183
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ZIRKDOSHLAR OILASI (BERBERIDACEAE): TURLARI, BIOLOGIK
XUSUSIYATLARI VA XALQ XO‘JALIGIDAGI AHAMIYATI
Maxkamov Turobjon
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmonchilik va landshaft dizayn kafedrasi katta
o‘qituvchisi
, b. f. f. d.
Mahammatova Sevinchbonu Baxtiyor qizi
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti 1
-
bosqich talabasi
Abduqahhorova Olmosxon Abdujabborovna
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti 1
-
bosqich talabasi
Toshpo‘latov Nodirbek Omonjon o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti 3
-
bosqich talabasi
Annotatsiya:
Zirkdoshlar oilasi (Berberidaceae) o‘simliklar dunyosida o‘ziga
xos ekologik,
biologik va iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib
, asosan butalar va kichik
daraxtlardan tashkil topgan.
Oilaning vakillari ko‘plab turlarga ega bo‘lib
, ular turli
mintaqalarda tarqalgan. Ushbu maqolada zirkdoshlarning turli turlari, ularning
biologik va morfologik xususiyatlari,
ekologik rol va xalq xo‘jaligidagi qo‘llanilishi
batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek,
zirkdoshlar oilasi o‘simliklarining farmatsevtik va
agrar sohalardagi ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi
.
Kalit so‘zlar:
Zirkdoshlar, Berberidaceae,
o‘simlik turlari
, biologik
xususiyatlar,
xalq xo‘jaligi
,
dorivor o‘simliklar
, ekologiya.
Annotation:
The Berberidaceae family holds significant ecological, biological,
and economic importance in the plant kingdom, primarily consisting of shrubs and
small trees. The family includes a variety of species distributed across diverse
regions. This article provides an in-depth analysis of the species diversity, biological
and morphological characteristics, ecological roles, and economic applications of the
Berberidaceae family. Moreover, the pharmaceutical and agricultural importance of
Berberidaceae plants is highlighted.
Keyword:
Berberidaceae, plant species, biological characteristics, economic
importance, medicinal plants, ecology.
Аннотация:
Семейство берберидовых (Berberidaceae) занимает важное
экологическое
,
биологическое и экономическое место в растительном мире
,
184
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
состоящее в основном из кустарников и небольших деревьев
.
В статье
рассматриваются разнообразие видов
,
биологические и морфологические
характеристики
,
экологическая
роль
и
экономическое
применение
берберидовых
.
Особое
внимание
уделяется
фармацевтическому
и
сельскохозяйственному значению растений семейства
.
Ключевые слова:
Берберидовые
,
виды растений
,
биологические
характеристики
,
экономическое значение
,
лекарственные растения
,
экология
.
Kirish:
Zirkdoshlar oilasi (Berberidaceae) o
‘
simliklar dunyosida qadimdan
ma
’
lum va qadrlanadigan oilalardan biridir.
Bu oila ko‘plab butalar
, kichik daraxtlar
va ba’zan o‘simliklar guruhidan iborat bo‘lib
, asosan Shimoliy yarimsharda, Osiyo,
Shimoliy Amerika va Yevropa hududlarida keng tarqalgan. Oila vakillari turli tabiiy
sharoitlarda o‘sib
,
ko‘p turlilikka ega
.
Zirkdoshlar oilasi nafaqat o‘zining go‘zal
ko‘rinishi bilan balki dorivor xususiyatlari va ekologik ahamiyati bilan ham ajralib
turadi.
Bugungi kunda zirkdoshlarning biologik xususiyatlari va ularning inson
faoliyatidagi o‘rni ko‘proq o‘rganilmoqda
. Ushbu maqolada oilaning asosiy turlari,
ularning biologik morfologik xususiyatlari,
hamda xalq xo‘jaligidagi qo‘llanilishi
haqida keng ma’lumotlar taqdim etiladi
.
1. Zirkdoshlar oilasining turlari va tarqalishi
Berberidaceae oilasi taxminan 14
–
20 ta tur va 9
–12 ta turkumni o‘z ichiga oladi
.
Oila ko‘plab turlari bilan ayniqsa Berberis (zirk) turkumida boydir
. Berberis
—
dunyoda 500 dan ortiq turi bilan eng yirik turi hisoblanadi. Bu turlar asosan butalar
ko‘rinishida bo‘lib
,
ularning o‘lchami 1 metrdan 4 metrgacha o‘zgaradi
.
Mahonia, Nandina, Epimedium kabi boshqa muhim turlari ham berberidaceae
oilasiga kiradi.
Mahonia turlari ko‘proq shimoliy Amerikada uchraydi
, Nandina esa
Osiyoda ko‘p o‘stiriladi
.
Epimedium turi esa ko‘pincha gulzor va bog‘larda bezak
uchun ishlatiladi.
Zirkdoshlarning tabiiy tarqalish hududi asosan sovuq va yumshoq iqlimli
hududlar bo‘lib
,
ular O‘rta Osiyo
, Xitoy, Shimoliy Amerika va Yevropada uchraydi.
O‘zbekiston hududida esa Berberis turlarining bir nechtasi mavjud bo‘lib
,
ular tog‘ va
o‘rmon zonalarida o‘sadi
.
2. Biologik va morfologik xususiyatlari
Zirkdoshlar oilasining o‘simliklari ko‘pincha butalar ko‘rinishida bo‘lib
,
ba’zilarida kichik daraxtlar ham uchraydi
. Ularning barglari oddiy yoki murakkab
185
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bo‘lib
,
ko‘pincha qalin va mumqop bilan qoplangan bo‘ladi
, bu esa quruq iqlimga
moslashishga yordam beradi.
Gullari kichik,
to‘rt yoki besh bargli
,
ko‘pincha sariq
, qizil yoki pushti rangda
bo‘ladi
.
Gullar asosan tarmoq yoki sochma shaklida joylashgan bo‘lib
, bahorda
ochiladi. Mevalari kichik,
to‘q qizil yoki qora rangda
,
ko‘plab urug‘li bo‘lgan qobiq
mevalar hisoblanadi.
Zirkdoshlarning ildiz tizimi yaxshi rivojlangan va ko‘pincha ildizlari bilan
tuproqni barqarorlashtirishda muhim rol o‘ynaydi
. Shuningdek, oilaga mansub
o‘simliklarning barglari va ildizlarida alkaloid moddalardan bo‘lgan berberin mavjud
bo‘lib
,
u antibakterial va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga ega
.
3. Ekologik ahamiyati
Zirkdoshlar oilasi o‘simliklari ekosistemalarda muhim ekologik rol o‘ynaydi
.
Ular tuproqni eroziyadan himoya qiladi,
ayniqsa tog‘ va cho‘l hududlarida
.
Shuningdek, ular yovvoyi hayvonlar uchun oziq-ovqat manbai hisoblanadi. Mevalar
ko‘plab qushlar va mayda sutemizuvchilar tomonidan iste’mol qilinadi
.
Ba’zi Berberis turlari begona o‘tlarni bostirishda
, tuproqning ozuqaliligi va
namligini saqlashda yordam beradi.
Bu o‘simliklarning ildizlari tuproqni
mustahkamlaydi va suvni yaxshi ushlab turadi,
bu esa ko‘plab tabiiy hududlarda
barqarorlikni ta’minlaydi
.
4.
Xalq xo‘jaligidagi ahamiyati
a) Dorivorlik xususiyatlari
Zirkdoshlar oilasiga mansub o‘simliklar qadimdan xalq tibbiyotida keng
qo‘llanilib kelmoqda
. Berberis turi ildiz va barglarida berberin alkaloidi mavjud
bo‘lib
, u antibakterial,
antifungal va yallig‘lanishga qarshi ta’sirga ega
. Bu modda
oshqozon-ichak kasalliklari, gepatit,
qandli diabet va boshqa ko‘plab kasalliklarda
dori vositasi sifatida ishlatiladi.
Mahonia turi ham shifobaxsh o‘simlik hisoblanib
, u immun tizimini
mustahkamlashda,
teri kasalliklarida qo‘llaniladi
.
Xalq tibbiyotida bu o‘simliklardan
tayyorlangan choy va damlamalar immunitetni oshirish va jigarni tozalash uchun
ishlatiladi.
b) Qishloq xo‘jaligida qo‘llanilishi
Ba’zi Berberidaceae oilasi o‘simliklari tuproqni barqarorlashtirishda ishlatiladi
.
Shu bilan birga,
zirkdoshlar bog‘larda bezak o‘simligi sifatida keng tarqalgan
. Ular
ko‘p yillik butalar bo‘lib
,
bog‘larni bezash va shamoldan himoya qilishda ishlatiladi
.
186
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Zirkdoshlarning ba’zi turlari ekologik toza pestitsidlar tayyorlash uchun
xomashyo hisoblanadi.
Ularning tabiiy moddalari ba’zi zararli hasharotlarni yo‘q
qilishda samarali.
Xulosa:
Zirkdoshlar oilasi o‘zining biologik xilma
-xilligi, keng geografik
tarqalishi va ko‘p qirralik iqtisodiy ahamiyati bilan ajralib turadi
. Ushbu oila
o‘simliklari tibbiyot
,
qishloq xo‘jaligi va ekologiya sohalarida muhim o‘rin tutadi
.
Dorivor xususiyatlari tufayli zirkdoshlar xalq tibbiyotida keng qo‘llaniladi
,
zamonaviy farmatsevtik sanoatda esa yangi dorilarni ishlab chiqishda asosiy
xomashyo hisoblanadi.
Shuningdek, ularning tuproqni barqarorlashtirishdagi roli, tabiiy muhitni
saqlashdagi o‘rni
, va dekorativ qiymati ham yuqori baholanadi. Bu sababli
zirkdoshlar oilasini saqlash,
ko‘paytirish va ilmiy tadqiq qilish dolzarb vazifa
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Flora of the World, Volume 5: Berberidaceae Family Overview.
—
Academic Press, 2020.
2.
Turovets, I. V., "Medicinal Plants of Central Asia, " Tashkent, 2018.
3.
Karimov, B.,
"Zirkdoshlar oilasi o‘simliklarining biologik xususiyatlari
,
" Biologiya jurnali, 2021,
№3
.
4.
Smith, J. et al., "Ecological and Economic Importance of Berberidaceae,
" Plant Science Today, 2019.
5.
Назаров
,
А
.
"Народная медицина и лекарственные растения
, "
Москва
, 2017.
6.
Wang, Z., "The Berberidaceae Family in China: Diversity and Usage, "
Botanical Journal, 2016.
7.
Johnson, H., "Shrubs and Small Trees: Uses in Landscaping and
Medicine, " 2021.
