proq zararli, chunki u
makrofaglar tomonidan oson yutilib, aterosklerotik blyashka tarkibidagi ko‘pik hujayralarini
hosil qiladi. OxPZLP yallig‘lanishga sabab bo‘ladigan sitokinlar — tumor nekroz faktori-alfa
(TNF-α), interleykin-6 (IL-6) — ning ajralishini kuchaytiradi va yallig‘lanish va immun javobni
boshqaruvchi NF-kappa B (NF-κB) transkripsion omilini faollashtiradi. Bundan tashqari,
oxPZLP qon tomirlarining kengayishiga va yallig‘lanishni kamaytirishga javobgar bo‘lgan azot
oksidini ishlab chiqaruvchi ferment — endotelial NO sintazaning ishini ham buzadi.
YZLP xolesterinining funksional yetishmovchiligi: Yuqori zichlikdagi lipoprotein
(YZLP) xolesterinni to‘qimalardan jigar orqali chiqarib yuborish vazifasini bajaradi, hamda u
antioksidant va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga ega. Dislipidemiya YZLP miqdorini
kamaytiradi, uning tarkibini o‘zgartiradi yoki YZLP bilan bog‘liq ferment va retseptorlarning
faoliyatini buzadi. Bundan tashqari, dislipidemiya natijasida CETP (xolesterin efirini tashuvchi
oqsil) orqali YZLPdagi xolesterin efirlari PZLP va JPZLPga o‘tib ketadi, bu esa YZLPning qon
tomirlaridan ortiqcha xolesterinni chiqarish imkoniyatini kamaytiradi. Dislipidemiya YZLP bilan
bog‘liq bo‘lgan paraoksonaza-1 (PON1) fermenti faoliyatini ham susaytiradi, bu ferment esa
YZLP ni oksidlanishidan himoya qiladi.
Xulosa:
Diabetik dislipidemiya va Surunkali buyrak yetishmovchiligi (SBY) bilan
bog‘liq lipid buzilishlari o‘xshash xususiyatlarga ega bo‘lib, ularga triglitseridlar miqdorining
oshishi, yuqori zichlikdagi lipoproteinlar (YZLP) darajasining kamayishi va kichik, zich PZLP
zarrachalarining ko‘payishi kiradi. Ushbu o‘zgarishlar asosan insulin qarshiligi, lipoproteinlar
almashinuvining buzilishi va fermentlar faolligining o‘zgarishi natijasida yuzaga keladi. Har
ikkala holatda ham lipid muvozanatining buzilishi ateroskleroz va yurak-qon tomir kasalliklari
xavfining ortishiga sezilarli darajada hissa qo‘shadi. Shu sababli, ushbu buzilishlarni erta
aniqlash va maqsadli lipid darajasini pasaytiruvchi strategiyalarni qo‘llash nihoyatda muhimdir.
REFERENCES
1.
Ilyas Z, Chaiban JT, Krikorian A. Novel insights into the pathophysiology and clinical
aspects of diabetic nephropathy. Rev EndocrMetab Disord. 2017 Mar;18(1):21-28. doi:
10.1007/s11154-017-9422-3. PMID: 28289965.
2.
Ceja-Galicia ZA, Aranda-Rivera AK, Amador-Martínez I, Aparicio-Trejo OE, Tapia E,
Trujillo J, Ramírez V, Pedraza-Chaverri J. The Development of Dyslipidemia in Chronic
Kidney Disease and Associated Cardiovascular Damage, and the Protective Effects of
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1462
Curcuminoids. Foods. 2023 Feb 22;12(5):921. doi: 10.3390/foods12050921. PMID:
36900438; PMCID: PMC10000737
3.
Hager MR, Narla AD, Tannock LR. Dyslipidemia in patients with chronic kidney
disease. Rev Endocr Metab Disord. 2017 Mar;18(1):29-40. doi: 10.1007/s11154-016-
9402-z. PMID: 28000009.
4.
Lu X, Xie Q, Pan X, Zhang R, Zhang X, Peng G, Zhang Y, Shen S, Tong N. Type 2
diabetes mellitus in adults: pathogenesis, prevention and therapy. Signal Transduct Target
Ther. 2024 Oct 2;9(1):262. doi: 10.1038/s41392-024-01951-9. PMID: 39353925;
PMCID: PMC11445387.
5.
Tuttle KR, Agarwal R, Alpers CE, BakrisGL, Brosius FC, Kolkhof P, et al. Molecular
mechanisms and therapeutic targets for diabetic kidney disease. Kidney Int.
2022;102(2):248–60.
6.
International-Diabetes Federation. IDF Diabetes Altas Globally,International Diabetes
Federation,
10th
edition.
[DB/OL].
http://www.idf.org/diatetesatlas.
(http://www.idf.org/diatetesatlas)
7.
Expert Group of the Nephrology Branch of the Chinese Medical Association. Chinese
clinical guidelines for the diagnosis and treatment of diabetic kidney disease. Chinese
Journal of Nephrology.
8.
Crews DC, Bello AK, Saadi G. Burden, access, and disparities in kidney disease. Blood
Purif. 2019;48(1):32–9.
9.
GBD Chronic Kidney Disease Collaboration. Global, regional, and National burden of
chronic kidney disease, 1990–2017: a systematic analysis for the global burden of disease
study 2017. Lancet. 2020;395(10225):709–33.
10.
Karabağ Y, Çağdaş M, Rencuzogullari I, Karakoyun S, Artaç İ, İliş D, et al. Relationship
between C-reactive protein/albumin ratio and coronary artery disease severity in patients
with stable angina pectoris. J Clin Lab Anal. 2018;32(7):e22457.
11.
Kim Y, Lim JH, Kim MY, Kim EN, Yoon HE, Shin SJ, et al. The adiponectin receptor
agonist adiporon ameliorates diabetic nephropathy in a model of type 2 diabetes. J Am
Soc Nephrol. 2018;29(4):1108–27.
12.
Xie, P., Xie, W., Wang, Z. et al. Association of diabetic nephropathy with lipid
metabolism: a Mendelian randomization study. Diabetol Metab Syndr 17, 102 (2025).
https://doi.org/10.1186/s13098-025-01641-8. (https://doi.org/10.1186/s13098-025-01641-
8)
13.
Bahiru E, Hsiao R, Phillipson D, Watson KE. Mechanisms and Treatment of
Dyslipidemia in Diabetes. Curr Cardiol Rep. 2021 Mar 2;23(4):26. doi: 10.1007/s11886-
021-01455-w. PMID: 33655372.
14.
Ginsberg HN. Insulin resistance and cardiovascular disease. J Clin Invest.
2000;106(4):453–458. doi: 10.1172/JCI10762.
15.
Chen SC, Tseng CH. Dyslipidemia, kidney disease, and cardiovascular disease in diabetic
patients.
Rev
Diabet
Stud.
2013
Summer-Fall;10(2-3):88-100.
doi:
10.1900/RDS.2013.10.88. Epub 2013 Aug 10. PMID: 24380085; PMCID: PMC4063094.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1463
16.
Holzer M., Schilcher G., Curcic S., TriebM., Ljubojevic S., Stojakovic T., Scharnagl H.,
Kopecky C.M., Rosenkranz A.R., Heinemann A., et al. Dialysis modalities and YZLP
composition and function. J. Am. Soc. Nephrol. 2015;26:2267–2276. doi:
10.1681/ASN.2014030309.
17.
Lee D.M., Knight-Gibson C., Samuelsson O., Attman P.O., Wang C.S., Alaupovic P.
Lipoprotein particle abnormalities and the impaired lipolysis in renal insufficiency.
Kidney Int. 2002;61:209–218. doi: 10.1046/j.1523-1755.2002.00116.x.
18.
Kronenberg F. YZLP in CKD–the devil is in the detail. J. Am. Soc. Nephrol.
2018;29:1356–1371. doi: 10.1681/ASN.2017070798.
19.
Samouilidou E.C., Karpouza A.P., Kostopoulos V., Bakirtzi T., Pantelias K., PetrasD.,
Tzanatou-Exarchou H., Grapsa E.J. Lipid abnormalities and oxidized PZLP in chronic
kidney disease patients on hemodialysis and peritoneal dialysis. Ren. Fail. 2012;34:160–
164. doi: 10.3109/0886022X.2011.641515.
20.
Kochan Z, Szupryczynska N, MalgorzewiczS, Karbowska J. Dietary Lipids and
Dyslipidemia in Chronic Kidney Disease. Nutrients. 2021 Sep 9;13(9):3138. doi:
10.3390/nu13093138. PMID: 34579015; PMCID: PMC8472557.
