427
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MAKTABGACHA
BO’LGAN
TA’LIM
MUASSASALARIDAGI
TARBIYALANUVCHILARNING
TASHABBUSKORLIGINI
OSHIRISH
Qoratoyeva Oltinoy
Kadirova Omadxon
Andijon davlat pedagogika institute Maktabgacha talim va maxsus
pedagogika ta’lim yoʻnalishi 201 guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu publitsistik maqolada maktabgacha ta’lim muassasalarida
bolalarda tashabbuskorlik qobiliyatini rivojlantirish masalasi yoritilgan. Hayotiy
misollar orqali bolalarning tashabbuskorlik ko‘nikmalari qanday shakllanishi,
muhitning
va
tarbiyachilarning
bu
jarayondagi
roli
tahlil
qilingan.
Tashabbuskorlikning bolalar kelajagidagi o‘rni, ularni lider sifatida shakllantirishdagi
ahamiyati alohida ta’kidlangan. Real bog‘cha tajribalari asosida metodik tavsiyalar
berilgan. Maqola keng jamoatchilik, ota-onalar hamda pedagoglar uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
tashabbuskorlik, maktabgacha ta’lim, bola psixologiyasi, o‘yin
faoliyati, mustaqil fikrlash, tarbiyachi roli, liderlik salohiyati, bolalar faolligi.
Yaqinda bir maktabgacha ta’lim muassasasiga tashrif buyurib, tarbiyachilarning
bir mashg‘ulotini kuzatdim. Bolalarga topshiriq berildi: “O‘zingizning ertak
qahramoningizni o‘ylab toping.” O‘ylab qarasangiz, oddiy topshiriqdek tuyuladi.
Ammo hayratda qoldirgan narsa — bolalarning qanday ishtiyoq bilan o‘z
qahramonlarini chizib, ularni tasvirlab berganlari bo‘ldi. Kimdir “Olovchi qiz” deb
atadi, kimdir “Qushday uchuvchi bola”, yana biri “Kitob ichida yashaydigan odam”
dedi. Bu — tashabbuskorlikning yorqin namunasidir.
Tashabbuskorlik bu — bolaning faqat gapira olishi yoki savol berishi emas. Bu
— bolaning ichki fikrini, dunyoqarashini, hayotga bo‘lgan qiziqishini ifoda etish
istagidir. Afsuski, ba’zi tarbiyachilar yoki ota-onalar buni “gap ko‘p”, “bezorilik” deb
baholaydi. Aslida esa, tashabbuskorlik — bolaning shaxsiy rivojiga ochilayotgan
eshikdir.
“Jim o‘tir!” — yoki bolalik o‘chirilgan tovushmi?
Ko‘pchilik tarbiyachilar bolalar jim turganda “tinchlik” bo‘ldi deb o‘ylashadi.
Ammo asl tinchlik — bu bolaning ichki dunyosi faol ishlayotgan, tashqi
ko‘rinishdagi sokinlik ortida ijodiy fikrlar to‘lib yotgan holatdir. 6 yoshli bola — eng
428
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
faol, eng ijodkor va eng qiziquvchan davrda bo‘ladi. Aynan shu vaqtda u savollar
beradi: “Nega quyosh issiq?”, “Nima uchun qushlar uchadi?”, “Men ham oyga chiqa
olamanmi?” Bu savollar oddiy tuyulsa-da, ular ortida bolalarning dunyoni anglashga
bo‘lgan ishtiyoqi, tashabbuslari yashiringan.
Ko‘pincha “shovqin qilyapti”, “nima gap bu?”, degan e’tirozlar bilan bolani
to‘xtatamiz. Natijada esa u o‘z ichiga berkinadi, tashabbus ko‘rsatishga qo‘rqadi,
boshqacha fikrlashni rad etadi. Biz esa bir emas, o‘nlab iqtidorli, tashabbuskor
bolalarni yo‘qotamiz.
Qanday qilib tashabbuskorlikni oshiramiz?
Maktabgacha ta’limda bolalarning tashabbuskorligini oshirish uchun birinchi
navbatda muhit muhim. Bola erkin harakat qilsa, mustaqil fikr bildirish imkoniga ega
bo‘lsa, u o‘zini qadrlangan shaxs sifatida his qiladi. Mana bir nechta hayotiy misol:
1. “Bolalar hukumati” loyihasi
Samarqand viloyatidagi bir maktabgacha ta’lim tashkilotida “bolalar hukumati”
tashkil etildi. Har bir guruhdan bir “rahbar” saylandi. Har hafta ular yig‘ilish o‘tkazib,
muassasa faoliyatiga oid takliflar berishdi: “Darsdan keyin dam olish xonasi kerak”,
“Bolalar burchagini ko‘proq kitoblar bilan to‘ldiraylik”. Bu oddiy takliflar
bolalarning tashabbus ko‘rsatish salohiyatini oshirdi. Eng muhimi — ularning fikriga
quloq tutildi.
2. “O‘z o‘yinini o‘zi yarat” mashg‘uloti
Qashqadaryodagi bog‘chada o‘tkazilgan mashg‘ulotda bolalarga o‘yinchoqlar
emas, karton, qog‘oz, mato berildi. Ulardan o‘z o‘yinini yaratish so‘raldi. Bola
o‘zining qoidalarini o‘ylab topdi, boshqa bolalarni jalb etdi, o‘yin ichida lider bo‘ldi.
Bu jarayon tashabbuskorlikning amaliy ko‘rinishidir.
Bugungi tarbiyachi avvalgidek faqat buyruq beruvchi emas, balki bolaning
sherigi, hamfikri bo‘lishi kerak. U bolaning fikrini eshitadi, uni tanqid qilmaydi,
aksincha, rivojlantiradi. Masalan, bola “men osmondagi yulduzlar bilan suhbat
qurdim” desa, bunga “bo‘lmaydi, bu yolg‘on” deb emas, “nima deb aytdi yulduzlar?”
deb javob berish kerak. Shunda bola o‘z fikrini ochadi, ilhomlanadi.
Bugun bolada tashabbuskorlikni rag‘batlantirsak, ertaga u jamiyatda faol,
mustaqil qaror qabul qiluvchi, muammoga yechim topa oladigan shaxsga aylanadi.
Qachonki bola hozirdan:
“Men o‘ylayman”,
“Men taklif qilaman”,
429
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“Men urinib ko‘raman”, deb o‘rganmasa, ertaga u faqat buyruqqa
bo‘ysunadigan, boshqalarga ergashadigan kattaga aylanadi.
Biz esa jamiyatda yangilik kiritadigan, tashabbus ko‘rsatadigan, harakat
qiladigan yoshlarni orzu qilamiz. Buning uchun esa bugun har bir bola ichidagi
o‘chmas qiziqish va g‘ayratni yoqib qo‘yishimiz kerak.
Har bir bola — bu tug‘ilayotgan bir olam. Unga quloq solaylik. Har bir “men
o‘ylayman” degan bolani ko‘taraylik. Har bir “men qilishim mumkin” degan fikrni
rag‘batlantiraylik. Zero, tashabbuskorlik faqat bolaning emas, kelajak jamiyatning
garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdukodirova, M. (2022). Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi.
Toshkent: Fan va taraqqiyot nashriyoti.
2.
Rasulova, D. Sh. (2021). Maktabgacha ta’limda innovatsion pedagogik
texnologiyalar. Toshkent: Ilm ziyo.
3.
G‘ofurova, N. M. (2023). “Maktabgacha ta’limda ijodiy faoliyat orqali
bolalarda tashabbuskorlikni shakllantirish”, Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar jurnali,
№2(4), 45–50.
4.
Vygotskiy, L. S. (2020). Bola psixikasi va uning rivojlanishi. Toshkent:
Yangi asr avlodi.
5.
Nurmatova,
Z.
(2022).
“Tarbiyachining
tashabbuskorlikni
rag‘batlantirishdagi roli”, Maktabgacha ta’lim muammolari ilmiy jurnali, №3, 33–37.
