119
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BOSHLANG'ICH SINFLARDA MASALALARNI YECHISHGA O'RGATISH
TEACHING PROBLEM SOLVING IN PRIMARY SCHOOL CLASSES
Nosirova Mashxura Husniddin qizi
Nizomiy nomidagi O’zMPU Boshlang‘ich ta'lim fakulteti 2
-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini masalalarni
yechishga o‘rgatish jarayoni
, uning bosqichlari, samarali metod va yondashuvlari
yoritilgan.
Masalalarni yechish o‘quvchilarda nafaqat matematik bilim va
ko‘nikmalarni
, balki mantiqiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish va amaliy
vaziyatlarni tahlil qilish qobiliyatini ham shakllantiradi.
Muallif boshlang‘ich sinf
darslarida masala ustida ishlashda o‘qituvchining roli
, individual yondashuv va didaktik
materiallardan foydalanishning ahamiyatini asoslab beradi. Maqolada amaliy tavsiyalar
va dars jarayonida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan uslublar ham bayon etilgan
.
Annotation:
This article explores the process of teaching primary school students
how to solve mathematical word problems, outlining its stages and effective methods.
Solving problems not only develops students' mathematical knowledge and skills, but
also fosters logical thinking, independent decision-making, and the ability to analyze
real-life situations.
The author emphasizes the teacher’s role in this process
, the
importance of individualized approaches, and the use of didactic materials in the
classroom. The article also provides practical recommendations and techniques that can
be applied during lessons.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich sinf
, masala, masala yechish, matematik tafakkur,
o‘qitish metodikasi
, mantiqiy fikrlash,
o‘quvchilar
, dars jarayoni, individual yondashuv,
didaktik materiallar
Keywords:
primary school, problem solving, word problems, mathematical
thinking, teaching methodology, logical reasoning, students, lesson process, individual
approach, didactic materials
Bugungi kunda O‘zbekiston ta’lim tizimida bosqichma
-bosqich amalga
oshirilayotgan islohotlar, ayniqsa,
boshlang‘ich ta’lim bosqichiga alohida e’tibor
qaratilayotganini ko‘rsatmoqda
. Zero, Prezidentimiz Sh. M. Mirziyoyev
ta’kidlaganidek
,
“Yangi O‘zbekistonni barpo etish –
avvalo, yangi maktabdan
120
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
boshlanadi”
. Shu nuqtai nazardan qaralganda,
boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning
mantiqiy fikrlashini shakllantirish, ularni hayotiy masalalarni tahlil qilish va yechishga
o‘rgatish dolzarb vazifalardan biridir
. 2020-yil 6-
noyabrdagi “Ilm
-fan va innovatsiyani
2020
–
2030-
yillarda rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi Prezident farmonida ham
ta’lim sifatini oshirishda zamonaviy yondashuvlar va ilg‘or metodikalar asosida ta’lim
berish muhimligi alohida qayd etilgan
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunda esa har bir
bosqichda o‘quvchilarda mustaqil fikrlash
, muammoni aniqlash va uni hal etish
ko‘nikmalarini shakllantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida
belgilangan
. Shu bois,
boshlang‘ich sinflarda masalalarni yechishga o‘rgatish nafaqat
matematik ko‘nikmalarni shakllantirish
,
balki o‘quvchilarning ijtimoiy
-mantiqiy
fikrlash doirasini kengaytirishda ham muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi
.
Boshlang‘ich ta’limda matematik bilimlarni shakllantirishda masalalar alohida
o‘rin tutadi
.
Masalalar orqali o‘quvchilar nafaqat arifmetik amallarni bajarishni
, balki
hayotiy vaziyatlarga oid muammolarni tahlil qilish,
rejalashtirish va to‘g‘ri yechim
topish ko‘nikmalarini ham egallaydilar
. Pedagogika va psixologiya fanlari vakillarining
tadqiqotlariga ko‘ra
,
aynan boshlang‘ich sinf yoshi o‘quvchilarining fikrlash faoliyati
ko‘proq ko‘rgazmalilik
,
o‘yin va amaliy mashg‘ulotlar asosida rivojlanadi (Vigotskiy L
.
S., Piaget J. ).
Bu yosh davrda bolaning tafakkuri aniq obrazli bo‘lib
, ular abstrakt
tushunchalarni emas,
balki real tasvirlar orqali tushunishni afzal ko‘radilar
.
Shu bois masala yechishga o‘rgatishda
, avvalo,
ularni o‘quvchining psixologik
xususiyatlariga mos tarzda tanlash muhim. Masalan, G. X.
Eshquvvatova (2023) o‘z
tadqiqotlarida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida masala yechish ko‘nikmasi faqatgina
matematik asosga emas, balki tahlil, solishtirish, umumlashtirish kabi fikrlash
amallariga asoslanishini ta’kidlaydi
. Shuningdek,
ta’limning konstruktivistik
yondashuvi asosida (J. Bruner, D.
Ausubel) o‘quvchi bilimlarni tayyor shaklda emas
,
balki o‘z faoliyati orqali egallashi samaraliroq ekani isbotlangan
. Bu yondashuvga
ko‘ra
, masalalarni birgalikda tahlil qilish, savol-javob orqali mulohaza yuritishga
undash,
jamoaviy yechim topish kabi usullar o‘quvchining bilimni ongli ravishda
egallashiga zamin yaratadi.
2020-
yildan keyingi ta’limga oid davlat siyosatida ham ushbu yondashuvlar o‘z
aksini topgan.
“Ilm
-
fan va innovatsiyani rivojlantirish konsepsiyasi”da zamonaviy
metodikalarga asoslangan ta’lim texnologiyalaridan foydalanish
,
o‘quvchilarning
shaxsiy xususiyatlarini inobatga olish orqali sifatli o‘qitishni ta’minlash davlat vazifasi
15
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. –
T.: O‘zbekiston, 2021.
16
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 6-noyabrdagi PF-6097-son Farmoni.
17
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, 2020
-yil 23-sentabr, yangi tahrir.
121
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
sifatida belgilangan. Shu bilan birga,
boshlang‘ich sinflarda masala yechish faqat
an’anaviy yondashuv bilan cheklanmasligi
, balki raqamli resurslar, interaktiv ilovalar va
didaktik o‘yinlardan ham foydalanish samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi
.
Boshlang‘ich ta’limda o‘qitiladigan matematik masalalar turlicha bo‘lib
, ularning
har biri o‘quvchilarning muayyan tafakkur turlarini shakllantirishga xizmat qiladi
.
Umuman olganda,
masalalar quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi: oddiy arifmetik
masalalar, murakkab arifmetik masalalar, mantiqiy masalalar, hayotiy vaziyatli
masalalar va grafik (diagrammali) masalalar.
Oddiy arifmetik masalalar: Bu turdagi masalalar orqali o‘quvchilar sonlar ustida
amallar bajarishni o‘rganadi
.
Masalan: “Buxoroda bir kundalikda 5 kg shaftoli sotildi
,
ertasi kuni undan 3 kg ko‘proq
.
Ertasi kuni nechta kg shaftoli sotildi?” kabi masalalar
sonli munosabatlarni tushunishga yordam beradi.
Ushbu masalalar o‘quvchilarning
asosiy matematik amallarni puxta egallashiga zamin yaratadi.
Murakkab arifmetik masalalar: Bunday masalalarda bir nechta amal ketma-ket
bajarilishi talab etiladi.
Bu esa o‘quvchilarda bosqichma
-bosqich fikrlash, rejali yechim
topish ko‘nikmalarini shakllantiradi
. Pedagog olima D. K. Abduraxmonovaning
fikricha, murakkab masalalarni bosqichma-
bosqich tahlil qilish orqali o‘quvchining
analiz va sintez qobiliyatlari rivojlanadi.
Mantiqiy masalalar: Mantiqiy masalalar bolalarning tafakkurini chuqurlashtiradi,
savolga yechim topish uchun faraz, ehtimol, qiyoslash kabi intellektual faoliyat turlarini
ishga solishga majbur qiladi.
Ular ko‘pincha og‘zaki shaklda taklif etiladi va javobni
izlash uchun turli strategiyalarni qo‘llash talab etiladi
.
Bular o‘quvchilarda ijodiy
yondashuvni va noan’anaviy fikrlashni shakllantiradi
.
Hayotiy vaziyatli masalalar: Bu turdagi masalalar o‘quvchilarning kundalik
hayotidagi holatlar bilan bog‘liq bo‘lib
, ularning real voqealarni matematik tarzda tahlil
qilishiga yordam beradi. Masalan,
do‘konda xarid qilish
, vaqtni hisoblash yoki masofa
aniqlashga doir masalalar.
Ushbu masalalar orqali o‘quvchilar matematika fani hayotiy
muammolarni hal etishda qanday foydali ekanini anglay boshlaydilar.
Grafik (diagrammali) masalalar: So‘nggi yillarda ta’limga raqamli texnologiyalar
kirib kelgani sababli boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga grafik
, diagramma va jadval
asosida tuzilgan masalalar ko‘proq berilmoqda
. Bu esa ularni axborotni tahlil qilish,
solishtirish va grafik ifodani anglashga o‘rgatadi
. Bu turdagi topshiriqlar PISA xalqaro
baholash mezonlariga mos ravishda funksional savodxonlikni shakllantirishda muhim
rol o‘ynaydi
.
Masalalarning bunday turlarga ajratilishi o‘qituvchi uchun ham darsni samarali
tashkil qilishda metodik asos bo‘lib xizmat qiladi
.
O‘qituvchi o‘quvchining yoshi
, bilim
122
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
darajasi va qiziqishiga mos tarzda masala tanlasa, nafaqat dars samaradorligi, balki
o‘quvchining mustaqil fikrlashi
,
matn bilan ishlash ko‘nikmalari ham yuksaladi
.
Masala yechishga o‘rgatish bosqichma
-bosqich amalga oshiriladigan, murakkab
aqliy faoliyat talab qiluvchi jarayondir. Bu faoliyat nafaqat matematik bilimlar, balki
o‘quvchining fikrlash
, diqqat, xotira, tahlil va tuzilishga asoslangan tafakkurini
rivojlantiradi.
Shu boisdan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini masala yechishga
o‘rgatishda foydalaniladigan metodlar va bosqichlar aniq va izchil bo‘lishi lozim
.
Boshlang‘ich ta’lim metodikalariga ko‘ra (G
. X. Eshquvvatova, 2023; D. K.
Abduraxmonova, 2022),
masalani yechishga o‘rgatish quyidagi bosqichlar asosida
amalga oshiriladi:
1.
Masala matnini o‘qish va tushunish
O‘quvchi masalaning mazmunini to‘liq tushunishi kerak
. Bu bosqichda savol-
javob usuli, matnni qismlarga ajratish,
asosiy va ikkilamchi ma’lumotlarni farqlashga
e’tibor qaratiladi
.
2.
Masalada berilgan ma’lumotlar va savolni aniqlash
Masaladagi faktlar va savol orasidagi bog‘liqlik aniqlanadi
.
Ko‘rgazmalilikdan
foydalanish (chizma, jadval, sxema) tavsiya etiladi.
3. Masalaning yechish rejasini tuzish
O‘quvchilar yechimni topish uchun qanday amallarni bajarish kerakligini
aniqlaydilar. Bu bosqichda mustaqil fikrlash va taxmin qilish muhim.
4. Amallarni bajarish va javob topish
Reja asosida hisob-kitoblar amalga oshiriladi.
5. Tekshirish va tahlil qilish
Topilgan javob masalani to‘liq qanoatlantirayotganini baholash
,
noto‘g‘ri bo‘lsa
,
xatoni aniqlash o‘rgatiladi
.
Bu bosqichlar orqali o‘quvchi nafaqat masalani yechadi
, balki tahlil qilish,
umumlashtirish,
natijani tushunish va tushuntirish ko‘nikmalarini ham egallaydi
.
Masala yechishga o‘rgatishda metodik yondashuvlar muhim o‘rin tutadi
. Quyidagi
asosiy metodlardan foydalanish tavsiya etiladi:
o
Ko‘rgazmali
-uslubiy metod
–
masalani yechishda tasvir, chizma, jadvallar
orqali ishlash. Bu, ayniqsa, 1
–
2-sinflarda muhim.
o
Mantiqiy fikrlashni rag‘batlantiruvchi metod –
savol-javob, muammoli
vaziyatlar yaratish orqali o‘quvchini mustaqil fikrlashga undash
.
o
O‘yinli metodlar –
masala matni asosida rolli o‘yinlar
, matematik
dramatizatsiya, raqamli ilovalardan foydalanish.
123
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
o
Muammoli ta’lim metodlari –
o‘quvchiga yechimini topish qiyin bo‘lgan
,
ammo real hayotga yaqin masalalar beriladi va ularning mustaqil izlanishiga yo‘l
ochiladi.
o
Jamoaviy ish metodi
–
guruhda ishlash orqali masalani birgalikda tahlil qilish,
har bir yechimni muhokama qilish orqali bilimlarni chuqurlashtirish.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari quyidagilarga alohida e’tibor berishlari lozim:
•
Masalalarni o‘quvchilarning yoshi va idrok darajasiga mos tanlash
.
•
Masala matnini tushunarli,
lo‘nda va hayotga yaqin tuzish
.
•
Har bir masala ustida muhokama o‘tkazish va bir nechta yechim yo‘llarini
aniqlashga harakat qilish.
•
Mustahkamlovchi masalalarni qo‘llash orqali ko‘nikmalarni takrorlash va
chuqurlashtirish.
•
Raqamli ta’lim resurslari (masalan
, LearningApps, Matific, EduPage) orqali
interaktiv masalalar berish.
Boshlang‘ich sinflarda matematik masalalarni yechishga o‘rgatish jarayonida
o‘quvchilar turli qiyinchiliklarga duch keladi
. Ushbu muammolarni aniqlab, ularni
samarali bartaraf etish ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi
.
Ko‘pincha boshlang‘ich sinf o‘quvchilari masala matnini to‘liq tushunmaydi
,
ayniqsa, uzun yoki murakkab tuzilgan masalalarda bu muammo yuzaga keladi.
Natijada,
ular berilgan shartlarni noto‘g‘ri talqin qilib
,
noto‘g‘ri javob topadilar
. Buning
oldini olish uchun o‘qituvchi matnni qismlarga bo‘lib
,
asosiy so‘zlarni tushuntirish
,
savollar orqali tekshirish va qo‘rg‘azmali materiallardan foydalanish lozim
. Masalalarni
yechish uchun mantiqiy fikrlash muhim bo‘lsa
-da,
ba’zi o‘quvchilar mantiqiy
bog‘lanishni tushunishda qiynaladi
. Bu, ayniqsa, murakkab va mantiqiy masalalarda
ko‘rinadi
.
Muammoni hal qilish uchun o‘yinlar
, muammoli vaziyatlar yaratish va
bosqichma-bosqich yechimni birga aniqlash metodlaridan foydalanish tavsiya etiladi.
Matematik amallarni bajarishda yuzaga keladigan xatolar masala yechishga to‘sqinlik
qiladi.
Bu holat ko‘pincha e’tibor yetishmasligi
, xotiraning sustligi va amallarni
tushunmaslikdan kelib chiqadi. Xatolarni kamaytirish uchun doimiy mashqlar,
o‘yinlar
va takrorlashlar o‘tkazish
, shuningdek,
o‘quvchining xatosini konstruktiv tarzda tahlil
qilish muhim.
Ba’zan o‘quvchilar muammoni mustaqil tahlil qilib
, yechim topishga
qiynaladi.
Ular tezda yordam so‘raydi yoki o‘qituvchidan javobni kutadi
. Bu holatni
bartaraf etish uchun o‘qituvchi masala yechish jarayonida bosqichma
-
bosqich yo‘l
ko‘rsatib
, savollar berib,
o‘quvchini fikrlashga undashi kerak
.
✓
Muammolarni bartaraf etish yo‘llari:
124
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
✓
Matnni tushuntirish va qismlarga bo‘lib o‘qitish
.
✓
Ko‘rgazmali vositalar yordamida masalani tasvirlash
.
✓
O‘yin va interaktiv mashg‘ulotlar orqali mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
.
✓
Xatolarni konstruktiv tarzda tahlil qilish va takrorlash mashqlarini ko‘paytirish
.
✓
Mustaqil ishga rag‘batlantirish uchun masala yechish jarayonida har bir
bosqichni mustaqil bajarishga yo‘l qo‘yish
.
Bu tavsiyalar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida masalalarni yechish ko‘nikmalarini
samarali shakllantirishga yordam beradi hamda ularning matematikaga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda,
boshlang‘ich sinflarda masalalarni yechishga o‘rgatish
o‘quvchilarning nafaqat matematik ko‘nikmalarini
, balki mantiqiy tafakkur, tahlil qilish
va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Prezident
Shavkat Mirziyoyevning ta’lim sohasidagi islohotlari
, jumladan,
“2020–
2025 yillarda
O‘zbekiston Respublikasining ta’lim tizimini rivojlantirish strategiyasi” hamda
“Boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha chora
-
tadbirlar” farmonlari asosida
boshlang‘ich ta’lim jarayonini yanada samarali qilish
,
o‘quvchilarda masalalarni
yechish ko‘nikmalarini tizimli shakllantirish dolzarb vazifa hisoblanadi
.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Mirziyoyev Sh. M.
Yangi O‘zbekiston strategiyasi
.
–
T.:
O‘zbekiston
, 2021.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 6-noyabrdagi PF-6097-son
Farmoni.
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni
, 2020-yil 23-
sentabr, yangi tahrir.
4. Abduraxmonova D. K.
Boshlang‘ich ta’lim metodikasi
.
–
Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022.
5. Eshquvvatova G. X.
Matematika o‘qitish metodikasi (boshlang‘ich sinflar
uchun).
–
Toshkent: Ilm ziyo, 2023.
6. Qurbonova N. M. Matematika darslarida masalalar ustida ishlash metodikasi.
–
Samarqand: Zarafshon, 2021.
7. Xamidova M. O.
Boshlang‘ich ta’limda innovatsion yondashuvlar
.
–
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
8. Karimova R. A.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlashni
rivojlantirish.
–
Buxoro: Ilm-fan, 2022.
