202
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
RANOGULDOSHLAR OILASINING SISTEMATIKASI VA AHAMIYATI
Maxkamov Turobjon
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmonchilik va landshaft dizayn kafedrasi katta
o‘qituvchisi
, b. f. f. d.
Mahammatova Sevinchbonu Baxtiyor qizi
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti 1
-
bosqich talabasi
Abduqahhorova Olmosxon Abdujabborovna
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti 1
-
bosqich talabasi
Toshpo‘latov Nodirbek Omonjon o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn fakulteti 3
-
bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ranoguldoshlar oilasi (Ranunculaceae) ko‘p turlilik va keng
geografik tarqalishga ega o‘simliklar oilasidan biridir
. Ushbu oilaning sistematikasi
va taksonomiyasi o‘rganilib
, turli turlarining biologik va morfologik xususiyatlari
ko‘rib chiqiladi
. Shuningdek,
ranoguldoshlar oilasining xalq xo‘jaligi
, tibbiyot va
bog‘dorchilikdagi ahamiyati batafsil tahlil qilinadi
.
Oilaning o‘simliklari ekologik
tizimlarda muhim rol o‘ynaydi va ko‘plab dori
-darmon xomashyosi sifatida
ishlatiladi.
Kalit so‘zlar:
Ranoguldoshlar, Ranunculaceae, sistematika, biologik
xususiyatlar, iqtisodiy ahamiyat,
dorivor o‘simliklar
.
Annotation:
The Ranunculaceae family, known for its high species diversity
and wide geographical distribution, is an important group in the plant kingdom. This
article explores the systematics and taxonomy of Ranunculaceae, along with the
biological and morphological characteristics of its species. The economic importance
of the family in medicine, agriculture, and horticulture is also analyzed.
Ranunculaceae plants play a crucial ecological role and serve as raw materials for
many pharmaceutical products.
Keywords:
Ranunculaceae, systematics, biological characteristics, economic
importance, medicinal plants.
Kirish:
Ranoguldoshlar oilasi
—
Ranunculaceae,
o‘simliklar dunyosining eng
qadimiy va xilma-xil oilalaridan biridir. Ushbu oila butalar,
o‘simliklar
,
ko‘p yillik va
203
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bir yillik o‘tlar ko‘rinishida bo‘lib
, dunyoning turli iqlim zonalarida keng tarqalgan.
Ranoguldoshlar o‘zining go‘zal gullari va ko‘p qirralik ekologik roli bilan mashhur
.
Oilaga kiruvchi turlar o‘zining biologik xilma
-xilligi, morfologik xususiyatlari
va turli foydali xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ushbu maqolada ranoguldoshlarning
sistematikasi,
ularning turlari va xalq xo‘jaligidagi ahamiyati haqida batafsil
ma’lumotlar taqdim etiladi
.
1. Ranoguldoshlar oilasining sistematikasi
Ranoguldoshlar oilasi
—
Ranunculaceae,
o‘simliklar sinfi —
Magnoliopsida
(ikkiqonli barglilar)ga kiradi. Oilada taxminan 60 dan ortiq turkum (genus) va 2500
dan ziyod tur mavjud. Eng mashhur turlari: Ranunculus, Clematis, Anemone,
Delphinium, Aconitum va boshqalar.
•
Ranunculus
(suv va quritish joylarida o‘suvchi gullar)
•
Clematis
(o‘rmonlarda va bog‘larda ko‘tariluvchi o‘simliklar)
•
Anemone
(go‘zal va bezak uchun ishlatiladigan gullar)
•
Delphinium
(dekorativ bog‘ o‘simliklari)
•
Aconitum
(zaharli va dorivor xususiyatga ega o‘simliklar)
Oila o‘simliklari yillar davomida ilmiy tadqiqot obyekti bo‘lib
, ularning genetik,
morfologik va ekologik xususiyatlari asosida sistematikasi rivojlanib bormoqda.
2. Biologik va morfologik xususiyatlari
Ranoguldoshlar ko‘p yillik yoki bir yillik o‘tlar
,
ba’zan butalar ko‘rinishida
bo‘ladi
.
Ularning barglari ko‘pincha murakkab yoki oddiy
,
ko‘p qirrali bo‘lib
, gullari
rang-barang va chiroyli.
Gullar asosan ko‘p bargli
,
ko‘rinishi va ranglari xilma
-xildir. Ranoguldoshlar
o‘simliklarining gullari ko‘pincha to‘rt yoki besh qismli bo‘lib
,
ular ko‘plab
hasharotlar va qushlarni jalb qiladi.
Mevalari ko‘plab urug‘lardan iborat
,
ba’zan
tokcha yoki quticha shaklida bo‘ladi
.
Oilaga mansub Aconitum
kabi o‘simliklar kuchli zaharli moddalarga ega bo‘lib
,
ular tabiiy dushmanlardan himoya qiladi. Shu bilan birga, bu moddalarning ayrimlari
dori-
darmon tayyorlashda qo‘llaniladi
.
3. Ranoguldoshlar oilasining ekologik ahamiyati
Ranoguldoshlar o‘simliklari o‘zining keng tarqalishi va turli ekosistemalardagi
ishtiroki bilan ajralib turadi. Ular tuproqni barqarorlashtirish, ekologik muvozanatni
ta’minlashda muhimdir
.
Ko‘plab turlar hasharotlar
, qushlar va boshqa hayvonlar
uchun oziq manbai hisoblanadi.
204
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ko‘p yillik o‘tlar sifatida ular dalalarda va o‘rmon ostida o‘sib
, tuproqni
eroziyadan saqlashda yordam beradi. Shu bilan birga,
ranoguldoshlar gullari ko‘plab
ekinlarning changlanishi uchun zarur bo‘lgan hasharotlarni jalb qiladi
.
4.
Xalq xo‘jaligidagi ahamiyati
a) Dorivorlik va farmatsevtika
Ranoguldoshlar oilasi tarkibidagi ko‘plab o‘simliklar an’anaviy tibbiyotda va
zamonaviy farmatsevtikada qo‘llaniladi
. Masalan, Aconitum va Delphinium
turlaridan tayyorlangan preparatlar yurak-qon tomir tizimini mustahkamlashda va
og‘riq qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi
.
Anemone va Ranunculus
turlari esa yallig‘lanishga qarshi
, sedativ va
spazmolitik xususiyatlarga ega.
Bu o‘simliklar o‘z ichiga alkaloidlar
, glyukoziylar va
boshqa bioaktiv birikmalarni oladi.
b) Bog‘dorchilik va bezak san’ati
Ranoguldoshlar oilasining ko‘plab turlari bezak o‘simligi sifatida bog‘lar va
parklarni bezashda qo‘llaniladi
. Clematis va Delphinium
o‘simliklari chiroyli va uzoq
davom etuvchi gullari bilan bog‘larni bezatadi
.
Shuningdek,
bu oila a’zolari atrof
-muhitni tozalashda, shahar va qishloq
joylarda ko‘kalamzorlashtirishda muhim ahamiyatga ega
.
Ranoguldoshlar oilasi sistematikasi murakkab va keng qamrovli bo‘lib
, bu oila
o‘simliklarining ko‘p turliligi va biologik xususiyatlari ularning turli iqlim va
geografik hududlarda muvaffaqiyatli yashashini ta’minlaydi
.
Oilaning o‘simliklari
ekologik tizimlarda barqarorlikni saqlashda, inson faoliyatida esa dorivor, dekorativ
va agrar ahamiyatga ega.
Ranoguldoshlarning farmatsevtik va bog‘dorchilik sohasidagi roli ularni yanada
chuqurroq o‘rganish va saqlash zaruratini ko‘rsatadi
. Shuning uchun ushbu oila
a’zolarining biologik xilma
-
xilligini asrash va ular bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni
davom ettirish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kadereit, J. W., Jeffrey, C. "The Families and Genera of Vascular Plants.
Ranunculaceae. "
—
Springer, 2016.
2.
Tamberg, E., "Ranunculaceae in Flora of the USSR, " 1989.
3.
Karimov, B. "Ranoguldoshlar oilasining biologik xususiyatlari, " Biologiya
jurnali, 2020.
4.
Mabberley, D. J. "Mabberley's Plant-book: A Portable Dictionary of Plants,
their Classification and Uses, " 4th Ed., 2017.
5.
Smith, P., "Medicinal Plants of Ranunculaceae, " Journal of
Ethnopharmacology, 2018.
6.
Nazarov, A.
"Лекарственные растения и их применение
, " Moscow, 2015.
