ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
788
BOLA TUG’ILISHI BILAN BOG’LIQ MAROSIMLAR O’ZBEK XALQI HAYOTINING
AJRALMAS QISMI SIFATIDA
Yuldosheva Feruza Yashin qizi
Tarix va filologiya kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14205794
Annotatsiya. Ushbu maqolada o’zbek xalqining bola tug’ilishi bilan bog’liq marosimlari
yozilgan. Bolaga nom qo’yish, beshikka solish marosimlari xususida fikrlar keltirilgan.
Kalit so’zlar: marosim, beshik to’yi, folklor, an’ana.
CEREMONIES ASSOCIATED WITH THE BIRTH OF A CHILD ARE AN INTEGRAL
PART OF THE LIFE OF THE UZBEK PEOPLE.
Abstract. This article describes the rituals of the Uzbek people related to the birth of a
child. There are opinions about naming and cradling ceremonies.
Key words: ceremony, cradle wedding, folklore, tradition.
ОБРЯДЫ, СВЯЗАННЫЕ С РОЖДЕНИЕМ РЕБЕНКА, ЯВЛЯЮТСЯ
НЕОТЪЕМЛЕМОЙ ЧАСТЬЮ ЖИЗНИ УЗБЕКСКОГО НАРОДА.
Аннотация. В данной статье описаны обряды узбекского народа, связанные с
рождением ребенка. Существуют мнения по поводу обрядов наречения и укачивания.
Ключевые слова: обряд, колыбельная свадьба, фольклор, традиция.
Tarixan o‘zbek xalqi milliy urf-odat va an’analarga boy xalq hisoblanadi.Insoniyat
tomonidan qabul qilingan va ko’pchilik tomonidan ramziy tan olinib, bajariladigan amallar
marosimlardir. Marosim bir xalqni boshqa xalqdan farqlovchi etnografik jihatlardan biridir.
Marosim inson moddiy va ma’naviy turmushining talab va ehtiyoji bilan yuzaga kelgan va
keladigan tabiiy xatti-harakat, bezak (dekoratsiya) va tekstga ega bo’lgan hayotiy sahna asaridir.[
1
]
Turli millatlar, jumladan, o‘zbek xalqida ham bola dunyoga kelishi eng buyuk quvonch va
sharaf hisoblanadi. Bolaning tug‘ilishi ko‘pincha uy uchun katta xursandchilik va marosimlarga
sabab bo‘ladi. Ushbu marosimlar faqatgina an’anaviy qadriyatlarni saqlab qolish uchun emas,
balki oila va jamiyatning birligini mustahkamlash, insonlar o‘rtasidagi mehr-muhabbatni
ko‘rsatish uchun ham muhim sanaladi. Shuning uchun har bir marosim o‘ziga xos qoidalar va urf-
odatlarga ega. Oil ava oila bilan bog’liq marosimlar etnosga oid madaniy- maishiy an’analar
uzatuvchisi hamda davomchisi sanaladi[
2
].
1
Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. Toshkent. “FAN” nashryoti 1986
2
Ashirov A. O’zbek xalqining qadimgi e’tiqod va marosimlari. T:. 2007
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
789
Adhamjon Ashirovning ilmiy ishlarida o‘zbek xalqining bola tug‘ilishiga oid marosimlari
haqida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. U xalq etnologiyasi va antropologiyasi sohasida keng
tadqiqotlar olib borib, milliy urf-odatlar, ayniqsa, tug‘ilish bilan bog‘liq odatlar haqida o‘z
tadqiqotlarida batafsil yoritgan. Ashirovning asarlarida yangi tug‘ilgan chaqaloqni "balo-
qazolardan asrash" maqsadida o‘tkaziladigan turli marosimlar va bu tadbirlarning qadimiy turkiy
totemistik qarashlar bilan bog‘liqligi haqida so‘z yuritiladi. Misol uchun, xalqimizda yangi
tug‘ilgan chaqaloqni bo‘ri totemi yordamida "himoyalash"ga oid qadimiy odatlar borligi qayd
etiladi. Bu odat, ayniqsa, Farg‘ona vodiysi hududlarida bugungi kunda ham uchraydi. Shuningdek,
Ashirov Farg‘ona vodiysida "Bo‘rimi yoki Tulkimi" iborasini ishlatish orqali chaqaloqning jinsini
aytish odati mavjudligini ham qayd etadi.
Bola tug’ilishi bilan bog’liq marosimlarni quyidagicha turkumlash mumkin.
1. Tug‘ilish xabari va xushxabar tarqatish
Bolalar tug‘ilishi bilan bog‘liq marosimlardan birinchisi - yangi tug‘ilgan bola haqida
xushxabar tarqatishdir. O‘sha kuni yaqinlar, qarindoshlar va qo‘shnilar to‘planib, oilaga tabriklar
izhor qiladilar. Ko‘pincha bu marosimda shirinliklar ulashiladi va bolaga yaxshi tilaklar bildiriladi.
2. Beshik To‘yi
O‘zbek milliy qadriyatlarida beshik to‘yi juda katta ahamiyatga ega. Beshik bola uchun
o‘ziga xos bir xilqi hisoblanadi va u bola parvarishiga oid ko‘plab qadriyatlarni ifoda etadi. Beshik
to‘yi ko‘pincha bola tug‘ilganidan so‘ng 7, 9 yoki 11 kun o‘tgach o‘tkaziladi. Ushbu marosimda
beshik, bola kiyim-kechaklari va zarur buyumlar hadya qilinadi, bolaning onasi va buvisi
tomonidan maxsus duolar o‘qiladi.
3. Chilla Marosimi
Yangi tug‘ilgan bola va onasiga to‘la parvarish va e’tibor qaratilishi uchun 40 kun chilla
saqlash marosimi bor. Bola chilla vaqtida toza muhitda va to‘g‘ri parvarish qilinadi. Chilla oxirida
bola va onasiga mo‘minlar tomonidan oq fotiha berilib, ularning sog‘ligi va baxtli hayot
kechirishlari tilanadi.
4. Ot qo‘yish marosimi
Bolaga ot qo‘yish ham juda muhim sanaladi. Ota-onalar bola tug‘ilishidan avvalroq ham
unga ismlarni tanlashadi va bu nomlar ko‘pincha tarixiy yoki diniy shaxslar, yaxshilik, omad va
qut-barakani anglatadigan so‘zlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Ismni qo‘yish uchun maxsus odam yoki
ota yoki ota-bobolar jalb etiladi va ular bolaning kelajagi yaxshi bo‘lishini tilab duo qilishadi.
5. Qurbonlik qilish marosimi
Ba’zi oila va jamiyatlarda yangi tug‘ilgan bola uchun qurbonlik qilish ham odatiy
marosimlardan biridir.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
790
Bu marosim ko‘pincha bolaning sog‘lom va uzoq umr ko‘rishi, oilada baxt va to‘kin hayot
kechirishi uchun amalga oshiriladi. Qurbonlikni yaqinlar va ehtiyojmandlarga tarqatish orqali
o‘zaro ko‘mak va mehr ko‘rsatiladi.
Afg’oniston o’zbeklarida ham bola tug’ilishi bilan bog’liq marosimlarda o’ziga xoslik
mavjud. Bundan yigirma-o’ttiz yil oldin bola uyda dunyoga keltirilgan. Tug’ilgan chaqoloqni
kindigini doya yoki jarayonda qatnashgan tajribali ayol tomonidan kesilgan. Afg’on o’zbeklarida
chaqaloqqa nom qo’yish, tug’ilgach bir hafta o’tgach, yaqin qarindoshlar ishtrokida, chaqoloqning
qulog’iga azon aytib, “nomi falonchi bo’lsin” deyiladi. Chaqaloqlarga Boburiy hukmdorlar
nomlari va islomiy nomlar qo’yish an’anaga aylangan. Beshikka solish ayrim hududlarda qirq
kundan keyin, ayrim hududlarda esa suyagi qotgach, uch oylik bo’lgandan so’ngra amalga
oshiriladi. Beshikka bolani kayvoni ayol belaydi.
Bolani beshikka solish marosimi o‘zbek xalqining qadimiy va eng e’zozli an’analaridan
biridir. Bu marosim, ayniqsa, yangi tug‘ilgan chaqaloqning ilk marotaba beshikka yotqizilishi
munosabati bilan o‘tkaziladi. Beshikka solish marosimi bolaning kelajagiga farovonlik, sog‘lik,
uzoq umr va baxt tilashni ifodalaydi. Shuningdek, bu marosim orqali oila a’zolari va yaqinlar
bolaga oq fotiha beradi, ota-onaga esa bolani parvarishlash mas’uliyati berilganligini anglatadi.
Afg’on o’zbeklarida chaqoloqni beshikka solish marosimi quyidagicha o’tkaziladi:
Chaqaloqni beshikka belash jarayonida kayvoni ayol bolani qo’liga olaturib,turli usullar
bilan-bu yerga qo’yaymi? deb so’raydi.-yo’q,yo’q,yo’q deb javob berishadi.-Bu yerga qo’yaymi?-
ha,ha,ha.Kayvoni ayol bolani beshikka solib bog’laydi va shunday deydi:
-Kuchuk habalasa qo’rqmagin!
Pishak miyovlasa qo’qmagin!
Eshak hangrasa qo’qmagin!
Akalaring urushsa qo’rqmagin!
3
Beshik qadimdan o‘zbek oilalarida muhim ahamiyat kasb etgan. Bu faqat bolaning yotish
joyi emas, balki uning ilk hayotiy maskani, o‘ziga xos qo‘rg‘onidir. Beshik bolaning birinchi
harakatlaridan boshlab hayotga moslashishiga yordam beradi. Beshik ichida bola sokin uyquda
yotadi, bu esa uning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli,
beshikning o‘zini bezash, uning atrofiga to‘nlar, mo‘ynalar va turli shirinliklar joylash odati
mavjud.
Bolani beshikka solish marosimi Buxoroda odatda katta tantana bilan o‘tkaziladi. Bu
marosim jarayoni quyidagi asosiy qism va urf-odatlarni o‘z ichiga oladi:
3
Nazarov N. Afg’oniston o’zbeklari. Toshkent.: 2011 53-bet.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
791
1. Beshikni tayyorlash – Beshik toza, qulay va farovon bo‘lishi uchun maxsus tayyorlanadi.
Odatda, marosimga chaqaloqning yaqinlari va qo‘shnilar taklif etiladi. Beshikni bezash va
unga maxsus qoplama matolar qo‘yish an’anasi ham mavjud.
2. Beshikka solish – Bolani beshikka solish vazifasi odatda hurmatli bir ayolga topshiriladi.
Bu ayol oila a’zolarining duosini olib, bolani beshikka joylashtiradi. Bolani beshikka solish
jarayonida bolaga alohida shirinliklar, qand-qurs yoki turli tilla buyumlar hadya qilinadi.
3. Qand-qurs va shirinliklar sepish – Marosimning ajralmas qismi bolaga qand-qurs yoki
boshqa shirinliklarni sepishdir. Bu holat, bolaning hayoti shirin va baxtli bo‘lishini tilash ramzi
sifatida qabul qilinadi.
4. Duo va oq fotiha berish – Beshikka solish jarayonida bolaga oq fotiha berilib, sog‘lom
va baxtli umr kechirishini tilab duo qilinadi. Marosimda qatnashganlar bola uchun farovonlik va
baxt tilashadi, va bu orqali bolaning kelajagiga nisbatan ijobiy niyatlarini bildiradilar.
5 Beshik to‘yni nishonlash – Marosim so‘nggida oilaviy to‘y o‘tkaziladi, bunda yaqinlar
va do‘stlar yig‘ilib, marosimni tantana bilan nishonlaydi. Bu to‘y o‘ziga xos oila bayrami
hisoblanadi, unda qo‘shnilar, qarindoshlar yig‘ilib, bolaning kelajagi uchun xursandchilik
qilishadi.
4
Beshikka solish marosimining tarbiyaviy va ma’naviy ahamiyati katta.Beshikka solish
marosimi nafaqat diniy, balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Marosim orqali ota-onalar va
jamiyat bola tarbiyasi va unga mehr berishning ahamiyatini anglaydilar. Shuningdek, bu marosim
bolaga bir umr o‘zi uchun zarur bo‘lgan qadriyatlar va an’analarni o‘zlashtirishni anglatadi.
REFERENCES
1.
Ashirov A. O’zbek xalqining qadimgi e’tiqod va marosimlari. T.: 2007
2.
Qurbonov, A. O‘zbek xalqining urf-odatlari va an’analari. Toshkent: Adabiyot, 2008. Kitob
o‘zbek xalqining turli an’ana va marosimlariga oid turli maqolalar va ma’lumotlarni o‘z ichiga
oladi.
3.
Nazarov N. Afg’oniston o’zbeklari. Toshkent.:2011
4.
Islomov, M. O‘zbek xalq urf-odatlari: tarixi va buguni. Toshkent: Ma’naviyat, 2005.
5.
Sarimsoqov B. O’zbek marosim folklori. Toshkent. “FAN” nashryoti.1986
4
Dala tadqiqoti manbasi:Buxoro viloyatida yashovchi Mavlonova Risolat momodan yozib olingan
