71
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
TOG’LI HUDUDLARDA EKSTREMAL TURIZM IMKONIYATLARI
Zayniddinovna Farangiz Faxriddin qizi
Toshkent Kimyo Xalqaro universiteti Turizm yo’nalishi 3- bosqich talabasi
Ilmiy rahbar:
Yo’ldoshev Abdumalik
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada ekstremal turizmning nazariy asoslari,
uning turlari, ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik ahamiyati, xavfsizlik masalalari hamda
O‘zbekistonning tog‘li hududlarida ushbu turizm yo‘nalishining rivojlanish salohiyati
keng yoritilgan. Xususan, Chimyon-Beldersoy, Surxondaryo tog‘lari, Zarafshon
tizmasi va Farg‘ona vodiysidagi tog‘li hududlarning imkoniyatlari ilmiy tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar:
ekstremal turizm, alpinizm, tog‘ yurishlari, paraplan,
chang‘ichilik, speleoturizm, xavfsizlik, ekologiya.
Annotation:
This scientific article explores the theoretical foundations of
extreme tourism, its main types, socio-economic and ecological importance, safety
aspects, and the development potential of such tourism in the mountainous regions of
Uzbekistan. In particular, the article scientifically analyzes the opportunities of
regions such as Chimgan-Beldersoy, Surkhandarya mountains, Zarafshan range, and
the Fergana valley.
Keywords:
extreme tourism, mountaineering, trekking, paragliding, skiing,
speleotourism, safety, ecology.
Аннотация:
В данной научной статье рассматриваются теоретические
основы экстремального туризма, его виды, социально-экономическое и
экологическое значение, вопросы безопасности, а также возможности развития
этого направления туризма в горных регионах Узбекистана. Особое внимание
уделено районам Чимган-Бельдерсой, Байсун, Зарафшан и Ферганская долина.
Ключевые слова:
экстремальный туризм, альпинизм, горные походы,
параплан, лыжный спорт, спелеотуризм, экология, безопасность.
Adabiyotlar tahlili
Mavzu yuzasidan o‘rganilgan ilmiy va amaliy manbalar ekstremal turizmning
global va mahalliy tendensiyalarini tahlil qilish imkonini berdi. Jumladan, UNWTO
tomonidan taqdim etilgan “Adventure Tourism Development Index” (2022)
hisobotida ekstremal turizmning jahon bozoridagi ulushi, xavfsizlik standartlari,
barqarorlik mezonlari va infratuzilmaviy ehtiyojlari haqida to‘liq ma’lumot berilgan.
72
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Safarov A. (2022) ekstremal turizm va ekologik muvozanat o‘rtasidagi
bog‘liqlikni chuqur tahlil qilgan bo‘lsa, Mamajonov R. (2021) O‘zbekistonning tog‘li
hududlaridagi sport turizmi imkoniyatlarini hududiy kesimda ko‘rsatib bergan.
Bundan tashqari, European Ski Industry Report va International Ecotourism Society
tomonidan berilgan xalqaro tajribalar ekstremal turizmni ekoturizm va chang‘ichilik
bilan integratsiyalash bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi.Qodirov M. tomonidan taklif
qilingan tog‘li hududlardagi infratuzilma rivoji bo‘yicha tahlillar O‘zbekiston
sharoitiga mos strategik yondashuvlarni belgilashga xizmat qiladi. Shuningdek,
UNEP va UNESCO materiallari orqali tog‘li ekotizimlar va madaniy merosni
ekstremal turizm bilan uyg‘unlashtirish tajribalari o‘rganildi.Umuman, foydalanilgan
adabiyotlar mazkur mavzuning konseptual asoslarini mustahkamlash, dolzarbligini
asoslash va tavsiya-takliflarni ishlab chiqishda asosiy manba sifatida xizmat qildi.
Metodologiya
Tadqiqot quyidagi ilmiy usullarga tayangan:
1. Tahliliy-metodik yondashuv – mavjud ilmiy manbalar, xalqaro tajribalar va
rasmiy statistik ma’lumotlar asosida mavzu chuqur o‘rganildi.
2. Hududiy-geografik tahlil – O‘zbekistonning tog‘li hududlari (Chimyon,
Beldersoy, Zomin, Boysun, Farg‘ona vodiysi) ekstremal turizm salohiyati nuqtai
nazaridan o‘rganildi.
3. Solishtirma tahlil – xalqaro (Nepal, Gruziya, Kolumbiya) va milliy tajribalar
o‘zaro taqqoslanib, umumiy va farqli jihatlar ajratib ko‘rsatildi.
4. Jadval va sxemaviy tahlil – ekstremal turizm turlari, ularning xususiyatlari va
rivojlanish istiqbollari tizimli jadval orqali bayon qilindi.
5. Ilmiy xulosalash va tavsiyalar ishlab chiqish – muammo va imkoniyatlar
asosida maqola so‘ngida aniq, asosli tavsiyalar shakllantirildi.
Tadqiqot natijalari ekstremal turizmni hududlar kesimida rivojlantirish uchun
ilmiy asos, amaliy yo‘l-yo‘riq va strategik g‘oyalarni taklif etadi.
Kirish
So‘nggi yillarda ekstremal turizm jahon miqyosida eng tez rivojlanayotgan
turizm yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Xalqaro statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
ekstremal turizm bozori yillik o‘sish sur’ati 17-20% atrofida bo‘lib, 2023-yilga kelib
350 milliard AQSH dollaridan oshgan. Bu esa rivojlanayotgan davlatlar, ayniqsa
O‘zbekiston uchun katta imkoniyatlarni taqdim etadi. Tog‘li hududlar ekstremal
turizm uchun tabiiy landshaft, iqlim va relyef nuqtai nazaridan eng maqbul joylardir.
O‘zbekiston Respublikasi hududining 20 foizidan ortig‘i tog‘li mintaqalardan
iborat bo‘lib, bu hududlarda tabiat, madaniyat va tarix uyg‘unlashgan. Ushbu
73
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
maqolada ekstremal turizmning nazariy asoslari, turlari, xavfsizlik va ekologik
muammolari, hamda O‘zbekistonning tog‘li mintaqalaridagi amaliy imkoniyatlar
chuqur tahlil etiladi.
Ekstremal turizm: tushunchasi, turlari va ilmiy asoslari
Ekstremal turizm — bu xavfli yoki sarguzashtli faoliyatlarga asoslangan turizm
bo‘lib, sayyohning jismoniy va ruhiy bardoshliligi, qat’iyati, tezkor qaror qabul qilish
ko‘nikmalarini sinovdan o‘tkazadi. Jahon Turizm Tashkiloti (UNWTO) ekstremal
turizmni “klassik turizm shakllaridan farq qiladigan, stressli, kuchli hissiy va
fiziologik reaktsiyalarga sabab bo‘ladigan turizm shakli” deb ta’riflaydi.
Ilmiy yondashuvda ekstremal turizm 3 mezon asosida baholanadi:
Ekstremal turizm quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
Alpinizm: Eng yuqori cho‘qqilarga chiqish. Olimlar fikriga ko‘ra, bu tur ruhiy
bardoshlilik, jismoniy tayyorgarlik va strategik rejalashtirishni rivojlantiradi.
UNESCO ekstremal turizmda alpinizmni madaniy merosning bir shakli sifatida tan
olgan
Trekking (tog‘ yurishlari): Tabiiy manzara, havoning musaffoligi va jismoniy
harakat uyg‘unligi tufayli yurak-qon tomir salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, haftasiga 2 marta trekking bilan shug‘ullanuvchilar
depressiya darajasini 30% kamaytiradi (American Psychological Association).
• Risk omili mavjudligi (fizik xavf, noqulay iqlim, notekis
relyef);
• O‘quv-mahorat darajasi talab etilishi (treninglar, maxsus
tayyorgarlik);
• Sarguzasht va motivatsion omil (shaxsiy sinov, rekord
o‘rnatish, ruhiy o‘sish).
74
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Paraplan (Paragliding): Bu sport turi fazoviy muvozanat, psixologik chidamlilik
va xavfni boshqarish qobiliyatini talab qiladi. Fransiyada bu turga 2022-yilda 500
ming sayyoh qatnashgan. Yevropa Ittifoqi ekstremal sportlar xavfsizligi to‘g‘risida
maxsus reglament ishlab chiqqan.
Speleoturizm: G‘orlar ichiga ekspeditsiyalar orqali amalga oshiriladi. Bu tur
ilmiy-tadqiqot, tarix va ekologiyani birlashtiradi. AQSH va Avstraliyada
speleoturizm orqali yillik 2-4 million sayyoh jalb qilinadi.
Tog‘ chang‘ichiligi (ski turizmi): Bu faoliyat qishki mavsumda
tog‘ kurortlarining iqtisodiy foydasini oshirishda asosiy omil bo‘lib, Yevropada 4500
dan ortiq chang‘i markazlari mavjud. Har yili bu soha orqali 120 milliard yevro
aylanma hosil qilinadi.
O‘zbekiston tog‘li hududlarining ekstremal turizm salohiyati
O‘zbekiston geoturistik, relyef va iqlim sharoiti bo‘yicha Markaziy Osiyoda
ekstremal turizm uchun eng istiqbolli davlatlardan biridir. Mamlakatning 20% dan
ortiq maydoni tog‘li hududlardan iborat bo‘lib, bu yerlar tabiat, madaniyat, tarix va
sarguzashtni uyg‘unlashtirish imkonini beradi.
Chimyon
– Beldersoy – Amirsoy klasteri (Toshkent viloyati)
Tog‘ chang‘ichiligi, zipline, paraplan, alpinizm va trekking turlari mavjud.
Amirsoy – 900 dan 2200 metrgacha ko‘tariladigan zamonaviy gondola yo‘li
mavjud bo‘lgan chang‘i kurorti. 2023-yilda bu yerga 150 ming sayyoh tashrif
buyurgan, 70% mahalliy, 30% xorijlik.
Beldersoy
– Sovet davridan beri ekstremal chang‘ichi tayyorlash markazi
sifatida tanilgan.
Ekologik marshrutlar (Chimyon–G‘azalkent) orqali haftasiga 500-700 ga yaqin
sayyoh yurish qiladi.
Surxondaryo tog‘li hududlari
– Boysun, Darband, Teshik Tash
Speleoturizm, arxeoturizm va tog‘ yurishlari uchun eng boy mintaqa.
Teshik Tosh
– neandertal bolaga oid topilma joyi, xalqaro arxeologlar markazi.
Boysun
– UNESCO nomoddiy meros ro‘yxatiga kiritilgan hudud. Tog‘li
ekoturizm bilan madaniy turizm uyg‘unlashtirilgan.
Zarafshon tizmasi va Zomin
– Forish (Jizzax viloyati)
Zomin milliy bog‘i
– ekologik va ekstremal turizm uchun milliy darajadagi
markazga aylanishi mumkin. 47 ming gektardan ortiq maydonda joylashgan.
Tog‘ yurishlari, tog‘ velosipedi, parashyut sporti uchun imkoniyatlar mavjud.
Zarafshon tizmasi bo‘ylab 3-5 kunlik ekspeditsion marshrutlar ishlab chiqilgan.
Turizm turlarining integratsiyasi (eko-, etno-, agro-)
75
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ekstremal turizmning samaradorligini oshirish uchun uni boshqa turizm turlari
bilan integratsiyalash muhim. Masalan:
Ekoturizm: Zomin milliy bog‘ida yuritilayotgan “yashil marshrutlar” ekologik
tozalikka e’tibor qaratadi.
Etnoturizm: Boysun tog‘larida sayyohlarga milliy kiyimlar, an’anaviy
taomlar, folklor namunalari namoyish etiladi.
Agroturizm: Forish tumanida mehmonlar uzumchilik, asal yetishtirish yoki
chorvachilik bilan tanishib, bevosita ishtirok etishi mumkin.
Yoshlar va ta’lim orqali ekstremal turizmni rivojlantirish
Yoshlarni ekstremal turizmga jalb qilish orqali sog‘lom turmush tarzi targ‘ib
qilinadi. Bu borada:
Har yili o‘tkaziladigan “Tog‘ yurishlari festivali” doirasida 1000 dan ortiq
yoshlar qatnashadi;
Toshkent davlat pedagogika universitetida ekstremal sport yo‘nalishida
ixtisoslashtirilgan kurslar mavjud;
Zomin va Namangan viloyatlaridagi sport maktablarida alpinizm va paraplaning
mashg‘ulotlari o‘tkazilmoqda.
Raqamli texnologiyalar roli
Zamonaviy ekstremal turizm raqamli vositalarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi:
GPS va mobil ilovalar yordamida sayyohlar xavfsiz yo‘nalish tanlaydi;
Dronlar tog‘li hududlarni ko‘zdan kechirishda, xavfli joylarni belgilashda
qo‘llaniladi;
Online bron qilish: Airbnb va
orqali ko‘plab mahalliy dam olish
maskanlari reklama qilinmoqda;
Virtual tayyorgarlik:
VR ko‘zoynaklar orqali tog‘ yurishlarini simulyatsiya
qilish tajribasi joriy etilmoqda.
Xalqaro hamkorlik va integratsiya
O‘zbekiston ekstremal turizmni rivojlantirishda xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlik qilmoqda:
UNWTO tomonidan Beldersoy–Amirsoy loyihasiga grant ajratilgan;
UNESCO tomonidan Boysun hududi “nomoddiy madaniy meros” deb e’lon
qilingan; GIZ (Germaniya) bilan hamkorlikda Surxondaryo tog‘li hududlar
da ekologik yo‘nalishlar yaratilmoqda.
Kelajak istiqbollari va strategik takliflar
Kelgusi yillarda ekstremal turizmni quyidagicha rivojlantirish mumkin:
Har bir viloyatda kamida bitta ekstremal turizm markazini tashkil etish;
76
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“Tog‘lar chaqiradi” brendi ostida yillik xalqaro festival o‘tkazish;
Ekstremal turizmni turizm strategiyasi va milliy marketing rejasiga
kiritish;Ekologik xavfsizlikni ta’minlash orqali xalqaro eko-sertifikat olish.
Tog‘li hududlarda ekstremal turizm turlari va ularning xususiyatlari
Izoh:
Yuqoridagi jadvalda O‘zbekiston tog‘li hududlarida ekstremal turizmning
yetti asosiy turi, ularning umumiy xususiyatlari, geografik joylashuvi hamda
rivojlanish salohiyati tahlil qilingan. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, alpinizm, paraplan
va chang‘ichilik singari turlar hozirgi kunda eng yuqori rivojlanish imkoniyatiga ega
bo‘lib, ular xorijiy sayyohlar orasida katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa,
Beldersoy–Amirsoy hududlari mavjud infratuzilmasi sababli chang‘i turizmi uchun
strategik maskanga aylangan.
Turizm turi
Xususiyatlari
O’zbekiston
Hududi
Rivojlanish imkoniya
ti
Alpinizm
Tog'
cho'qqilarini
zabt etish
Hazrati Sulton,
Chimyon
Yuqori xalqaro
ekspeditsiyalar uchun mos
Trekking
Tog'li
hududlarda
piyoda yurish
Zomin, Boysun
O'rta ekoturizm bilan
integratsiya mumkin
Paraplan
Parvoz orqali
tog'
manzaralarini
tomosha qilish
Chorvoq,
Qamchiq
Yuqori yoshlar orasida
ommabop
Chang’ichilik
Qorli tog’larda c
hang’i sporti
Beldersoy, Amirso
y
Juda yuqori mavjud
infratuzilma bor.
Speleot turizm
G’orlar ichida ek
speditsiya
Teshiktosh, Zaraut
soy
Cheklangan - xavfsizlik tala
blari yuqori.
77
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Shuningdek, speleoturizm va agroturizm yo‘nalishlari cheklangan bo‘lsa-da,
xavfsizlik, ekologiya va mahalliy aholi bilan bevosita hamkorlik orqali rivojlantirish
mumkin bo‘lgan istiqbolli turlardan hisoblanadi. Etnoturizm esa o‘zbek milliy merosi
va madaniyatini xorijiy sayyohlarga namoyish etish uchun qulay imkoniyatlar
yaratadi. Ushbu jadval ekstremal turizm strategiyasini hududlar kesimida belgilashda
muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa.
O‘zbekistonning tog‘li hududlari ekstremal turizm uchun tabiiy-geografik,
ijtimoiy-madaniy va iqtisodiy imkoniyatlarga boy bo‘lib, bu soha mamlakatda
turizmning yangi bosqichini boshlab berishi mumkin. Ekstremal turizm nafaqat
iqtisodiy daromad manbai, balki sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, yoshlarni
sport va ekologik ong bilan tarbiyalash, mahalliy aholining bandligini oshirish kabi
ko‘plab ijobiy ijtimoiy ta’sir kuchiga ega.
Maqolada tahlil qilingan turizm turlari orasida alpinizm, chang‘ichilik va
paraplan sporti tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan bo‘lsa, speleoturizm, agroturizm va
etnoturizm esa istiqbolli yo‘nalish sifatida ajralib turadi. Ayniqsa, tog‘li hududlarda
turizmning ekologik, xavfsizlik va infratuzilmaviy asoslarini kuchaytirish orqali
barqaror rivojlanish ta’minlanadi.
Xalqaro tajriba va texnologiyalarni jalb qilish, raqamli yechimlardan
foydalanish, mahalliy aholining faol ishtirokini ta’minlash orqali O‘zbekiston
ekstremal turizmda Markaziy Osiyoning yetakchi davlatlaridan biriga aylanishi
mumkin. Shunday ekan, ekstremal turizm strategiyasini har bir hudud kesimida
ishlab chiqish va davlat-sheriklik asosida amaliy choralarni ko‘rish dolzarb vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. World Tourism Organization (UNWTO). Adventure Tourism Development
Index. Geneva, 2022.
2. Mamajonov R. “Tog‘li hududlarda sport turizmi imkoniyatlari”, O‘zDJTU
ilmiy to‘plami, 2021.
3. Safarov A. “Ekstremal turizm va ekologik barqarorlik”, Turizm va taraqqiyot
jurnali, 2022.
4. European Ski Industry Report 2022. Ski Tourism Trends in Europe.
5. O‘zbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi ma’lumotlari,
2023.
6. International Ecotourism Society. “Principles of Sustainable and Extreme
Tourism”, 2020.
78
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
7. Qodirov M. “Tog‘li mintaqalarda turizm infratuzilmasi: muammolar va
yechimlar”, Geografik tadqiqotlar jurnali, 2022.
8. Uzbekistan National Committee for UNESCO. “Boysun: Madaniy va tabiiy
meros obyekti”, 2021.
9. Ekstremal Turizm Assotsiatsiyasi –
10. UN Environment Programme. “Mountain Ecosystems and Sustainable
Tourism”, 2021.
