227
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘SIMLIKLAR ASOSIDA EKOLOGIK TOZA DORI VOSITALARINI
ISHLAB CHIQARISH TEXNOLOGIYASI
Mardonov Fozil
Ilmiy rahbar: Toshkent davlat agrar universiteti “Dorivor o‘simliklar kafedrasi” katta
o‘qtuvchisi
Abduraxmonova Diyora
Toshkent davlat agrar universiteti “O‘rmon xo‘jaligi va landshaft dizayn” fakulteti 1
-
bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada dorivor o‘simliklardan foydalanib ekologik toza
dori vositalarini ishlab chiqarish texnologik jarayonlari,
ilg‘or usullar
,
ekstraksiyalash, standartlashtirish va tayyor dori shakllarini yaratish masalalari keng
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Dorivor o‘simliklar
, fitopreparatlar, ekologik tozalik,
ekstraksiyalash, texnologiya, standartlashtirish, biofaollik.
Annotation:
This article provides a comprehensive analysis of the technological
processes of producing environmentally friendly drugs from medicinal plants,
advanced methods, extraction, standardization, and the creation of finished dosage
forms.
Keywords:
Medicinal plants, phytopreparations, ecological purity, extraction,
technology, standardization, bioactivity.
Аннотация:
В статье всесторонне анализируются технологические
процессы производства экологически чистых лекарств из лекарственных
растений
,
передовые методы
,
экстракция
,
стандартизация и создание готовых
лекарственных форм
.
Ключевые
слова:
Лекарственные
растения
,
фитопрепараты
,
экологическая чистота
,
экстракция
,
технология
,
стандартизация
,
биологическая
активность
Tabiatda mavjud dorivor o‘simliklar millionlab yillar davomida rivojlanib
, inson
organizmiga moslashgan biologik faol moddalarning manbai hisoblanadi.
Fitoterapiyada keng qo‘llaniladigan o‘simliklar tarkibida alkaloidlar
, flavonoidlar,
glikozidlar, saponinlar, efir moylari, vitaminlar va mikroelementlar mavjud. Ular
immunitetni mustahkamlash,
yallig‘lanishga qarshi
, antiseptik, antiallergik va boshqa
xususiyatlarga ega.
228
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Kimyoviy sintez asosida yaratilgan preparatlarning ko‘p hollarda jigar
, buyrak,
oshqozon-
ichak faoliyatiga salbiy ta’siri bo‘lishi mumkin
.
Ekologik toza o‘simlik
preparatlari esa tabiiy moddalardan iborat bo‘lib
,
organizmga nojo‘ya ta’sir
ko‘rsatmasligi bilan ajralib turadi
. Bunday preparatlar biologik mosligi yuqori
bo‘lganligi sababli ularning so‘rilishi va o‘zlashtirilishi yaxshi bo‘ladi
.
Dorivor o‘simliklardan sifatli va xavfsiz preparatlar tayyorlash uchun
, avvalo,
xom ashyo to‘g‘ri yig‘ilishi
, quritilishi, saqlanishi va qayta ishlanishi kerak.
O‘simliklarning biologik faol moddalar bilan eng boy qismlari —
barg, ildiz,
po‘stloq
,
urug‘
, meva,
gullar yig‘im
-
terim qoidalariga rioya qilgan holda yig‘iladi
.
Yig‘ilgan xom ashyo quyoshdan himoyalangan joyda
, namlik va ifloslanishdan holi
sharoitda quritiladi. Saqlash jarayonida harorat va namlikni doimiy nazoratda saqlash
zarur.
O‘simliklarning dorivor moddalari asosan ekstraksiyalash usuli orqali ajratib
olinadi.
Bu usul o‘simlikdan biofaol moddalarni erituvchi yordamida ajratib olishni
o‘z ichiga oladi
.
Eng ko‘p qo‘llaniladigan erituvchilar —
suv, etanol, metanol, efir,
glitserin, uglerod dioksidi. Ekstraksiyalash turli usullar orqali amalga oshiriladi:
sovuq ekstraksiya, qaynatish (dekoxt), damlama (infuziya), soxhlet ekstraksiyasi,
ultratovushli yoki mikrotolqinli ekstraksiyalar. Ekstraksiya sharoiti (harorat, vaqt,
erituvchi miqdori) moddalar chiqishini maksimal darajaga yetkazishi kerak.
Ekologik toza dori vositalarini ishlab chiqarishda muhim bosqichlardan biri
—
tayyor mahsulotni standartlashtirishdir.
Har bir preparat o‘z tarkibidagi faol
moddalarning miqdori, sofligi, toksikligi,
mikrobiologik ko‘rsatkichlari
, namlik
darajasi bo‘yicha aniqlanadi
. Bu jarayonda xromatografiya, spektrofotometriya,
titrlash,
mikroskopik va biologik sinovlar qo‘llaniladi
.
O‘simlik asosidagi dori vositalari turli farmatsevtik shakllarda ishlab chiqariladi:
ekstraktlar, damlamalar, siroplar, choylar, planshetlar, kapsulalar, surtma va
balzamlar.
Bunda o‘simlik ekstrakti asosiy faol komponent sifatida ishlatiladi
. Tayyor
preparatning dozalari, saqlash shartlari va foydalanish tavsiyalari belgilangan
standartlarga muvofiq belgilanadi.
Zamonaviy farmatsiyada biologik faol moddalarning ajratilishi va aniqlanishida
ilg‘or texnologiyalar joriy etilmoqda
. Mikrokapsulalash, nanoteknologiya, superkritik
ekstraksiya,
fermentatsiyalash kabi yondashuvlar o‘simlik preparatlarining
samaradorligi va so‘rilish darajasini oshirishda katta ahamiyatga ega
. Masalan,
nanokapsulalangan o‘simlik ekstraktlari organizmga tez singadi
, biofaolligi yuqori
bo‘ladi
.
229
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘simliklardan ekologik toza dorilar tayyorlashda muhim jihatlardan biri —
ularni pestitsidsiz,
sun’iy o‘g‘itlarsiz yetishtirish
,
yig‘ish va qayta ishlash jarayonida
kimyoviy qo‘shimchalardan foydalanmaslikdir
. Shuningdek, ishlab chiqarish
korxonalari
chiqindilarni
minimal
darajada
chiqarishi,
tabiiy
muhitni
ifloslantirmasligi lozim. Qayta ishlashda energiya tejamkor usullardan foydalanish,
chiqindilarni utilizatsiya qilish, qayta ishlash tizimlarining joriy etilishi ekologik
barqarorlikni ta’minlaydi
.
O‘zbekiston Respublikasida dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash
yo‘nalishida ijobiy tajribalar shakllanmoqda
. Xususan, Surxondaryo, Qashqadaryo,
Toshkent,
Farg‘ona viloyatlarida qora sedana
, ajriq, qizilmiya,
isiriq kabi o‘simliklar
katta maydonlarda yetishtirilmoqda. Ularni sanoat miqyosida dorivor preparatlar
tayyorlashga jalb etish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda
. Mahalliy xom ashyo asosida
ishlab
chiqarilgan
fitopreparatlar
bozor
talabiga
mos
ravishda
sertifikatlashtirilmoqda.
Xulosa:
Dorivor o‘simliklardan ekologik toza dori vositalarini ishlab chiqarish
texnologiyasi farmatsevtikaning eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biridir
. Bunday
preparatlar inson salomatligi uchun xavfsiz, samarali va ekologik muvozanatni
saqlashga xizmat qiladi. Texnologik jarayonlarda ilmiy asoslangan yondashuvlar,
zamonaviy uskunalar va ekologik prinsiplarni birlashtirish orqali sifatli
fitopreparatlar tayyorlash mumkin.
Bu yo‘nalishda ilmiy izlanishlar
, ilmiy-texnikaviy
innovatsiyalar, agroekologik monitoring va xalqaro tajribadan foydalanish muhimdir.
Mahalliy xom ashyoni chuqur qayta ishlash, ishlab chiqarishni diversifikatsiyalash va
eksport salohiyatini oshirish orqali O‘zbekiston fitofarmakologiyasi yangi bosqichga
ko‘tarilishi mumkin
.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ahmedov, M. A. (2021).
Dorivor o‘simliklar va ularning biofaolligi
.
Toshkent: O‘zbekiston
.
2.
Yusupov, Z. M. (2020). Fitoterapiya asoslari. Toshkent: Fan.
3.
World Health Organization. (2002). WHO Monographs on Selected
Medicinal Plants. Volume 2. Geneva: WHO.
4.
Gamal-Eldeen, A. M. et al. (2019). "Innovative Approaches for Herbal
Drug Formulations. " Journal of Ethnopharmacology.
5.
Ekor, M. (2014). "The growing use of herbal medicines: issues relating
to adverse reactions and challenges in monitoring safety. " Frontiers in
Pharmacology.
