75
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BOSHLANG
‘
ICH SINFLARDA MANTIQIY MASALALARNI ISHLASHNI
O
‘
RGATISH
Nosirova Mashxura Husniddin qizi
Nizomiy nomidagi O’zMPU Boshlang‘ich ta'lim fakulteti 2
-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda mantiqiy masalalarning o‘rni va ahamiyati
yoritilgan.
Mantiqiy masalalar orqali o‘quvchilarda tahlil qilish
, solishtirish,
umumlashtirish,
xulosa chiqarish kabi ko‘nikmalar shakllanadi
. Maqolada mantiqiy
masalalarning turlari,
ulardan foydalanish usullari hamda o‘qituvchilarga amaliy
tavsiyalar keltirilgan. Shuningdek,
boshlang‘ich ta’limda mantiqiy masalalardan
samarali foydalanishning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati ochib berilgan
.
Annotation:
This article explores the role and significance of logical problems in
developing logical thinking skills among primary school students. Through solving
logical tasks, students acquire abilities such as analysis, comparison, generalization, and
drawing conclusions. The article discusses types of logical problems, methods of using
them effectively in the classroom, and provides practical recommendations for teachers.
Additionally, it highlights the educational and developmental importance of integrating
logical tasks into the primary education process.
Kalit so‘zlar
:
boshlang‘ich ta’lim
, mantiqiy masala, mantiqiy fikrlash, tafakkur,
o‘yinli usullar
, dars jarayoni, tahlil qilish, mustaqil fikr
Keywords:
primary education, logical problem, logical thinking, reasoning, game-
based methods, lesson process, analysis, independent thinking
Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan zamonaviy jamiyatda yoshlarda
mantiqiy fikrlash,
tahlil qilish va muammoni mustaqil hal etish ko‘nikmalarini
shakllantirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, bu jarayonning
boshlang‘ich ta’lim bosqichidayoq izchil yo‘lga qo‘yilishi muhim ahamiyat kasb etadi
.
Prezidentimiz Sh. M.
Mirziyoyev ta’kidlaganidek
,
“Zamonaviy ta’lim –
bu, avvalo,
bolani fikrlashga,
izlanishga va mustaqil qaror qabul qilishga o‘rgatadigan tizim bo‘lishi
kerak”
. 2022-yil 28-
yanvardagi “2022–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–
60-sonli Farmonda ham
8
Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston maktablari –
kelajak poydevori” nomli nutqidan. // Xalq so‘zi gazetasi, 2021
-
yil 23-avgust.
76
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ta’lim sifati va mazmunini tubdan oshirish
, yoshlarning intellektual salohiyatini
rivojlantirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan
. Ushbu vazifalarni samarali amalga
oshirishda mantiqiy masalalarning o‘rni beqiyos bo‘lib
,
ular o‘quvchilarning tafakkurini
chuqurlashtirish,
bilimni mustahkamlash va hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l tanlashga
o‘rgatishda muhim vosita hisoblanadi
. Shu sababli,
boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga
mantiqiy masalalarni ishlashni o‘rgatish nafaqat ta’limiy
, balki tarbiyaviy ahamiyatga
ham egadir. Shu nuqtai nazardan qaralganda,
mantiqiy masalalarning o‘quvchilarda
tahliliy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish,
xulosa chiqarish kabi ko‘nikmalarni
shakllantirishdagi o‘rni beqiyosdir
.
Boshlang‘ich ta’limda ushbu turdagi topshiriqlardan
muntazam va tizimli foydalanish bolalarning tafakkur salohiyatini kengaytiradi, ularni
atrofdagi hodisalarni chuqur tahlil qilishga,
mantiqiy bog‘liqliklarni anglashga
undaydi
. Bundan tashqari,
mantiqiy masalalarni yechish jarayonida o‘quvchilar faol
fikrlashga,
e’tiborli bo‘lishga va har bir detallarga e’tibor qaratishga o‘rganadilar
, bu esa
ularning intellektual rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi
. Shu boisdan,
o‘qituvchilar
tomonidan dars jarayonida mantiqiy masalalardan samarali foydalanish ularning
pedagogik mahoratini namoyon etuvchi muhim mezonlardan biri hisoblanadi.
Mantiqiy masalalar
—
bu o‘quvchilarning tafakkurini faollashtiruvchi
, ularni
fikrlashga, tahlil qilishga, asoslangan qarorlar qabul qilishga undovchi topshiriqlardir.
Bunday masalalar orqali o‘quvchi oddiy bilimlarni qo‘llashdan tashqari
, mavjud
ma’lumotlar asosida yangi xulosalar chiqaradi
,
berilgan shartlarni o‘zaro bog‘laydi va
eng maqbul yechimni izlaydi.
Mantiqiy masalalar turli ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin
va ular quyidagi asosiy guruhlarga ajratiladi:
1. Matematik mantiqiy masalalar
–
raqamlar,
shakllar yoki miqdorlar bilan bog‘liq
bo‘lgan
, mantiqiy qoidalar asosida yechiladigan topshiriqlar.
Masalan: “Agar 1 qalam 2
daqiqada yozilsa,
3 qalam necha daqiqada yoziladi?” kabi noto‘g‘ri farazga asoslangan
savollar orqali tahlil qilish ko‘nikmasi shakllanadi
.
2.
So‘zli mantiqiy masalalar –
voqealar,
harakatlar yoki predmetlar o‘rtasidagi
bog‘liqlikni aniqlashni talab qiladigan topshiriqlar
.
Masalan: “Birinchi bo‘lib qaysi
hayvon daryo bo‘yiga keldi
, agar qush undan keyin, quyon esa eng oxirida kelgan
bo‘lsa?”
9
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-yanvardagi PF
–
60-
sonli Farmoni. // “Yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi”.
10
Hasanboyeva N. “Boshlang‘ich ta’limda mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda topshiriqlarning o‘rni” // Boshlang‘ich
ta’lim, 2023, №2.
11
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining 2021
-yil 15-iyuldagi 199-
sonli buyrug‘i “Boshlang‘ich sinf
darsliklarida mantiqiy topshiriqlarni tatbiq etish metodikasi haqida”.
77
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3. Tasviriy (vizual) mantiqiy masalalar
–
rasm, shakl, diagramma yoki belgilar
orqali berilgan topshiriqlar bo‘lib
,
o‘quvchining kuzatuvchanlik va mantiqiy
bog‘liqlikni aniqlash qobiliyatini rivojlantiradi
.
Masalan: “Qaysi shakl ketma
-ketlikni
to‘ldiradi?” kabi topshiriqlar
.
4. Algoritmik masalalar
–
harakatlar ketma-
ketligini to‘g‘ri aniqlashga asoslangan
topshiriqlar.
Bu turdagi masalalar o‘quvchilarda muammoli vaziyatni bosqichma
-
bosqich yechishga o‘rgatadi
.
Ushbu turlar bir-
biridan farqli ko‘nikmalarni shakllantirsa
-da, ularni
kombinatsiyalab berish orqali o‘quvchilarning umumiy tafakkur salohiyatini yanada
kuchaytirish mumkin.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlashda bu masalalarni
soddalashtirilgan shaklda,
o‘yin tarzida berish ayniqsa samarali bo‘ladi
.
Mantiqiy masalalarni yechish jarayoni o‘quvchilar tafakkurining turli jihatlarini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Dastlabki bosqichlarda bu jarayon orqali bolalarda tahlil
qilish, taqqoslash, guruhlash, xulosa chiqarish,
e’tiborni jamlash va asosli fikrlash
ko‘nikmalari shakllana boshlaydi
. Masalan,
biror masala yechimini topishda o‘quvchi
mavjud shartlarni tahlil qiladi,
ular orasidagi bog‘liqlikni aniqlaydi va qaysi yo‘l orqali
to‘g‘ri natijaga yetishini belgilaydi
. Bu esa uning mantiqiy fikrlashga asoslangan qaror
qabul qilish malakasini mustahkamlaydi. Shuningdek, mantiqiy topshiriqlar orqali
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi
, yaratuvchanligi va ijodiy yondashuvi faollashadi.
Ular standart darslikdagi tayyor formulalar yoki qoidalarni yodlab olishdan ko‘ra
,
mustaqil tarzda yechim izlaydi va bu orqali o‘z fikrini asoslab berishga o‘rganadi
.
Ayniqsa, guruhli va juftlikda bajariladigan mantiqiy topshiriqlar bolalarda fikr
almashish, bahs yuritish,
fikrini himoya qilish kabi kommunikativ ko‘nikmalarni ham
shakllantiradi. Shu jihatdan olganda,
mantiqiy masalalarni o‘rgatish nafaqat bilim berish
vositasi, balki har tomonlama fikrlovchi, faol va tashabbuskor shaxsni shakllantirish
vositasi sifatida ham muhimdir. Zero,
zamonaviy ta’lim tizimida bilim emas
, bilimni
qo‘llay oladigan
, muammoni tahlil qila oladigan, mantiqiy fikrlovchi shaxs asosiy
qadriyat sifatida qaralmoqda.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarning
fikrlash salohiyatini uyg‘otish va uni doimiy ravishda rivojlantirib borishdan iboratdir
.
Bu borada mantiqiy masalalardan foydalanish juda samarali vosita hisoblanadi. Bunday
masalalarni dars jarayoniga kiritishning bir necha usullari mavjud bo‘lib
, ular
quyidagilardan iborat:
12
Omonova D. “Boshlang‘ich sinflarda mantiqiy fikrlashni rivojlantirish masalalari”, // Pedagogik mahorat, 2022, №1.
78
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1. Darsni faollashtirish bosqichida (motivatsiya)
–
dars boshida qisqa va qiziqarli
mantiqiy masala berish orqali o‘quvchilarning diqqatini jamlash
, ularni darsga jalb
qilish mumkin.
Masalan: “Men bir narsani sotib oldim
,
unga puli yo‘q odam ko‘proq
foydalanadi.
U nima?” kabi topishmoq shaklidagi masalalar
.
2. Yangi mavzuni tushuntirishda
–
yangi bilimlar berilayotgan vaqtda mantiqiy
masalalarni mavzuga mos holda kiritish orqali tushunchalarni mustahkamlash mumkin.
Masalan,
sonlar mavzusida “Farzand otasidan 4 barobar kichik
. Farzand 6 yoshda
bo‘lsa
,
ota nechada?” kabi topshiriqlarni qo‘llash
.
3. Mustahkamlash bosqichida
–
o‘rganilgan bilimlarni mustahkamlash maqsadida
mantiqiy topshiriqlarni guruhlarda yoki juftlikda muhokama qilish topshiriqlari shaklida
berish.
Bu o‘quvchilarning bir
-biri bilan muloqot qilishini, fikr almashishini
ta’minlaydi
.
4. Uyga vazifa sifatida
–
mantiqiy masalalar orqali bolalarning mustaqil fikrlash
malakasini uyda ham rivojlantirish mumkin.
Bunday topshiriqlar o‘quvchini oilasi bilan
birga fikrlashga, izlanishga undaydi.
5.
Didaktik o‘yinlar orqali –
ayniqsa boshlang‘ich sinfda o‘yinlar orqali berilgan
mantiqiy topshiriqlar o‘quvchilarni zeriktirmasdan
, qiziqish bilan ishlashga undaydi.
“Top o‘ylovchi”
,
“Kim to‘g‘ri yechadi?”
,
“Kutilmagan natija” kabi o‘yin shakllari
bunga misoldir
Eng muhimi,
o‘qituvchi o‘z darslarini puxta rejalashtirgan holda
, mantiqiy
masalalarni maqsadli va tizimli tarzda qo‘llasa
,
bu nafaqat o‘quvchilarning fikrlash
salohiyatini oshiradi,
balki ularning umumiy o‘quv motivatsiyasini ham kuchaytiradi
.
Masala:
“Uch do‘st bor: Ali
, Valijon va Rustam. Ularning har biri turli rangdagi shlyapa
kiygan: qizil,
ko‘k va yashil
. Ali yashil rangdagi shlyapani kiymagan.
Valijon esa ko‘k
rangni kiygan emas.
Qaysi rangdagi shlyapani kim kiygan?”
Masalani o‘quvchilarga o‘rgatish usullari:
1. Vaziyatni tasvirlash va tushuntirish:
Avvalo masalada berilgan shartlarni o‘quvchilarga aniq tushuntirish zarur
.
Masalani hikoya tarzida aytib berish,
shlyapalar ranglarini qog‘ozda yoki taxtada
tasvirlab ko‘rsatish orqali o‘quvchilarni masalaga qiziqtirish mumkin
.
2. Guruh yoki juftlikda muhokama qilish:
13
Amonova R. “Didaktik o‘yinlar orqali mantiqiy fikrlashni shakllantirish”, // Boshlang‘ich ta’lim muammolari, 2022,
№2.
79
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘quvchilarni kichik guruhlarga bo‘lib
, shartlarni birgalikda muhokama qilishga
rag‘batlantirish
.
Bu ularning mantiqiy fikrlashini va hamkorlik ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
3. Bosqichma-bosqich yechish:
O‘qituvchi savollar yordamida bosqichma
-
bosqich yechimni izlaydi: “Ali yashil
shlyapani kiygan emas,
demak qizil yoki ko‘k bo‘lishi mumkin
.
Valijon ko‘k kiygan
emas, demak u qizil yoki yashil kiygan.
” Shu tarzda o‘quvchilarni fikrlashga undaydi
.
4.
Vizual qo‘llanmalar:
Shlyapalar ranglarini ko‘rsatadigan rangli kartochkalar
,
qog‘ozdan kesilgan
shakllar yordamida o‘quvchilar masalani amaliy bajaradi
. Bu yondashuv esda qolishni
kuchaytiradi.
5.
O‘zaro savol
-javob:
Masalani yechib bo‘lgach
,
o‘quvchilarni bir
-biriga savollar berishga chaqirish.
Masalan: “Agar Valijon yashil shlyapani kiysa
,
nima bo‘lardi?” Bu ularning chuqurroq
fikrlashiga yordam beradi.
6. Qisqa xulosalar chiqarish:
Masalani tugatgandan keyin,
o‘qituvchi bilan birga yechimni qisqacha
umumlashtirish va masalani qanday yechish usullarini muhokama qilish. Bu
o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash metodlarini mustahkamlaydi
.
Metodik tavsiyalar:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga mantiqiy masalalarni o‘rgatishda quyidagi
metodik yondashuvlar samarali natija beradi:
1. Bosqichma-bosqich yondashuv
Mantiqiy masalalarni yechishda o‘quvchilarni kichik qadamlar bilan yo‘naltirish
kerak.
Dars jarayonida masalani to‘liq berishdan oldin
, shartlarni birma-bir tahlil qilib,
har bir qismning ma’nosini tushuntirish muhimdir
.
Bu usul o‘quvchining mavzuni
chuqurroq tushunishiga yordam beradi.
2. Vizual materiallardan foydalanish
Rangli kartochkalar, diagrammalar, rasmlar va modellar yordamida mantiqiy
masalalar ko‘rsatish o‘quvchilarning diqqatini jalb etadi va esda saqlashni
osonlashtiradi. Masalan, oldingi masaladagi shlyapa ranglarini kartochkalar bilan
amalda ko‘rsatish masalani yaxshiroq tushunishga yordam beradi
.
3. Guruh va juftlikda ishlash
O‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib
, mantiqiy masalalarni birga muhokama qilishga
rag‘batlantirish zarur
. Bu ularda fikr almashish,
hamkorlik va muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantiradi, shuningdek,
o‘z fikrini asoslashni o‘rgatadi
.
80
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Didaktik o‘yinlardan foydalanish
Mantiqiy masalalarni o‘yin shaklida berish o‘quvchilarni qiziqtiradi va ularning
faol ishtirokini ta’minlaydi
.
“Top o‘ylovchi”
,
“Kim to‘g‘ri yechadi?” kabi o‘yinlar
mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi.
5.
Mantiqiy fikrlashni rag‘batlantirish uchun savollar
O‘qituvchi dars davomida o‘quvchilarga ochiq savollar berib
, ularning mustaqil
fikrlashini rag‘batlantirishi lozim
. Masalan,
“Nega Ali yashil shlyapani kiymagan?”
,
“Agar Valijon boshqa rangdagi shlyapani kiyganida
,
qanday bo‘lardi?” kabi savollar
muhokamani kengaytiradi.
6. Uyga vazifa sifatida berish
Mantiqiy masalalarni uyga vazifa sifatida berish o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashini rivojlantirishga yordam beradi. Uyda ota-ona bilan birga muhokama qilish
esa mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini mustahkamlaydi
.
7. Individual yondashuv
Har bir o‘quvchining bilim va ko‘nikmalar darajasini hisobga olib
, murakkablik
darajasini asta-sekin oshirib borish lozim.
Zaifroq o‘quvchilar uchun oddiyroq va
ko‘proq vizual materiallar bilan ish olib borish samarali bo‘ladi
.
Ushbu metodik tavsiyalar yordamida o‘qituvchilar boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida mantiqiy fikrlashni samarali rivojlantirish imkoniga ega bo‘ladilar
.
Natijada, bolalar nafaqat mantiqiy masalalarni yechishni, balki hayotdagi muammolarni
ham tahlil qilib,
o‘z fikrini asoslab bera olish ko‘nikmalariga ega bo‘lishadi
.
Xulosa qilib aytganda,
boshlang‘ich sinflarda mantiqiy masalalarni o‘rganish
o‘quvchilarning fikrlash salohiyatini shakllantirish va rivojlantirishda muhim o‘rin
tutadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning ta’kidlaganidek
,
zamonaviy ta’lim tizimi
sharoitida har bir bola mantiqiy tafakkurga ega bo‘lishi
, mustaqil va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishi lozim
. Shu bois, mantiqiy masalalarni dars jarayoniga
kiritish nafaqat o‘quvchilarning bilimlarini mustahkamlashga
, balki ularning ijodiy va
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi
. Shu bilan birga,
mamlakatimiz ta’lim sohasidagi qonunlari va farmonlari mantiqiy fikrlashni
rivojlantirishni ta’minlovchi pedagogik jarayonni takomillashtirishga yo‘naltirilgan
.
Boshlang‘ich sinfda mantiqiy masalalar bilan ishlash o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni
,
muloqot va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi hamda ularni
kelajakda muvaffaqiyatli shaxs sifatida shakllantirishda muhim omil bo‘ladi
.
14
Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining asosiy mezonlari”, 2020.
81
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Mirziyoyev Sh. M.
“Yangi O‘zbekiston maktablari –
kelajak poydevori” nomli
nutqidan.
// Xalq so‘zi gazetasi
, 2021-yil 23-avgust.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-yanvardagi PF
–
60-sonli
Farmoni.
// “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”
.
3. Hasanboyeva N.
“Boshlang‘ich ta’limda mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda
topshiriqlarning o‘rni” // Boshlang‘ich ta’lim
, 2023,
№2
.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining 2021
-yil 15-iyuldagi 199-
sonli buyrug‘i “Boshlang‘ich sinf darsliklarida mantiqiy topshiriqlarni tatbiq etish
metodikasi haqida”
.
5. Omonova D.
“Boshlang‘ich sinflarda mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
masalalari”
, // Pedagogik mahorat, 2022,
№1
.
6. Amonova R.
“Didaktik o‘yinlar orqali mantiqiy fikrlashni shakllantirish”
, //
Boshlang‘ich ta’lim muammolari
, 2022,
№2
.
7. Mirziyoyev Sh. M.
“Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining asosiy mezonlari”
,
2020.
8. Mirziyoyev Shavkat M.
Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining asosiy mezonlari
.
—
Toshkent, 2020.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020
-yil 6-noyabrdagi 710-
sonli qarori.
Boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirish konsepsiyasi
.
—
Toshkent, 2020.
10. Karimov I. A. Pedagogika nazariyasi va amaliyoti.
—
Toshkent: O‘qituvchi
,
2018.
11. Tursunov O.
Boshlang‘ich sinflarda mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
metodikalari.
—
Samarqand, 2019.
12. Ahmedov S.
Didaktik o‘yinlar va mantiqiy masalalar
.
—
Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
