ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1599
KÓZI ÁZZI OQIWSHILARDI XALIQ DÓRETPELERI ZAMANAGÓY SISTEMADA
TARBIYALAWDIŃ RUWXIY ÁHMIYETI
Jaqsılıkov Asılbek
Madreymov Baxtiyar
NMPI, Muzıka tálimi hám kórkem-óner qánigeligi 2-basqısh magistrantları.
Romanova Sanobar Erejepovna
ilimiy maslahatshı p.i.k.,, docent.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15550974
Annotatsiya. Maqalada Qaraqalpaq xalıq dóretpeleri xalıqtıń tariyxı, social jaǵdayı,
tariyxın kórsetiwi, xalıq arasında saqlanıp qalǵan bul muzıkalıq miyras xalıq ushın milliy
mádeniy miyras, kózi ázzi oqıwshılar ushın ruwxıy tarbiyalıq ahmiyetke iye ekenligi haqqında
bayan etiledi.
Gilit sóz: Watan, Ana jurt, tarbiya, milliylik, ma’nawiy, tariyxiy áhmiyet, barkamal
awlad, tariyxshılar, folklor, muzıkalıq kónlikpe.
Аннотация. В статье рассказывается о том, как народное искусство
каракалпаков отражает историю, социальное положение и историю народа, и как это
наследие, сохранившееся в народе, является национальным культурным достоянием
народа и имеет духовную и образовательную ценность для слабовидящих учащихся.
Ключевые слова: Родина, Родина, воспитание, народность, духовность,
историческое значение, гармонично развитое поколение, историки, фольклор,
музыкальный дневник.
THE SPIRITUAL IMPORTANCE OF EDUCATING VISUALLY IMPAIRED
STUDENTS IN A MODERN SYSTEM OF FOLK ART
Abstract. The article discusses how the folk art of the Karakalpaks reflects the history,
social status and history of the people, and how this heritage, preserved among the people, is the
national cultural heritage of the people and has spiritual and educational value for visually
impaired students.
Key words: Motherl The spiritual importance of educating visually impaired students in a
modern system of folk artand, Motherland, upbringing, nationality, spirituality, historical
significance, harmoniously developed generation, historians, folklore, musical diary.
Xalıq xalıq qosıqlar mazmunında millettiń ishki jaǵdayı, keshınmeleri, ruwhiyati, ruwhiy
dúnyası, oy pikirleri, maqset hám oyları hámde quwanıshları menen baylanısli pikirler jıyını.
Jánede bul jámiyettegi belgili siyasiy, xuquqiy, ádeplilik, dıniy, kórkem, filosofiyalıq,
ilimiy kóz qaraslar, pikirler hám ideyalar toplami desek de boladı. Yaǵniy, pútkil bir barlıqtıń
jámiyet turmısınıń ruwhıy-siyasiy sawlesi, onıń insan sanasına tásir etıwi, insan tárepinen
aqlanıp pútkil dizimge keltirilıwi hámde bul dizimdıń ámeliy jumıs sharayıtında teoriyalıq
hámde ruwhiy tirek bolıp xızmet etedi.
Turkiy xalıqlarda xalıq qosıqlardı jazıp alıw boyınsha dáslepki tájıriybeler XI аsirden
baslap kózge taslanadı. XVIII - XIX аsir baslarında xalıq qosıqlarına bolǵan itibar kúsheydi.
Olardı jiynaw hám toplaw hám baspadan shıǵarıw rawajlandı. XX аsirdıń 20-jılları
2yarımından baslap tabıslar qolǵa kiritıldi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1600
Qısqa dawir ishınde “Аlpamıs”, “Yusıp menen Ahmed”, “Аlibek menen Bolibek”,
“Rustam”, “Góróǵlınıń tuwilıwi”, “Yusip Ahmed”, “Аwezxan”, “Edige”, “Ahmaq padsha”,
“Ğarip-Ashıq” sıyaqlı ulken shıǵarmalar hám dástanlar jazıp alındı.
Qaraqalpaq milliy qosıqlarınıń ilimpaz N.Nikolayev, S.Tolstov, Q.Ayımbetov ham
T.Adambaevalar xalıq arasından jiynap qaraqalpaq fol’klor shıǵarmasın jratdılar. Folklordıń
tiykarǵi ózgesheligi dóretiwshı process-dóretiwshılik hám atqarıwshılıq barısın awızekiligi hám
jámáá xarakterıne iye. Onıń dástúriy, ózgerıwshı, kóp túrlilik, ulıwmalıq, ananimlıq sıyaqlı
belgileri fol’klorǵa say áne sol dóretiwshı processdıń bas ózgesheligi aylanasında kórınedi.
Milliy shıǵarmalar kópshılik tárepinen awladlardan-awladlarǵa baylanıslıliǵinda
poetikalıq elementleri, dástúriy usıl quralları tiykarında júzege keledi. Ol belgili yesitıwshıler
toparına mólsherlengen hám xalıq jámááti tárepinen aytılǵanda ǵana jámiyet hám tariyxiy
áhmiyetke iye. Xalıq qosıqlar úlgileri awizeki jaratılip awizeki tarqalıw jámiyet repertuarınan
keń órın alǵan poetikalıq formalarnıń barliǵı, teksttan-tekstke ótıwshı ulıwmalıq orınlardıń
qatańliǵı, úqsas syujetlerdıń kópligi mumkinshılik jaratadı.
Hár bir dóretiw hám atqarıwda dástúriy shıǵarmadaǵi ayrim kemshılikler ózgeredi
yamasa túsıp qaladı. Bunday ózgerıwshenlik jámiyetlik-ishki jaǵday, tińlawshılar talabi
dóretiwshılik bilimıne baylanıslı. Biraq hár qanday ozgerıw formalasqan qatań dástúrler
aylanasında payda boladı.
Qaraqalpaq xalıqı XVI ásirdiń 2 yarimindan baslap óz atın aldı, biraq qaraqalpaq xalıqı
óziniń mádeniyatın, óziniń iskusstvosin áyyemgi zamanlardan-aq, duze basladi. Biraq
qaraqalpaq xalıqı XVIII-XIX ásirlerlerde Turkistan ustemshiligi hámde qońsı xalıqlardıń zulimi
astinda ezilip keldi.
Elimiz kóp qıyınshılıqlar, guresler, shaxit bolǵan azamatlar muyneti menen óz
ǵárezsizligin alǵannan keyin milliy dásturlerimizdi tiklew, salamat awlad tárbiyası menen
shuǵıllanıw, keleshek awlad ushın hareketler baslandı. Óz ǵarezsizligimizdi qólǵa alǵannan
keyin qaraqalpaq xalıqları óz ótmish tariyxi, dástúrlerin qayta tiklew, keleshek ushın rawajlanǵan
mámleketleri qatarinan orın alıw, barkamal keleshek ushın mumkinshilik jaratıw maqsetinde
jaslarımızǵa milliy dástúrler tiykarında, milliy ideologiya ruwhında tárbiyalaw bugingi kunde
actual máselelerden biri esaplanadı.
Sol sebepten Kadrlar tayarlaw milliy dástúriniń tuykarǵı maqseti jaslardi milliy ruwhda
tárbiyalaw máselesi júkletilgen. Bul máseleni ámelge asırıwda oqıtıwshılar hám tárbiyashılardıń
moynındaǵı waziypa ekenligin bilemiz. Qániygelerdi kóbeytiw, sıpatlı bilim beriw, kózi ázzi
hám shala kóriwshi oqıwshılardıń fiziologiyalıq hám ruwxıy jaǵdayın esapqa alǵan jaǵdayda
dástúriy qosıqlardı internetke audio esittiriwli tarbiyalıq esittiriw baǵdarlamaların islep shıǵıw
maqsetke muapıq.
Ata-babalarımdan miyras bolǵan urip-ádetler, milliy qádiriyatımızdı bizgeshe jetip
kelıwıne kitaplar, videoplyonkalar, kino, jurnal hám gazetalar arqalı biz ótmısh haqqındaǵı
bilimlerge iye bolıp kelmektemız. Házirgi kúnde pán texnika qatań rawajlanıp atırǵan waqıtta
bárshe jaslarımız óz bilimın jánede bayıtıwda jańa hám zamanagoy texnologiyaları ómirımizdiń
ajıralmas bolegine aylanǵan dawirde kózi ázzi hám shala kóriwshi oqıwshılar ushın da milliy
dasturler arqalı ruwxıy tarbiyalaw máselesi júdá aktual másele sanaladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1601
Hár kuni axborot quralları hám internet portallarında jaylasqan jańalıqlardan xabardar
bolıwǵa ádetlenbegen jumıs quralınday bolıp qalǵan kompyuterlerden paydalanmaǵan insandi
tabıw qıyın. Bul orında bárshemız qálewshılermız. Kundelik ómirde hám jumıs hám oqıwda
insandı hár waqıt qızıqtıratuǵın sorawlar payda boladı. Bul juwapqa bolsa internet baylanısı
arqalı bimalel tabıw múmkinshıligi bar.Kózzi ázzi hám shala kóriwshi oqıwshılarǵa bunday
múmkinshiliktiń audio lentalı turleri jádá áhmiyetke iye sebebi olar oqıy almaydı yamasa
qiynaladı, brayl jazıwında ol ádebiyattı tappawı múmkin, texnologiyada bul kelshilikti
saplastırıwǵa boladı.
Xalıqımızdıń mánawiy miyrası bolǵan xalıq qosıqlar insanlardı jaqsılıqqa hám tárbiyaǵa
shaqıradı. Olar úlken tásirlendırıwshı kushke iye, ádebiyat hám kórkem óner ushın tawsılmas
baza bolıp insan qáliplesiwi menen awizeki sóz iskusstvosınıń qádimgi turi hám janrları da birge
aralas jaǵdayda juzege kele baslaydi. Kózi ázzi hám shala kóriwshi oqıwshılar tek esite
alǵanlıqtan esitken bárshe tásiri kushli sonday-aq, dástúriy qosıqlardı putkil qálibi menen
tıńlaydı hám onıń mánisin óz ishki kóz qarası menen bayıtadı hám de logikalıq pikirleydi.
Insanlıq kórkem mádeniyatı turli formaların óz ishıne alǵan bul dóretiwshı ulgileri
qádimgi adamlar sharwası hám jumıslarınıń bárshe tárepleri menen baylanıslı bolıp, qádimgi
insanlardıń dıniy kóz qarasları, baslawshı ilimiy bilimleri, tabiyat hám jámiyet haqqındaǵı kóz
qarasların sawlelendirgen. Biraq qádimgi folklordıń bunday ulgileri bizgeshe jetip kelmegen.
Hálıqtıń awizeki dóretiwshıligi, olardıń sawletin hám dástúrlerın tabiyatin
sawlelendırıwshı aynası. Áne sol ayna atqalı hár bir xalıq ótmıshı, buginınin, arzıwları, niyetleri,
adamgershılik hám álemlik paziyletleri, jamanlıqqa qarata sezimler sıyaqlı sezimler dunyanıń
bárshe xalıqları ushın áziz hám qádirli ekenligin kórip quwanamız.
Milliy muzıka dástúrler belgili milletke óz ótmıshı, turmıs órtalıǵınıń qáliplesiwi, ruwhıy
jaǵdayı tuwralı teoriyalıq maǵlıwmat berıw múmkinshıligin beredi. Xalıq arasında saqlanıp
qalǵan muzıkalıq dástúrler kórkem tárepten quramalı bolmasa da, bul olardınń turli dawirınde
payda bolǵanlıǵı áhmiyetke iye. Xalıq awızeki janrları bolǵan xalıq qosıqlar xalıqtıq tariyxıy
rawajlanıwı, basınan ótirgenleri, mádeniyatı, qanday xalıq bolǵanlıǵı menen baylanıslı mánawiy
tárbiyalıq kóz qaraslardı ózinde kórsete beredi.
Ilimiy izertlewshıler hám pedagog ilimpazlar óz ilimiy miynetlerınde muzıka
iskusstvosınıń jaslar tárbiyasındaǵı áhmiyeti hám de órnı haqqında qanshadan-qansha ilimiy
maqalalar, metodikalıq qollanbalar, oqıw qollanbaları, kitaplar hám de basqa da ilimiy
juwmaqlar hám ilimiy metodikalıq hám teoriyalıq usınıslar menen tálim turmısına baǵıshladılar.
Bul xalıq qosıqlar haqqında ilgeri tolıq túsinikke iye emes edik, tárbiya máseleleri bir
ideologiyalıq túrde qáliplesıp keldi, biraq, hár bir xalıq óz milliy ideologiyasına, milliy
mentalitetine, úrip-ádetlerıne, dınıne hám ruwxıyatına sezilerli tásir kúshine iye.
Qaraqalpaq milliy muzıkalıq dástúrlerınde ózara birlesken sóz hám namanıń tásirsheń
kushı, tárbiyalıq mumkinshılikleri sheksız. Olar járdemınde túsındirilgen úgit-nasiyxatlar shaxs
tárepinen tez qabıl etıledi. Usı jaǵday shaxstıń psixologiyalıq ózgesheligine baylanıslı bolıp
keshedi. Muzıkalıq namanı ańlaw, muzıkalıq shıǵarmanı mazmunın tusınıw shaxs estetikasınıń
sezimlerın tárbiyalaw, social barlıqqa qaray jawapkershılikli jantasıw kónlikpelerın payda etedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1602
Qaraqalpaq xalqı ruwhıy miyrasında milliy muzıka dástúrlerınıń jaslar tárbiyasınıń
ásirese kózi ázzi hám shala kóriwshi oqıwshılardıń ruwxıy tarbiyalanıwındaǵı ornı ayrıqsha
áhmiyetke iye.
REFERENCES
1.
Aйымбетов.Қ. Халық даналығы. Нөкис: Қарақалпақстан, 1988ж 492б
2.
Azimov B. Muzıka i vospitaniya. Narodnoe obrazovaniya. T.: 1999 g.
