ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODE
RN SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1535
JASLAR TÁRBIYASINDA SÓYLEW MÁDENIYATINIŃ ORNI
Dosjanova Periyzat Daryabaevna
Nókis qalalıq 21-sanlı mektep psixologı
Sulaymanova Ayman Tugelbaevna
Nókis qalalıq 34-sanlı mektep psixologı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15550035
Annotaciya. Bul maqalada sóylew mádeniyatın jetilistiriw usılları, jaslar turmısındaǵı
áhmiyeti sóz etilgen. Sonday-aq stilistika tarawı, túrleri, til bilimindegi ornı haqqında da
maǵlıwmat berilgen.
Tirek sózler: stilistika, funkcional stiller, sóylew mádeniyatı, sóylewdiń tazalıǵı hám t.b.
РОЛЬ КУЛЬТУРЫ РЕЧИ В ВОСПИТАНИИ МОЛОДЕЖИ
Аннотация. В статье рассматриваются методы развития культуры речи и ее
значение в жизни молодежи. Приведены также сведения о стилистике, ее видах и месте
в языкознании
Ключевые слова: стилистика, функциональный стиль, культура речи, чистота
речи и др.
THE ROLE OF SPEECH CULTURE IN THE EDUCATION OF YOUTH
Abstract. The article examines methods of developing speech culture and its importance
in the lives of young people. It also provides information on stylistics, its types and place in
linguistics.
Keywords: stylistics, functional style, speech culture, purity of speech, etc.
Sóylew mádeniyatı jámiyettiń mádeniy rawajlanıwınıń, milletiń ruwxıy jetiskenlikleriniń
áhmiyetli belgisi bolıp sanaladı. Elimizde ruwxıy aǵartıwshılıq reformalar – mámleketlik
siyasattıń baslı baǵdarı dep járiyalanǵan búgingi kúnde sóylew mádeniyatı máseleleri hár
qashanǵıdan da aktual esaplanadı. Respublikamızda mámleketlik til haqqındaǵı nızam,
bilimlendiriw haqqındaǵı nızamda, «Kadrlar tayarlawdıń milliy baǵdarlaması» hám basqa da
hújjetlerde ruwxıy aǵartıwshılıq, tárbiya, til máselelerine ayrıqsha itibar berilgen.
Tillik birliklerdi orınlı hám durıs tańlawda til biliminiń stilistika tarawınıń áhmiyeti júdá
joqarı. Biz stilistika tarawı hám onıń xızmetleri haqqında da qısqa ma
ǵlıwmat beriwdi maqul
kórdik.
Til – stilistikası ádebiy tildegi sózlerdiń, frazeologiyalıq dizbeklerdiń, sóz formalarınıń
hám konstrukciyalardıń stillik qatnasların, olardıń stilistikalıq belgilerin anıqlaydı, al sóylew
stilistikası sóylew materialların stillik differenciyaǵa sáykeslep qurıw nızamlılıqların úyrenedi.
Bul aytılǵanlar stilistikanıń teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetiniń úlken ekenligin
kórsetedi. Teoriyalıq jaqtan stilistika ádebiy tildi tereńirek biliwge, onıń stillik nızamlılıqların
úyreniwge járdem beredi. Ámeliy jaqtan, ol biziń jámiyetimizde sóylew mádeniyatınıń joqarı
dárejede bolıwı ushın xızmet etedi. Hárqanday mádeniyatlı adamnıń sóylewinde, orfoepiyalıq,
grammatikalıq, leksikalıq, stilistikalıq, orfografiyalıq, punktuaciyalıq (jazba til ushın)
normalardıń saqlanıwı kerek. Stilistikanı úyreniw házirgi tilde sóylewshilerge tildiń stilistikalıq
normaların hám stilistikalıq baylıqların durıs iyelewge járdemin tiygizedi.
Solay etip, stilistika – til hám sóylewdiń stillerin úyretetuǵın ilim. Stil probleması onı
anıqlaw, klassifikaciyalaw til iliminde tartıslı máselelerdiń biri.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODE
RN SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1536
Solay da bolsa onıń funkcionallıq stilistika, leksikalıq stilistika, grammatikalıq stilistika,
fonetikalıq stilistika degen túrleri bul tarawǵa arnalǵan ilimiy ádebiyatlarda atap ótiledi.
Funkcionallıq stilistika funkcional stillerdiń túrlerin, olardıń bir-birinen ayırmashılıqların
hám ózgesheliklerin izertleydi. Leksikalıq stilistika sóz onıń awıspalı mánileriniń tilde
qollanılıw ózgesheliklerin izertleydi. Grammatikalıq stilistika sóz jasaw qurallarınıń stillik
tárepleri sóz formalarınıń, sóz dizbekleri hám gáplerdiń, sózlerdiń gáptegi orın tártibiniń
stilistikalıq boyawları, olar arasındaǵı sinonimika, olardıń modallıq, emocional-ekspressivlik tús
beriwdegi xızmetleri úyreniledi [1.4].
Tilde pikirdi tásirli hám anıq jetkeriwdiń formaları hám imkaniyatlarınan paydalanıw
sóz iyesiniń til sheberligine, tájiriybesine, bilim dárejesine baylanıslı.
Sóylewdiń tazalıǵı degende eń áwele onıń ádebiy tildiń normalarına sáykes keliwi
túsiniledi [2.5]. Jaqsı, ideal sóylew ádebiy til talaplarına say halda dúzilgen bolıwı, túrli ádebiy
tilge jat bolǵan birliklerden taza bolıwı kerek.
Til jámiyet ushın xızmet etkenlikten sol jámiyettiń rawajlanıwı menen birge rawajlanadı.
Jámiyette bolǵan ózgerisler, jańalıqlar tilde óz kórinisin tabadı. Biraq jámiyet ózine tán
rawajlanıw nızamlarına, al til ózine tán rawajlanıw nızamlarına iye boladı. Xalıqlardıń bir-biri
menen siyasiy, mádeniy hám ekonomikalıq qarım-qatnası nátiyjesinde bir tilden ekinshi tilge
sózler awısıp, sózlik quram bayıp, rawajlanıp baradı. Tilshi alım Q.M.Qoshanovtıń
kórsetkenindey, qaraqalpaq tiline basqa tillerden sózler kóplep kirip kelgeni menen tildiń milliy
ózgesheligi joǵalmadı [3]. Degen menen, tildiń tazalıǵın saqlaymız degen maqsette rus hám rus
tili arqalı basqa tillerden kirgen sózlerdi túsiniksiz, ersi oylap tabılǵan atamalar menen beriw
halatları da ushırasadı hám bul process házirge deyin dawam etpekte. Máselen, velosiped sózin
“shaytan arba», poezd sózin «otarba» dep awdarmalaǵan bolsa, ayırım jaǵdaylarda variant sózin
«sıńar» ataması menen de atap keldi.
Til xalıqtıń múlki. Oǵan hesh waqıtta mına zattı mına atama menen ata dep buyrıq berip
bolmaydı. Xalıq ózine qolaylı, hámmege túsinikli sózlerdi qollanadı.
Tildiń tazalıǵın saqlaw tek ǵana tilshiler, oqıtıwshılar ushın ǵana emes ulıwma ózin usı
millettiń perzenti dep bilgen hár bir insannıń hár kúngi wazıypası bolıw kerek. Sonday ǵana ósip
kiyatırǵan jas áwlad milliy maqtanıshımızdı sezetuǵın, túrli mánawiy topılıslar tásirine
túspeytuǵın insanlar bolıp jetilisedi.
«Ana tili koncepciyası»nda ana tiliniń tiykarǵı maqseti oqıwshılarda dóretiwshilik, erkin
pikirlew, sóylew sharayatına qolaylı ráwishte tildiń awızeki hám jazba formaların qáliplestiriw
hám rawajlandırıwdan ibarat. Degen menen tilimizdiń tazalıǵına kesent berip atırǵan ayırım
halatlarda ushırasadı. Qanday da bir obektke at beriw ápiwayı is emes. Hárqanday jaǵdayda da at
qoyıw máselesine bir tárepleme hám ústirtin qarawǵa bolmaydı. Tilekke qarsı, házirgi dáwirde
xalqımız arasında asxanalardıń, dúkánlardıń, hátteki ayırım fermer xojalıqlarınıń atamaları ersi
qoyılǵanlıǵınıń gúwasımız. At qoyıwdan aldın jaqsıraq oylanıp, jámiyetshiliktiń, tilshilerdiń,
sociologlardıń pikirlerin tıńlap kóriw kerek.
Ana tilimizde taza sóylemew tek awızeki túrde emes, al jazıwda da kózge taslanadı.
Mekeme atlarınıń jazılıwında, plakatlarda hár qıylı stillik hám imla qátelerine jol
qoyılǵan. Bunday qáteliklerdi kórgen, ósip kiyatırǵan óspirim jaslar olardı durıs dep oylap, óz
sóz baylıǵına solayınsha kirgizedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODE
RN SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1537
Tilimizdiń tazalıǵınıń buzılıwı xalıq aynası bolǵan gazeta-jurnallarda da kózge taslanadı.
Mısalı: Ata-anası mudamı qollap-quwatlap turǵan balalardıń óz-ózine isenishi joqarı
boladı. Bul jerde avtor ózbek tilindegi «ishonch» sózin «isenish» dep qollanǵan bolıwı múmkin.
Qaraqalpaq tilinde «isenim» túrinde jumsaladı.
Bunday qátelerdiń kóp ushırasıwı jámiyettegi adamlardıń sóylew mádeniyatına tikkeley
tásir etedi. Til jámiyet ómiri menen tikkeley baylanıslı bolǵanlıqtan, ol úzliksiz rawajlanıp, sol
rawajlanıw barısında xalıq tiliniń ishki hám sırqı múmkinshiliklerinen keńnen paydalanıp,
ózgeriske ushırap otıradı. Sonlıqtan da, pikirlew procesinde, jámiyetlik, ruwxıy-aǵartıwshılıq
jumıslarında tilimizge kirip kelgen túrli terminlerden, sózlerden óz ornında qollanıwımız kerek.
REFERENCES
1.
Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нөкис, 1990.
2.
Dáwletova U. Oylanıp sóylegen ósip jetiler. Nókis, 2019.
3.
Қощанов Қ.М. Рус ҳәм қарақалпақ тиллериниң өз ара байланысы мәселелери.
Нөкис, «Билим», 1991.
