215
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ODDIY TOGʻ JAMBIL OʻSIMLIGI VA UNING AHAMIYATI
Mardonov Fozil
Ilmiy rahbar: Toshkent davlat agrar universiteti “Dorivor o‘simliklar kafedrasi”
katta o‘qtuvchisi
Abduraxmonova Diyora
Toshkent davlat agrar universiteti “O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn”
fakulteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada togʻ jambilning morfologik tuzilishi
, kimyoviy
tarkibi, farmakologik xususiyatlari, yetishtirish texnologiyasi,
xalq tabobatidagi o‘rni
hamda sanoatdagi ahamiyati keng tahlil qilinadi. Shuningdek,
o‘simlik asosida ishlab
chiqilgan dori vositalarining turlari,
ularning inson salomatligiga ijobiy ta’siri ilmiy
asoslangan holda yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Togʻ jambili
,
dorivor o‘simlik
, efir moyi, timol, antiseptik, xalq
tabobati, farmatsevtika.
Annotation:
This article provides an in-depth analysis of the morphological
structure, chemical composition, pharmacological properties, cultivation technology,
traditional use, and industrial significance of wild thyme. Additionally, the types of
medicinal products developed from this plant and their scientifically proven positive
effects on human health are also discussed.
Keywords:
Wild thyme, medicinal plant, essential oil, thymol, antiseptic, folk
medicine, pharmaceuticals.
Аннотация:
В
данной
статье
всесторонне
рассматриваются
морфологическое строение
,
химический состав
,
фармакологические свойства
,
технология выращивания
,
значение в народной медицине и промышленное
применение горного чабреца
.
Также анализируются виды лекарственных
средств
,
созданных на основе этого растения
,
и их положительное влияние на
здоровье человека на научной основе
.
Ключевые слова:
Горный чабрец
,
лекарственное растение
,
эфирное
масло
,
тимол
,
антисептик
,
народная медицина
,
фармацевтика
.
Oddiy tog
ʻ
jambili
–
doimiy yashil, yerga yaqin o
‘
sadigan, kuchli aromatli ko
‘
p
yillik o
‘
simlik bo
‘
lib, to
‘
q qizil yoki binafsha rang gullarga ega. Barglari mayda,
qarama-qarshi joylashgan, efir moylarga boy.
Bu o‘simlik
, asosan, Yevropa, Osiyo va
216
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Shimoliy Afrikaning tog‘li va quruq hududlarida o‘sadi
.
O‘zbekistonning tog‘ oldi va
tog‘ etaklarida ham ushbu o‘simlik uchraydi
.
Togʻ jambilining asosiy dorivor qiymati uning efir moylarida mujassam
. Eng
asosiy komponentlar
–
timol va karvakrol. Shuningdek, pinen, linalool, borneol,
flavonoidlar, tanin moddalar, saponinlar, organik kislotalar,
o‘simlik shakarlar ham
mavjud. Aynan timol va karvakrol bakteriyalarga qarshi,
yallig‘lanishga qarshi va
antiseptik xususiyatlarni ta’minlaydi
.
Togʻ jambili ko‘plab kasalliklarni davolashda ishlatiladi
.
U balg‘am
ko‘chiruvchi
, bronxlar faoliyatini yaxshilovchi, ichak spazmlarini yengillashtiruvchi,
yallig‘lanishga qarshi va antiseptik vosita sifatida qo‘llanadi
. Timol tarkibi tufayli
og‘iz bo‘shlig‘i va tomoq shamollashlariga qarshi samarali vosita hisoblanadi
.
Shuningdek, u teri kasalliklarida, ayniqsa ekzema va dermatitlarda tashqi surtma
sifatida ham foydalidir.
Xalq tabobatida togʻ jambilidan tayyorlangan damlamalar va choylar
shamollash,
yo‘tal
, bronxit, oshqozon-ichak muammolari,
bosh og‘rig‘i
, mushak
og‘riqlari va yurak faoliyati zaiflashuvi kabi holatlarda qo‘llaniladi
. Shuningdek, u
stress va uyqusizlikda tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi
. Ayollarda hayz davrining
og‘riqli o‘tishini yengillashtiruvchi ta’siri ham aniqlangan
.
Zamonaviy farmatsiyada togʻ jambili asosida bir nechta preparatlar ishlab
chiqarilgan. Jumladan,
“Pertussin”
,
“Bronchipret”
,
“Thymus tincture” singari siroplar
va damlamalar tarkibiga kiradi.
Ular balg‘am ko‘chiruvchi
,
yallig‘lanishga qarshi va
bronxlarni kengaytiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Efir moyi parfyumeriya va
kosmetika sanoatida ham keng qo‘llaniladi
.
Togʻ jambili oson ko‘payadigan
, tuproq-
tanlovchan bo‘lmagan o‘simlikdir
. Uni
urug‘ yoki so‘rg‘onlar yordamida ko‘paytirish mumkin
. Yaxshi hosil olish uchun
quyoshli joylar,
bo‘sh va unumdor tuproqlar tanlanadi
. Bahorda ekiladi, guldor
davrida yig‘ib olinadi
.
Quritish qorong‘i va havodor joyda amalga oshiriladi
, chunki
efir moylari quyosh ta’sirida uchib ketadi
.
So‘nggi yillarda togʻ jambilining biologik faol moddalari ustida qator ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki
, uning tarkibidagi timol
bakteriyalar,
viruslar va hatto zamburug‘larga qarshi ta’sir ko‘rsatadi
. Ayrim
tadqiqotlar togʻ jambilining saraton hujayralarining o‘sishini sekinlashtiruvchi
xususiyatlarini ham qayd etgan.
Togʻ jambili efir moyi terini tozalovchi
,
mikroblarni yo‘qotuvchi va
tinchlantiruvchi xususiyatga ega. Shu bois, u kosmetik mahsulotlar
–
losonlar,
217
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
toniklar,
yuz niqoblari va sovunlar tarkibiga qo‘shiladi
. Ayniqsa,
yog‘li va akneli teri
parvarishida samarali hisoblanadi.
Togʻ jambili o‘zining kuchli aromati bilan oshpazlikda ziravor sifatida ham keng
foydalaniladi.
Go‘sht
, baliq,
sabzavotli taomlarga xushbo‘y hid va sog‘lomlik baxsh
etadi. Bundan tashqari, ichimliklar, vinegretlar va konservalangan mahsulotlar
tarkibiga ham qo‘shiladi
.
Xulosa:
Oddiy togʻ jambili tabiatning beqiyos in’omidir
. Uning kimyoviy tarkibi,
farmakologik xususiyatlari, xalq tabobatidagi qadri va zamonaviy farmatsevtikada
tutgan o‘rni uni boshqa dorivor o‘simliklar qatorida ajratib turadi
.
O‘zbekistonning
iqlim sharoiti bu o‘simlikni ommaviy yetishtirish uchun qulay bo‘lib
, uni sanoat
miqyosida qayta ishlash orqali ekologik toza va samarali dori vositalarini yaratish
mumkin.
Togʻ jambilining dorivor
, oziq-
ovqat va kosmetik ahamiyati uni ko‘p
tarmoqli foydali resursga aylantiradi. Ilmiy izlanishlar va yangi texnologiyalar
yordamida bu o‘simlikdan yana ko‘plab foydali mahsulotlar olinishi mumkin
.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ahmedov M. A. (2021).
Dorivor o‘simliklar va ularning biofaolligi
.
Toshkent: O‘zbekiston
.
2.
Yusupov Z. M. (2020). Fitoterapiya asoslari. Toshkent: Fan.
3.
Khodjaev N. K. (2018).
O‘simliklar farmakognoziyasi
. Samarqand:
Sog‘liq
.
WHO (2004). WHO Monographs on Selected Medicinal Plants. Volume 2.
Geneva: World Health Organization.
4.
Jasicka-Misiak I. et al. (2015).
“Chemical Composition and
Antimicrobial Properties of Thymus Serpyllum Essential Oil.
” Journal of Applied
Research on Medicinal and Aromatic Plants.
5.
Seyyednejad S. M. et al. (2011).
“Thymus Species and their
Pharmaceutical Benefits.
” African Journal of Biotechnology
.
