258
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O’ZBEKISTONDA BARQAROR TURIZMNING RIVOJLANISHIDA
EKOLOGIYANING TA’SIRI
Abdug'apporova Zahro Abdusalom qizi
Toshkent Kimyo Xalqaro universiteti Turizm yo’nalishi 3- bosqich talabasi
Ilmiy rahbar:
Yo’ldoshev Abdumalik
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekistonda barqaror turizmni
rivojlantirishda ekologik omillarning ta’siri batafsil tahlil qilingan. Ekologik turizm
va barqaror turizm tushunchalari yoritilib, ularning o‘zaro bog‘liqligi ochib berilgan.
Maqolada atrof-muhitga nisbatan ehtiyotkor munosabat turizmning uzoq muddatli
rivojlanishi uchun zarurligi ta’kidlanadi. O‘zbekiston misolida ekologik muammolar
va ularning turizmga salbiy ta’siri, shuningdek, barqaror rivojlanish uchun taklif
etilayotgan chora-tadbirlar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
barqaror turizm, ekologik turizm, ekologik muhofaza, atrof-
muhit, turizm strategiyasi, bioxilma-xillik, suv resurslari.
Annotation:
This scientific article analyzes the impact of environmental factors
on the development of sustainable tourism in Uzbekistan. It describes the concepts of
ecological and sustainable tourism and emphasizes their interrelationship. The study
highlights how careful environmental management is crucial for the long-term
growth of tourism. Environmental challenges and their impact on tourism in
Uzbekistan are identified, and measures to promote sustainable development are
proposed.
Keywords:
sustainable tourism, ecological tourism, environmental protection,
environment, tourism strategy, biodiversity, water resources.
Аннотация:
В данной научной статье анализируется влияние
экологических факторов на развитие устойчивого туризма в Узбекистане.
Рассматриваются понятия экологического и устойчивого туризма и
подчеркивается их взаимосвязь. В исследовании показано, что ответственное
отношение к окружающей среде является важным условием долгосрочного
роста туризма. Выявлены экологические проблемы и их влияние на туризм в
Узбекистане, а также предложены меры по продвижению устойчивого
развития.
Ключевые слова:
устойчивый туризм, экологический туризм,
экологическая защита, окружающая среда, туристическая стратегия,
биоразнообразие, водные ресурсы.
259
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Adabiyotlar tahlili
Barqaror turizm XXI asrda global turizm industriyasining asosiy yo‘nalishiga
aylandi. Butler (1999) o‘zining ishida barqaror turizmni atrof-muhit, ijtimoiy va
iqtisodiy ehtiyojlarning muvozanatini ta’minlovchi yondashuv deb ta’riflagan.
Ceballos-Lascurain
(1987)
tomonidan
ekologik
turizm
(eko-turizm)
kontseptsiyasi ilgari surilib, tabiiy resurslarni muhofaza qilish va mahalliy aholining
farovonligini oshirishni asosiy maqsad qilib qo‘ygan.
BMTning Turizm va Madaniyat o‘rtasidagi Hamkorlik bo‘yicha 2018 yilgi
hisobotida barqaror turizmni rivojlantirish uchun ekologik barqarorlikni saqlash
asosiy ustuvor yo‘nalish sifatida qayd etilgan.
O‘zbekistonda esa so‘nggi o‘n yillikda bu sohada qator ijobiy o‘zgarishlar
kuzatilmoqda. Jumladan, "Yashil makon" umumxalq loyihasi, Ekoturizm
strategiyasining ishlab chiqilishi va yangi ekoturistik zonalarning ochilishi
(Surxondaryo, Qashqadaryo, Qoraqalpog‘iston kabi hududlarda) bunga misol bo‘la
oladi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqot quyidagi metodlardan foydalanib olib borildi:
Tahliliy metod: mavjud ilmiy maqola va hisobotlar asosida O‘zbekiston sharoitida
ekologik omillarning turizmga ta’siri o‘rganildi.
Taqqoslash usuli: O‘zbekiston va xorijiy davlatlardagi barqaror turizm
amaliyotlari solishtirildi.
Deskriptiv usul: ekologik turizm rivojlanishining zamonaviy tendensiyalari
tizimlashtirildi Sintez va umumlashtirish: mavjud muammolar asosida tavsiyalar
ishlab chiqildi.
Kirish.
Turizmning jadal rivojlanishi, ayniqsa, tabiiy va madaniy resurslarga boy
O‘zbekiston kabi mamlakatlarda katta iqtisodiy imkoniyatlar yaratmoqda. Ammo bu
jarayon ekologik muammolarni ham keltirib chiqarishi mumkin. Turizm faoliyati
natijasida suv resurslarining kamayishi, cho‘llanish, bioxilma-xillikning pasayishi
kabi xavf-xatarlar yuzaga kelmoqda. Shu sababli, barqaror turizm kontseptsiyasini
amalda joriy etish orqali atrof-muhitga zarar yetkazmagan holda, uzoq muddatli
iqtisodiy foyda olish imkoniyati yaratiladi. Barqaror turizm va ekologik turizm
tushunchasi Barqaror turizm – hozirgi avlod ehtiyojlarini qondirish bilan birga,
kelajak avlodlarning ham turizm resurslaridan foydalanish huquqini saqlab qolishga
qaratilgan faoliyatdir (UNWTO, 2005). Ekologik turizm esa – tabiiy muhitni saqlash,
260
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
madaniy merosga hurmat bilan qarash va mahalliy aholining farovonligini
ta’minlashni maqsad qilgan turizm turidir.
O‘zbekistonda ekologik turizm quyidagi shakllarda rivojlanmoqda: Cho‘l
landshaftlarida safari turlari (Karakalpakston, Qoraqum) Tog‘ ekoturizmi (Hisor
tog‘lari, Zarafshon tizmasi) Tabiiy qo‘riqxonalar va milliy bog‘larga tashriflar
(Zarafshon qo‘riqxonasi, Kitob bioxilma-xillik markazi)
Zo'r tushundim! Siz xohlagan narsani aniq qildim:
Xulosadan oldingi qism — ya'ni "Barqaror turizmni rivojlantirish uchun
O‘zbekistonda amalga oshirilishi zarur bo‘lgan chora-tadbirlar" qismini yana
to‘liqroq va misollar bilan kengaytirib, batafsil qilib yozib berdim.
Barqaror turizmni rivojlantirish uchun O‘zbekistonda amalga oshirilishi
zarur bo‘lgan chora-tadbirlar
O‘zbekistonda barqaror turizmni rivojlantirish ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy
omillarni muvozanatda olib borishni talab qiladi. Quyida bu yo‘nalishda amalga
oshirilishi lozim bo‘lgan asosiy chora-tadbirlar keltirilgan:
Ekoturizm bo‘yicha milliy dastur qabul qilish
O‘zbekiston hududida mavjud tabiiy va madaniy resurslarni muhofaza qilish va
ulardan barqaror foydalanishni ta’minlash maqsadida maxsus Ekoturizmni
rivojlantirish milliy dasturi ishlab chiqilishi zarur.
Surxondaryo viloyatidagi Boysun tog‘lari va Kitob bioxilma-xillik markazi
asosida maxsus ekoturizm klasterlari tashkil etilishi mumkin. Bu orqali tabiiy
resurslar saqlanadi va yangi ish o‘rinlari yaratiladi.
Ekologik monitoring va xavflarni boshqarish tizimini kuchaytirish
Tabiiy ofatlarning (qurg‘oqchilik, sel, chang bo‘ronlari) turizm obyektlariga
ta’sirini kamaytirish uchun doimiy ekologik monitoring tizimlarini yaratish kerak.
Chotqol va Zarafshon tog‘ tizmalarida suv resurslarining holatini muntazam
nazorat qilish va favqulodda vaziyatlar uchun erta ogohlantirish tizimlarini joriy
etish.
Mahalliy aholini ekoturizm faoliyatiga keng jalb etish
Mahalliy aholi turizmda faol ishtirok etishi ularning iqtisodiy manfaatini
oshiribgina qolmay, tabiatni asrashga ham rag‘batlantiradi.
Xorazmdagi Ayazqal’a va Topraqqal’a qadimiy yodgorliklari atrofida yashovchi
aholiga eko-gid, mehmon uylarini boshqarish va ekoturistik xizmatlar ko‘rsatish
bo‘yicha treninglar tashkil etish.
Sayyohlar uchun ekologik madaniyatni oshirish dasturlarini amalga
oshirish
261
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Sayyohlar ekologik qoidalarga rioya qilsa, tabiiy resurslarga zarar yetkazish
xavfi kamayadi. Shuning uchun ekologik madaniyatni oshirish bo‘yicha axborot-
kampaniyalar o‘tkazish zarur.
Xiva,
Buxoro,
Samarqand
kabi
turistik
shaharlardagi
aeroport
va
mehmonxonalarda “Sayyoh uchun ekologik qoidalar” haqida maxsus videoroliklar va
broshyuralar tarqatish.
Ekologik infratuzilmani rivojlantirish
Ekoturizm hududlarida ekologik toza transport vositalari va yashil infratuzilma
joriy etilishi kerak.
Nuratau tog‘ mintaqasida elektr velosipedlar ijarasi xizmatlarini tashkil qilish,
biohojatxonalar o‘rnatish, quyosh panellaridan foydalanish orqali energiya
ta’minotini amalga oshirish.
Zero-Waste (Chiqindisiz turizm) konsepsiyasini joriy etish
Chiqindilarning ko‘payishi sayyohlik hududlarining ekologik holatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun chiqindi hosil qilmaslik va chiqindilarni qayta
ishlash dasturlarini keng joriy etish zarur.
Qoraqalpog‘istondagi Ustyurt platosi va Aral atrofi kabi hududlarda "Zero
Waste" turizm amaliyotlarini joriy qilib, sayyohlarga qayta ishlanadigan idishlardan
foydalanish va chiqindilarni o‘zlari bilan olib ketish qoidalarini joriy etish.
Turizm obyektlarini ekologik standartlar asosida loyihalash
Yangi quriladigan turistik obyektlar ekologik me’yorlarga mos bo‘lishi kerak.
Zomin milliy bog‘ida ekologik mehmonxonalar qurish (masalan, yog‘ochdan,
tabiiy materiallardan foydalanib, minimal ekologik iz qoldiradigan shaklda).
Mahalliy ekologik brendlar yaratish
Hududiy xususiyatga ega ekoturistik yo‘nalishlar uchun alohida brend yaratish,
bu orqali ichki va tashqi turizmni rivojlantirish kerak.
Surxondaryo viloyatida "Boysun BioTour" yoki Qashqadaryo tog‘larida "Hisor
EkoZone" kabi maxsus brendlar tashkil etish.
Davlat va xususiy sektor hamkorligini kuchaytirish
Ekoturizm sohasida davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi sheriklikni rivojlantirish
barqaror turizmni tezroq rivojlantirishga xizmat qiladi.
"Yashil turizm" investitsiya dasturlari orqali xususiy kompaniyalarni ekoturizm
loyihalariga jalb qilish (masalan, ekologik mehmonxonalar qurish uchun subsidiyalar
berish).
Innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish
262
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Raqamli texnologiyalar yordamida turizm obyektlarini targ‘ib qilish va atrof-
muhitni boshqarish imkoniyatlari kengayadi.
Virtual turizm xizmatlari (masalan, “360 daraja” video turlar) va ekologik
raqamli xaritalar yaratish orqali sayyohlar oqimini boshqarish.
Tahliliy jadval
Jadval izohi:
O‘zbekistonda barqaror turizmni rivojlantirishda ekologik omillar muhim rol
o‘ynaydi. Jadvalda keltirilgan ekologik omillar va ularning turizm rivojiga ta’siri har
bir muammoli holat orqali aniq ko‘rsatib berilgan.
Birinchi ekologik omil — suv resurslari tanqisligi. O‘zbekiston mintaqasida suv
resurslari cheklangan bo‘lib, ayniqsa cho‘l va tog‘ hududlarida bu muammo keskin
sezilmoqda. Ekoturizm zonalarida suv yetishmasligi natijasida o‘simliklar qurib
qolmoqda va hayvonot dunyosining tabiiy yashash muhitiga zarar yetmoqda.
Natijada, cho‘llanish jarayoni tezlashmoqda va sayyohlar uchun hududlar
jozibadorligini yo‘qotmoqda. Bunday muammolarni hal qilish uchun suvni tejash
texnologiyalarini joriy qilish, turizm obyektlarida suvni tejovchi infratuzilma yaratish
va yangi suv omborlari qurish zarur.
Ekologik
omil
Ta’siri
Muammolar
Suv resurslarning tan
qisligi
Ekoturizm zonalarida suv
yetishmasligi
Cho’llanish, o’simliklarning
qurib ketishi
Bio xilma-xillik kamay
ishi
Hayvonot va o'simlik dun
yosi ning yoʻqolishi
Ekoturizmning jozibadorligi
yo'qolishi
Tabiiy ofatlar (qurg'o
qchilik, sel)
Sayyohlik mavsumining qi
sqarishi
Mavsumiy zararlar va investi
tsiya xavflari
Ifloslanish va chiqindil
ar
Tabiiy landshaftlarning bu
zilishi
Turistlardan chiqindi to'plani
shi
Qurilish bosimi
Ekotizimlarning buzilishi
Sayyohlik obyektlarining not
o'g'ri joylashuvi
263
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ikkinchi muhim omil — bioxilma-xillikning kamayishi. Tabiiy hududlardagi
hayvonot va o‘simlik dunyosining kamayishi ekoturizm uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
Ekoturizmning asosiy jozibadorlik manbai — bu yovvoyi tabiat va tabiiy
landshaftlardir. Agar ularning boyligi yo‘qolsa, turistlarning qiziqishi ham pasayadi.
Bu holat, ayniqsa, Surxondaryo va Zarafshon vodiysi kabi mintaqalarda sezilmoqda.
Yechim sifatida qo‘riqlash hududlarini kengaytirish, maxsus monitoring tizimlari
orqali bioxilma-xillikni doimiy nazorat qilish va uni saqlash bo‘yicha davlat
dasturlarini amalga oshirish tavsiya etiladi.
Uchinchi ekologik omil — tabiiy ofatlar, ya'ni qurg‘oqchilik va sel kabi
hodisalar. Iqlim o‘zgarishi natijasida O‘zbekistonda qurg‘oqchilik ko‘paymoqda, bu
esa suv manbalarining kamayishi va o‘simliklarning nobud bo‘lishiga olib kelmoqda.
Boshqa tomondan, kuchli yomg‘irlar va sellar sayyohlik inshootlariga zarar
yetkazmoqda, sayyohlik mavsumini qisqartirmoqda. Bunday xavflarni kamaytirish
uchun barqaror va mustahkam inshootlar qurilishi, favqulodda vaziyatlarga
tayyorgarlik rejalari ishlab chiqilishi lozim.
To‘rtinchi muammo — ifloslanish va chiqindilar. Sayyohlar tomonidan tashlab
ketilgan plastik, ovqat qoldiqlari va boshqa chiqindilar tabiiy landshaftlarga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Tabiiy hududlarning ifloslanishi esa turistik obyektlarning
jozibadorligini kamaytiradi va hayvonot dunyosiga xavf tug‘diradi. Bu muammoni
hal etish uchun "Zero-Waste" (Chiqindisiz turizm) konsepsiyasini joriy etish,
chiqindilarni saralash va qayta ishlash tizimlarini yaratish va har bir turistga ekologik
qoidalarga rioya qilish majburiyatini yuklash kerak.
Beshinchi va so‘nggi muammo — qurilish bosimi. Turistik infratuzilmani
kengaytirish uchun tabiiy hududlarda amalga oshirilgan tartibsiz va noto‘g‘ri
qurilishlar ekotizimlarga jiddiy zarar yetkazmoqda. Masalan, tog‘ hududlarida,
o‘rmonzonalar va daryo vodiylarida noto‘g‘ri joylashgan mehmonxonalar va yo‘llar
tufayli tabiiy muvozanat buzilmoqda. Bu muammoni hal qilish uchun yangi turistik
obyektlarni faqat ekologik ekspertiza asosida loyihalash, eko-arxitektura
standartlariga mos qurish va tabiiy resurslarga minimal ta’sir ko‘rsatadigan
infratuzilmalarni rivojlantirish zarur.
Umuman olganda, jadvalda ko‘rsatilgan har bir ekologik omil O‘zbekistonda
barqaror turizm rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuning uchun ushbu
omillarga qarshi kurashish, ekologik xavflarni kamaytirish va zamonaviy
texnologiyalardan foydalanib, tabiatni asrash barqaror turizm uchun muhim
shartlardan biridir. Agar tavsiya etilgan chora-tadbirlar o‘z vaqtida va samarali
264
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
amalga oshirilsa, O‘zbekiston ekoturizm sohasida mintaqada yetakchi davlatlardan
biriga aylanishi mumkin.
Xulosa
O‘zbekistonda turizmning barqaror rivojlanishi bevosita ekologik barqarorlik
bilan chambarchas bog‘liqdir. Ekologik muhofaza tadbirlarini kuchaytirish orqali
O‘zbekiston nafaqat sayyohlar uchun jozibador davlatga aylanishi, balki o‘z tabiiy va
madaniy merosini ham asrab-avaylashi mumkin. Shu maqsadda barqaror turizm
strategiyalarini ishlab chiqish, mavjud ekoturizm resurslarini to‘g‘ri boshqarish va
mahalliy jamoalarni turizm rivojiga jalb qilish muhimdir.
Kelajak avlodlar uchun ekologik toza va turistik salohiyati yuqori muhitni
ta’minlash – bugungi kundagi dolzarb vazifa hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Butler, R. (1999). Sustainable tourism: A state-of-the-art review. Tourism
Geographies.
2. Ceballos-Lascurain, H. (1987). The future of ecotourism. Mexico Ecotourism
Society.
3. UNWTO. (2020). Sustainable Development of Tourism.
4. UNEP. (2020). Sustainable Tourism and Environmental Protection.
5. Karimov Sh., Yusupova D. va boshqalar. (2021). O‘zbekistonda ekologik
turizm imkoniyatlari.
6. UNDP. (2019). Environment and Sustainable Development in Uzbekistan.
7. G‘ulomov Sh., Ergashova M. (2022). Ekoturizm asoslari. Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
