114
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
LEKSIK SATH BIRLIKLARINING TILSHUNOSLIKDA TUTGAN O
‘
RNI:
PEDAGOGIK VA INGLIZ TILI TA
’
LIMIDAGI AHAMIYATI
THE ROLE OF LEXICAL LEVEL UNITS IN LINGUISTICS
Axmadjonov Avazbek
Qo’qon Universiteti Ijtimoiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Qo’qon
Davlat universiteti 2-kurs doktoranti
Sultonova Gulasal Adhamjon qizi
Qo‘qon universiteti
Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi
4-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Leksik sath birliklari tilshunoslikning asosiy tadqiqot
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ularning pedagogik hamda ingliz tili ta’limidagi o‘rni
muhimdir. Ushbu maqolada leksik birliklarning ta’lim jarayonida o‘quvchilar til
kompetensiyasini shakllantirish va boyitishdagi ahamiyati, ulardan samarali
foydalanish strategiyalari muhokama qilinadi.
Kalit so ‘zlar
:
leksik birliklar, til kompetensiyasi, pedagogik metodlar, lug‘aviy
boylik, kontekstual yondashuv, madaniyatlararo muloqot.
Annotation.
Lexical units are a key area of research in linguistics, playing a
significant role in pedagogy and English language education. This article explores the
importance of lexical units in enhancing learners’ language competence and
strategies for their effective use in educational settings.
Key words:
lexical units, language competence, pedagogical methods,
vocabulary richness, contextual approach, intercultural communication.
Kirish
Leksik birliklar
–
so‘zlar, iboralar va barqaror birikmalar –
har qanday til
tizimining asosiy qismi hisoblanadi. Ular nafaqat jahon tilshunoslik nazariyasida
muhim rol o‘ynaydi, balki ingliz tilini ikkinchi yoki xorijiy til sifatida o‘rgatishda
ham juda muhimdir. (Begimova, 2022) Ushbu maqolada leksik birliklarning
tilshunoslikdagi o‘rni va ta’limdagi amaliy ahamiyati tahlil qilinadi.
Metodologiya
115
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ushbu maqolaning nazariy asosini leksik birliklarnng asosiy xususiyatlari va
ular orqali tilning boshqa sathlari bilan o‘zaro bog‘lanishini o‘rganish tashkil qiladi.
O‘quv jarayonida qo‘llaniladigan strategiyalardan kontekstual yondashuv orqali
leksik birliklarni o‘rganuvchilarga tushuntirish. Chet tili o‘qitish metodikasida leksik
birliklarni o‘rgatishning samarali strategiyalaridan biri bu
- multimedia resurslaridan
foydalanishdir. O‘rganilayotgan mavzuga doir videolar, podkastlar va raqamli
ilovalar leksik birliklarni o‘rgatish va uni amalda qo‘llash uchun qiziqarli
mashg‘ulotlar yaratadi. Masalan, subtitr bilan berilgan filmlarni tomosha qilish
o‘quvchilarga autentik materiallar orqali leksik bilimlarni mustahkamlashga yordam
beradi. (Rodgers, 2001)
Shuningdek, til o‘qitish metodikasida eng ko‘p qo‘llanilayotgan kommunikativ
metod va uning texnikalarini qo‘llash ham muhim ahamiyatga ega. Rolli o‘yinlar
o‘ynash (role plays), guruh muhokamalari (debates and discussions) va interaktiv
mashg‘ulotlar (interactive activities) o‘quvchilarga yangi leksik birliklarni nutq va
yozuvda faol qo‘llashga yordam beradi.
Odatda fonetik birliklar, morfemalar va grammatika bilan leksik birliklarning
aloqasi birgalikda o‘rganiladi. (Nation, 2001). Chunki tilning leksik, fonetik va
grammatik sathlari ham o‘zaro bog‘liq jarayondir: fonetik birliklar so‘zni bog‘liq
tusiga kiradi, morfemalar yasama so‘zlarni shalkllantiradi, so‘zlarning birikuvchanlik
imkoniyatlari, uslubiy vosita sifatidagi xususiyatlari ularning leksik va gramatik
ma’nolariga hamda uslubiy “sema”lariga tayanadi. Bular leksikologiyaning fonetika,
morfemika, so‘z yasalishi, gramatika va uslubshunoslik (stilistika) bilan aloqada
bo‘lishini taqozo qiladi (1
-jadval).
Bunday leksikonlarning sifat va shakl toifasiga mansubligi so‘nggi yillarda biroz
munozarali bo‘lib qoldi.
1-
jadval: leksikonlarning so’z turkumlarida shakllanishi.
116
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Tilshunoslikda leksik birliklar yaxlit bir lug‘at, yani tilning so‘z boyligini o‘zida
jamlagan tizim
–
tarkibiy qismlari sifatida o‘rganiladi. Ushbu birliklarga quyidagilar
kiradi:
-
Yakka so‘zlar
(masalan,
daftar, bormoq, uy
) - Words, e.g.
dog
,
people
-
Ko‘p so‘zli birikmalar
, jumladan iboralar (masalan,
kapalagi uchdi,
qovog‘idan qor yog‘adi
) - idioms, e.g.
break a leg
,
was one whale of a
,
a bitter pill to
swallow,
frazeologik birikmalar (masalan,
katta og‘iz, ammamning buzog‘i
) va
turg’un birikmalar (masalan,
qaror qabul qilmoq
)
–
phrasal verbs, e.g.
put off
or
get
out
-
Barqaror iboralar
, masalan, salomlashuvlar (
Yaxshimisiz?
)
–
Sentence/text
frames and heads, e.g.
That is not as...as you think
,
The problem was…
Natijalar
Leksik birliklar til orqali ma’no shakllantirish va uzatishda asosiy rol o‘ynaydi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ushbu birliklarni o‘zlashtirish tilni bilish darajasini
oshiradi va kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantiradi (Xasanboyeva, 2022).
Leksik birliklarning pedagogik o‘rni ham juda dolzarb bo‘lib, ulardan eng
muhimi
til kompetensiyasini shakllantirish va kommunikativ ko‘nikmalarni
rivojlantirish hisoblanadi. Lug‘atni yaxshi bilish o‘quvchilarga samarali muloqot
qilish, matnlarni tushunish va kommunikativ munosabatlarda ishtirok etish imkonini
beradi. Leksik birliklarga asoslangan o‘qitish strategiyalari o‘quvchilarning turli nutq
ko‘nikmalarida foydalanuvchi aktiv lug‘ati (gapirish va yozishda ishlatiladigan
so‘zlar) va passiv lug‘ati (o‘qish va tinglashda tanib olinadigan so‘zlar) rivojlanishiga
yordam beradi. Bu ularga samarali muloqot qilish, matnlarni tushunish va
kommunikativ munosabatlarda ishtirok etish imkonini beradi. Masalan, frazeologik
iboralarni o‘rganish ushbu til egalari kabi ona tiliday muloqot qilishni va tushunishni
osonlashtiradi (Sabirova, 2005).
Shuningdek, ular
muloqot ko‘nikmalarini takomillashtirishda ham muhim o‘rin
tutadi. Leksik birliklarni yaxshi bilish o‘quvchilarning o‘z fikrlarini aniq ifodalash,
madaniy nozikliklarni tushunish va turli vaziyatlarga mos ravishda javob berish
qobiliyatini oshiradi. Masalan, iboralarni o‘zlashtirish tabiiy va ona tiliga yaqin
muloqot qilishga yordam beradi.
Ko‘pchilikka ma’lumki, dunyo bo‘yicha
eng keng tarqalgan tillardan biri bu,
albatta, ingliz tilidir. Ushbu tildan dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida
foydalaniladi. Ingliz tili ta’limida leksik birliklarning o‘rni juda muhim hisoblanib,
ularni boyitish bo‘yicha ko‘plab metod va usullar ishlab chiqilgan. Ingliz tilini
o‘qitish tizimida, avvalo, ushbu tilda lug‘at boyligini oshirishga katta e’tibor
117
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
qaratiladi. Ingliz tilini o‘rgatishda boy lug‘at bazasini shakllantirish juda muhimdir.
O‘qituvchilar dars jarayonida turli innovatsion metodlarga tayangan xolda so‘zlar
ro‘yxati, tematik lug‘atlar va leksik to‘plamlarni o‘quvchilarning til resurslarini
yanda kengaytirish uchun ularning darajalariga mos ravishda qo‘llaydilar.
Muhokama
Metodik yondashuvlar samaradorligi shuni ko‘rsatadi
-ki, leksik birliklarni ingliz
tili ta’limida kontekstual yondashuv orqali, masalan, so‘zlarni uzunroq matndagi
gaplarda yoki hikoyalarda o‘rgatish, o‘quvchilarni yangi bilimlarni yaxshi tushunish
va eslab qolishga yordam beradi. Bu usuldan foydalanish, ingliz tilini chet tili sifatida
o‘rganayotgan talabalarda sinonim, antonym, paronym va omonim so‘zlarni farlay
olishlariga katta yordam beradi. (Begimova, 2022). Masalan,
olma
so‘zini
istemol
qilinadigan meva
va
harakatni bildiruvchi fe’l
ma’nolarida o‘rgatish kontekstning
ma’noni aniqlashdagi o‘rnini ko‘rsatadi.
1-
shakl. O’zbek va ingliz tillarida so’zlarning ma’nolari o’zgarishi xolatlariga
namuna.
Bundan tashqari
,
ko‘plab leksik birliklar, masalan, iboralar va maqollar,
madaniyat bilan bog‘liq. Ularni o‘rgatish o‘quvchilarning madaniyatlararo muloqot
(linguoculturological competence) qobiliyatlarini oshiradi va madaniy o‘ziga
xos
tushunchalarni anglashga yordam beradi. Masalan,
it’s raining cats and dogs
kabi
iboralar tilning madaniy ijodkorligini aks ettiradi (Richards & Rodgers, 2001).
Tez-
tez ishlatiladigan so‘z birikmalari va iboralarni
o‘rgatish hamda o‘rganilgan
leksik birliklarni yangi kontekstlarda mustahkamlash, yani tez-tez takrorlash va qayta
ishlash bilimlarni chuqurroq anglashga va uzoq muddatli eslab qolishga yordam
beradi.
Xulosa
118
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Leksik birliklar tilshunoslik va til ta’limining ajralmas qismidir. Ular muloqot,
madaniy almashuv va til kompetensiyasining asosi hisoblanadi. Pedagogik jihatdan
ushbu birliklarni samarali o‘rgatish strategiyalari o‘quvchilarning lug‘at boyligi,
ravonligi va umumiy til ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Ingliz tili
ta’limida leksik birliklarga keng ahamiyat berish nazariy bilimlar va amaliy
ko‘nikmalar o‘rtasidagi bo‘shliqni to‘ldiradi, o‘quvchilarni real muloqot jarayoniga
oson kirishlariga zamin yaratadi (Nation, 2001). Leksik birliklarni o‘rganish va
o‘rgatishni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish orqali o‘qituvchilar til o‘rganishning
yanada samarali va yaxlit usulini ta’minlashlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Avazbek, Akhmadjonov. "THESIS FOR A RESEARCH ON ZONE OF
PROXIMAL DEVELOPMENT AND ITS EFFECTIVENESS." University Research
Base (2024): 39-46.
2.
Begimova G.J.
Leksik-semantik sath va uning birligi masalalari talqini.
Таълим
ва
инновацион
тадқиқотлар
(2022
йил
No 3) ISSN 2181-1709 (P). DOI:
https://doi.org/10.53885/edinres.2022.83.76.007
3.
Nation, I.S.P. (2001).
Learning Vocabulary in Another Language
.
Cambridge University Press.
4.
Richards, J.C., & Rodgers, T.S. (2001).
Approaches and Methods in
Language Teaching
. Cambridge University Press.
5.
Sabirova Z.
Characteristics of contextual lexical units in English and
Uzbek languages
. India international scientific online conference “The theory of
recent scientific research in the field of pedagogy”. India, 2005.
6.
Xasanboyeva O.I.
Til o‘rgatish metodikasida leksik birliklarning o‘rni.
"
Экономика
и
социум" №1(92)
-1 2022.
