Mart, 2025-Yil
132
QADIMGI TURKIY XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA.
Yuldosheva Feruza Yashin qizi
Mehriddin Yunusovich Haqqulov
Yarashova Mohlaroyim Shuxrat qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti o’qituvchilari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15032750
Annotatsiya.
Mazkur maqolada qadimgi turkiy xalqlarning diniy e'tiqodlari va
marosimlari ichida muhim o‘rin tutgan qut marosimi tahlil qilinadi. Qut tushunchasi turkiy
xalqlarning dunyoqarashi, tabiat va ilohiy kuchlarga bo‘lgan munosabatini aks ettirib, insonning
hayotiy kuchi, baxt va saodat manbai sifatida talqin qilingan. Maqolada qut marosimining
o‘tkazilish tartibi, unda qo‘llaniladigan ramzlar, qadimiy udumlar va ularning ma’naviy-ma’rifiy
ahamiyati batafsil yoritilgan. Shuningdek, turkiy xalqlarning qut bilan bog‘liq e’tiqodlari va
ularning bugungi kungacha yetib kelgan izlari haqida ilmiy mulohazalar bildirilgan. Ushbu
maqola qadimiy marosimlarning mohiyatini anglash va milliy madaniy merosimizni tadqiq
qilishda muhim manba hisoblanadi.
Kalit soʻzlar
: marosim, turk, qurbonlik, Ko’k tangri, qut
Abstract.
This article analyzes the Kut ceremony, which played an important role in the
religious beliefs and rituals of the ancient Turkic peoples. The concept of Kut is interpreted as a
source of human vitality, happiness and bliss, reflecting the worldview of the Turkic peoples, their
attitude to nature and divine forces. The article describes in detail the procedure for conducting
the Kut ceremony, the symbols used in it, ancient customs and their spiritual and educational
significance. It also provides scientific observations on the beliefs of the Turkic peoples related to
Kut and their traces that have survived to this day. This article is an important source for
understanding the essence of ancient rituals and studying our national cultural heritage.
Keywords:
ritual, Turk, sacrifice, Blue God, qut.
Абстрактный.
В статье анализируется обряд кут, игравший важную роль в
религиозных верованиях и обрядах древних тюркских народов. Понятие «Кут» отражает
мировоззрение тюркских народов, их отношение к природе и божественным силам и
трактуется как источник жизненной силы человека, счастья и блаженства. В статье
подробно описывается порядок проведения обряда Кут, используемые в нем символы,
Mart, 2025-Yil
133
древние обычаи, их духовно-просветительское значение. Были также сделаны научные
наблюдения о верованиях тюркских народов, связанных с кутом, и их следах, сохранившихся
до наших дней. Эта статья является важным источником для понимания сути древних
ритуалов и исследования нашего национального культурного наследия.
Ключевые слова:
ритуал, турок, жертвоприношение, Синий Бог, кут.
Qadimgi turkiy xalqlar o‘zining boy madaniyati, an’anaviy urf-odatlari va marosimlari
bilan ajralib turardi. Ularning diniy va madaniy hayoti tabiat bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
marosimlar ko‘pincha tabiat hodisalari, hosil bayramlari va turli ijtimoiy voqealarga asoslangan
edi. Tabiatga sig‘inish marosimlari Qadimgi turkiy xalqlarda tabiatga sig‘inish juda keng
tarqalgan. Ular tog‘, daryo, quyosh va oyga sig‘inib, ularga qurbonliklar keltirgan. Masalan,
tog‘lar muqaddas hisoblanib, u yerda marosimlar o‘tkazilgan. Bahor kelishi bilan Navro‘z
nishonlanib, yangi yil boshlanishi shodiyonalar bilan kutib olingan. Qut marosimi Qut tushunchasi
qadimgi turkiylarning diniy tasavvurlarida muhim o‘rin tutgan. U baxt, omad va hayotiy kuch
manbai deb hisoblangan. Qut marosimlari odatda yangi tug‘ilgan bolaga ism qo‘yish yoki yangi
uy qurilganida o‘tkazilgan. Ko‘k Tengri va ajdodlarga sig‘inish Turkiy xalqlar Ko‘k Tengri —
osmon xudosi va ajdodlar ruhi bilan bog‘liq marosimlarni ado etgan. Hukmdorlarning hokimiyati
Tengrining irodasi bilan belgilangan deb ishonilgan. Bu marosimlar davlat va diniy rahbarlar
ishtirokida katta dabdaba bilan o‘tgan. Harbiy marosimlar Qadimgi turkiylarning hayotida harbiy
marosimlar muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Ular jang oldidan qurbonlik keltirib, jangchilar ruhini
ko‘tarish uchun maxsus marosimlar o‘tkazgan. Jangdan keyin esa g‘alaba tantanalari uyushtirilib,
qurbonliklar qilinardi. Dafn marosimlari Qadimgi turkiy xalqlar o‘z vafot etgan yaqinlarini hurmat
bilan dafn etgan. Ularning dafn marosimlari murdaning narsalari, qurollari bilan birga ko‘milib,
marhumning ruhi oxiratda to‘liq hayot kechirishiga ishonilgan.
Turkiy xalqlarda "Qut" tushunchasi qadimdan muhim ahamiyatga ega bo'lib, baxt, saodat
va baraka ma'nolarini anglatgan. Ushbu tushuncha turkiylarning diniy va madaniy hayotida, turli
marosim va urf-odatlarida keng namoyon bo'lgan. Qut tushunchasi turkiy xalqlarda hukmdorlik
va xudolar tomonidan berilgan ilohiy kuch bilan bog'liq bo'lib, bu kuch xalq va davlatning ravnaqi,
barakasi va muvaffaqiyatini ta'minlaydi, deb hisoblangan. Qadimgi turkiylar o'z hukmdorlarini
"Qut egasi" deb atashgan, ya'ni ularning hokimiyati ilohiy baraka bilan tasdiqlangan deb bilishgan.
Qut marosimlari turli shakllarda o'tkazilgan. Masalan, yomg'ir chaqirish marosimlari qadimdan
turkiy dehqonchilik madaniyatida katta ahamiyatga ega bo'lgan. Bu marosimlarda maxsus
qo'shiqlar aytilgan, va yomg'ir yog'ishi bilan erning barakali bo'lishi tilangan. Shu bilan birga, qut
Mart, 2025-Yil
134
so'zi turli kasalliklarni quvish marosimlarida ham tilga olingan. Masalan, "badik" marosimlarida
yomon ruhlar quvilib, bemorlar uchun shifo va baraka tilangan. Qut marosimlari xalq hayotida
faqatgina diniy mazmunga ega bo'lmay, balki ijtimoiy ahamiyat ham kasb etgan. Masalan, Navro'z
bayramida o'tkazilgan marosimlarda qut-baraka, hosil mo'lligi va xalqning farovonligini tilash
asosiy o'rin tutgan. Ayniqsa, sumalak pishirish jarayonida aytiladigan qo'shiqlar va marosimlar
orqali baraka va qutga bo'lgan ishonch aks etgan.
Xulosa qilib aytganda, turkiy xalqlarda Qut marosimlari xalqning hayot falsafasi va
dunyoqarashining muhim qismi bo'lib, ular baxt, saodat va barakani hayotning ajralmas bo'lagi
sifatida ko'rsatgan. Ushbu marosimlar orqali turkiy xalqlar tabiat bilan uyg'unlikda yashash va
ilohiy kuchlarga hurmat bilan munosabatda bo'lish g'oyalarini namoyon etganlar.
REFERENCES
1.
Adhamjon Ashirov. "O'zbek xalqining qadimiy e'tiqod va marosimlari" Alisher Navoiy
nomidagi Milliy kutubxona nashriyoti. 2007 y
2.
A. Kabirov. "Qadimgi Sharq tarixi "Tafakkur" 2016 y
3.
Yuldosheva, F. . (2024). MIRZO ULUG’BEK KUTUBXONASI VA BUGUNGI
TAQDIRI.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12),
741–749.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/-research/article/view/58564
4.
Yuldosheva , F. . (2024). BOLA TUG’ILISHI BILAN BOG’LIQ MAROSIMLAR
O’ZBEK XALQI HAYOTINING AJRALMAS QISMI SIFATIDA.
Modern Science and
Research
,
3
(11), 788–791. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
5.
Yuldosheva , F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING “QADIMGI
TURKLAR” ASARIDA KOʻKTURKLAR YODGORLIKLARI XUSUSIDA.
GOLDEN
BRAIN
,
1
(16),
338–342.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php//article/view/3908
6.
Yuldosheva , F. . (2025). MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY – MILLATNING O‘Z
TAQDIRINI ANGLASHIDA YORQIN YULDUZ VA MILLIY UYG‘ONISH
DAVRINING RAMZI.
Modern Science and Research
,
4
(1), 420–427. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60832
7.
Yuldosheva, F. ., & Abdihamidova , F. . (2025). BEHBUDIYNI KIM
O’LDIRGAN?.
Modern Science and Research
,
4
(1), 359–366. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/63681
Mart, 2025-Yil
135
8.
Yuldosheva, F. . (2025). IBN BATTUTANING “SAYOHATNOMA” ASARI MUHIM
MANBA SIFATIDA.
Modern Science and Research
,
4
(2), 573–580. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/66954
9.
Ярашова, М. . (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ
ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.
Modern Science and Research
,
3
(10), 362–368.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901
10.
Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ
УСУЛЛАРИ.
Modern Science and Research
,
3
(11), 782–787. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057
11.
Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.
Miasto
Przyszłości
,
52
,
622–625.
Retrieved
from
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679
12.
Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA
ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.
Modern Science and Research
,
3
(12),
621–632.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
13.
Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ.
Modern
Science
and
Research
,
4
(1),
160–168.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60323
14.
Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). BUXORO VOHASI
AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI- DO‘PPI VA RO‘MOL.
Modern
Science
and
Research
,
4
(1),
600–607.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64116
15.
Yarashova , M. ., & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI
KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM-SIRIMLAR.
Modern Science and
Research
,
4
(1),
352–358.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
16.
Yarashova, M. (2025). EDVARD TAYLOR –ETNOLOGIYADA EVOLYUTSIONISTIK
MAKTAB ASOSCHISI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 1005–1012. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/68483
17.
1. Haqqulov, M. Y. O. G. L. (2022). Markaziy Osiyoda ilk diplomatik munosabatlar tarixi.
Science and Education, 3(10), 385-389.
Mart, 2025-Yil
136
18.
Yunusovich, H. M. (2024). Experiences Related to the Fine Fiber Cotton of Uzbekistan
during the Years of Soviet Authority. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 129-132.
19.
Yunusovich, H. M. (2024). The Formation, Development and Role of the High Seljuk
Empire Founded by the Turkic Peoples in the Islamic World. Miasto Przyszłości, 53, 956-
959.
20.
Haqqulov, M. (2024). O ‘RTA OSIYO XALQLARINING OZODLIK ORZUSI BO
‘LGAN “TURKISTON MUXTORIYATI”. Modern Science and Research, 3(12), 609-
613.
21.
Haqqulov, M. (2025). USMONIYLAR IMPERIYASINING TASHKIL TOPISH TARIXI.
Modern Science and Research, 4(1), 663-672.
22.
Haqqulov, M. (2024). TURKISTON OZODLIGINING JARCHILARI. Medicine,
pedagogy and technology: theory and practice, 2(11), 154-159.
23.
Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). O ‘RTA OSIYO OLIMLARINING
KARTOGRAFIK MEROSI. Modern Science and Research, 4(1), 221-227.
24.
Xakkulov, M., & Kosimov, U. (2025). HISTORY OF MILITARY WORK IN THE
EMIRATE OF BUKHARA. Journal of universal science research, 3(1 (Special issue)),
319-325.
25.
Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). BUXORO OCHILGAN
MUZEYLARNING TASHKIL TOPISH TARIXI. Modern Science and Research, 4(1),
248-256.
26.
Srojeva, G., Gulyamov, A., & Haqqulov, M. (2025). XVII ASRDA BUXORODA
ABDULAZIZXON
MADRASASINING
QURILISHI
VA
UNING
TARIXIY
AHAMIYATI. Modern Science and Research, 4(1), 471-478.
27.
Haqqulov, M., & Sadulloyeva, M. (2025). IMOM BUXORIYNING “AL-JOME’AS
SAHIH” ILMIY AHAMIYATI. Modern Science and Research, 4(2), 472-476.
28.
Haqqulov,
M.
(2025).
YANGI
DAVRDA
AVSTRIYA
(GABSBURGLAR)
IMPERIYASINING IJTIMOIY-SIYOSIY HAYOTI (XVI-XVIII ASRLAR). Modern
Science and Research, 4(2), 834-842.
29.
Xakkulov, M., & Kosimov, U. (2025). HISTORY OF MILITARY WORK IN THE
EMIRATE OF BUKHARA. Journal of universal science research, 3(1 (Special issue)),
319-325.
