430
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MAKTABGACHA
6
YOSHLI
BOLANING
TASHABBUSKORLIGINI
OSHIRISH
Qoratoyeva Oltinoy Kadirova Omadxon
Andijon davlat pedagogika institute Maktabgacha talim va maxsus pedagogika ta’lim
yoʻnalishi 201 guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim yoshidagi 6 yoshli
bolalarning tashabbuskorligini rivojlantirishning pedagogik va psixologik asoslari
yoritilgan. Tashabbuskorlikning mazmuni, uning ahamiyati, bolaning rivojlanishidagi
roli va uni shakllantirishga qaratilgan samarali metodlar tahlil etilgan. Shuningdek,
o‘yin faoliyatining roli, muammoli vaziyatlar, ijodiy topshiriqlar va guruhiy ishlar
orqali bolalarda tashabbuskorlikni rag‘batlantirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so’zlar:
tashabbuskorlik, maktabgacha ta’lim, 6 yoshli bola, o‘yin
faoliyati, tarbiyaviy muhit, pedagogik metodlar, mustaqil fikrlash, rol o‘yinlari.
Maktabgacha ta’lim yoshi — bolaning shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi
bosqichlardan biridir. Ayniqsa, 6 yoshda bola jismoniy, psixologik va ijtimoiy
rivojlanishning faol bosqichida bo‘ladi. Bu davrda bolada mustaqillik, fikrlash va
tashabbuskorlik sifatlari rivojlanadi. Tashabbuskorlik — bu bolaning o‘z fikrini ilgari
surishi, yangi g‘oyalarni o‘ylab topishi va ularni amalga oshirishga intilishidir. Ushbu
maqolada 6 yoshli bolalar tashabbuskorligini oshirishning zamonaviy pedagogik
yondashuvlari, metodlari va vositalari haqida so‘z yuritiladi.
Tashabbuskorlik — bolaning faoliyatga mustaqil ravishda kirishishi, yangi
fikrlar va harakatlarni taklif eta olishi, muammolarni hal qilishda qatnashishi
demakdir. Ushbu sifat bolada ertadan shakllansa, u keyingi ta’lim bosqichlarida
mustaqil fikrlovchi, ijodkor va faol shaxs bo‘lib voyaga yetadi.
Tashabbuskorlikning rivojlanishi quyidagi omillarga bog‘liq:
Oila va atrof-muhitdagi munosabatlar;
Tarbiyachi va pedagoglarning yondashuvi;
Erkinlik va tanlov imkoniyatining mavjudligi;
Rag‘batlantirish tizimi.
6 yoshli bolalarda tashabbuskorlik qanday namoyon bo‘ladi?
6 yoshda bola quyidagi shakllarda tashabbuskorlikni namoyon qilishi mumkin:
Yangi o‘yinlar o‘ylab topish;
431
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Guruhdoshlariga yordam taklif qilish;
O‘z fikrini dalillar bilan asoslashga urinish;
O‘rgangan narsalarni mustaqil qo‘llashga harakat qilish;
Mustaqil savollar berish yoki muammoga e’tibor qaratish.
Bu yoshdagi bolalar o‘yin orqali dunyoni o‘rganadilar, shuning uchun aynan
o‘yin faoliyati orqali tashabbuskorlikni rivojlantirish juda samaralidir.
Tashabbuskorlikni rivojlantirish usullari va metodlari
a) Rol o‘yinlari
Rol o‘yinlari (masalan, “doktor”, “do‘konchi”, “oila”) orqali bolalar turli
ijtimoiy rollarni egallab, o‘z tashabbuslarini taklif qiladilar.
b) Muammoli vaziyatlar yaratish
Pedagog bolaning e’tiborini jalb qiladigan muammoli holatlarni yaratishi,
bolaning yechim topishiga yo‘l ochib berishi kerak.
c) Savol-javob metodi
Bolangizni o‘ylashga majbur qiladigan savollarni berish orqali ularni faollikka
undash mumkin: “Agar sen o‘yinchoqni yasaydigan bo‘lsang, qanday bo‘ladi?”, “Bu
masalaga yana qanday yo‘l bilan yechim topamiz?”
d) Guruhiy ishlanmalar
Bolalar jamoada ishlash orqali o‘z fikrlarini bildirishga, boshqalar bilan
kelishishga o‘rganadilar. Bu jarayonda liderlik va tashabbuskorlik tabiiy ravishda
yuzaga chiqadi.
e) Ijodiy topshiriqlar
Rasmlar chizish, qurish, hikoya to‘qish kabi mashg‘ulotlar bolani mustaqil
fikrlash va yangi g‘oya taklif qilishga yo‘naltiradi.
Tarbiyachining o‘rni va samarali muhit yaratish
Tarbiyachi — bolaning tashabbusini qadrlovchi va uni rag‘batlantiruvchi shaxs
bo‘lishi kerak. Quyidagilar muhim omillar hisoblanadi:
Har bir tashabbusga ijobiy munosabat bildirish;
Bolaning g‘oyalarini so‘zsiz rad etmaslik, ularni muhokama qilish;
Harakat uchun erkinlik berish;
Xatoga yo‘l qo‘yish huquqini tan olish;
Boshqalar fikrini hurmat qilishga o‘rgatish.
Shuningdek, maktabgacha ta’lim muassasasida ochiq, erkin va xavfsiz muhit
yaratilgan bo‘lishi lozim. Har bir bola o‘z fikrini bildirishga haqli ekanini his qilishi
kerak.
432
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Xulosa
6 yoshli bolaning tashabbuskorligini oshirish — bu nafaqat pedagogik, balki
psixologik va ijtimoiy masaladir. Tashabbuskorlik hayot davomida zarur bo‘lgan
muhim sifatlardan biri bo‘lib, bolada bu fazilatni erta shakllantirish uning kelajakdagi
ijtimoiy muvaffaqiyati uchun poydevor bo‘ladi. Shu sababli, tarbiyachi va ota-onalar
birgalikda bolaga tashabbus ko‘rsatishga imkoniyat yaratishlari, har bir g‘oyani
qadrlashlari zarur. Bolani eshiting, ilhomlantiring va unga ishonch bering — bu
tashabbuskorlikka olib boradigan eng to‘g‘ri yo‘ldir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdukodirova, M. (2022). Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi.
Toshkent: “Fan va taraqqiyot” nashriyoti.
2.
Rasulova, D. Sh. (2021). Maktabgacha ta’limda innovatsion pedagogik
texnologiyalar. Toshkent: “Ilm ziyo” nashriyoti.
3.
Vygotskiy, L. S. (2020). Bola psixikasi va uning rivojlanishi. Toshkent:
“Yangi asr avlodi”.
4.
G‘ofurova, N. M. (2023). “Maktabgacha ta’limda ijodiy faoliyat orqali
bolalarda tashabbuskorlikni shakllantirish”, Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar jurnali,
№2(4), 45–50.
