ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
MIRZO ULUGʻBEK FOJIASI DRAMASIDA FRAZEOLOGIZMNI OʻRNI
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15613990
Annotatsiya
Mazkur maqolada Maqsud Shayxzodaning “Mirzo Ulugʻbek fojiasi” dramasida ishlatilgan
frazeologizmlarning badiiy-funksional vazifasi tahlil qilinadi. Asarda qoʻllangan frazeologik
birliklar obrazlarning ichki kechinmalari, xarakter xususiyatlari va davr ruhiyatini ifodalashda
muhim vosita sifatida namoyon boʻlgan. Shuningdek, frazeologizmlar muallifning milliy til
boyligiga munosabatini ham yoritib beradi.
Kalit soʻzlar:
Frazeologizm, dramatik nutq, badiiy til, obraz, ekspressivlik, xalq ogʻzaki
ijodi.
Adabiyot tilining ifoda imkoniyatlari kengayib borayotgan bir davrda dramatik asarlarda
frazeologik birliklarning tutgan oʻrni alohida ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, tarixiy dramatik
asarlarda frazeologizmlar obrazlarning ichki olami, ijtimoiy-siyosiy muhit va milliy ruhni
ifodalashda kuchli badiiy vosita boʻlib xizmat qiladi. Maqsud Shayxzodaning “Mirzo Ulugʻbek
fojiasi” asarida ham bunday frazeologik birliklarning funksional roli yuksak darajada namoyon
boʻladi.
Maqsud Shayxzoda dramada frazeologizmlarni obrazlarning nutqiy shaklida
emotsionalliknii yorqin ifodalaydi. Masalan, Mirzo Ulugʻbekning ruhiy iztiroblari tasvirida
ishlatilgan “koʻngli gʻash”, “qalbi tilka-tilka” kabi birikmalar orqali ichki kechinmalar
emotsional bo‘yoqlar bilan ifodalanadi.
“Menimcha, farzandim qalbimni tilka-tilka qilmoqda...” – deydi Ulugʻbek ogʻir sinovlar
oldida.
Bu yerda “qalbimni tilka-tilka qilish” frazeologizmi ruhiy iztirob va ogʻriqni kuchli
ifodalaydi. Bunday birikmalar nutqni taʼsirchanligini oshiradi.
Obrazlar xarakterini ochishda ishlatilgan frazeologizmlar dramatik asarning badiiy
qatlamini boyitadi. Masalan, Abdulatif obrazini yoritishda muallif “koʻzboʻyamachilik”, “tovon
toʻlash” kabi iboralarni qoʻllaydi. Bu birikmalar obrazning ikkiyuzlamachi, maqsadi yoʻlida har
qanday vositaga tayyor shaxs ekanini anglatadi.
Shuningdek, Nizomiddin obrazida uchraydigan “ogʻzidan balo chiqdi”, “suvni loyqitdi”
kabi frazeologik birikmalar uning ijtimoiy muhitda nizoga sabab boʻluvchi va salbiy kuch
sifatida gavdalanishini taʼminlaydi.
Dramadagi frazeologizmlar oʻz davrining ijtimoiy-tarixiy kontekstini aks ettiradi.
Xususan, “taxt talash”, “taqdirga tan bermoq”, “menga bitilgan yovuz qismat” kabi frazeologik
birliklar voqealar tarixiy dramatizmini kuchaytiradi. Ular orqali o‘quvchi nafaqat qahramonlar
kechinmalarini, balki o‘sha davrdagi ziddiyatlarni ham anglaydi.
Maqsud Shayxzoda dramada xalq ogʻzaki ijodidan olingan frazeologizmlardan ustalik
bilan foydalanadi. Bu, bir tomondan, asarga milliy ruh bagʻishlasa, ikkinchi tomondan, obrazlar
tilini jonli va ishonarli qiladi. Masalan, “dilini yeb qoʻymoq”, “el ogʻziga tushmoq” kabi iboralar
xalqona hayot tajribasini obrazlar ruhiy holati bilan uygʻunlashtiradi.
Xulosa
“Mirzo Ulugʻbek fojiasi” dramasida frazeologik birliklarning tutgan oʻrni beqiyosdir. Ular
asarning badiiy-estetik qiymatini oshiribgina qolmay, obrazlarning ichki kechinmalari va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
xarakter xususiyatlarini ochib berishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, frazeologizmlar
muallifning tilga boʻlgan eʼtibori, milliylikka sadoqati va dramatik nutqning badiiy darajasini
ko‘rsatadi. Maqsud Shayxzoda frazeologizmlardan nafaqat bezak sifatida, balki maʼno va obraz
yaratish vositasi sifatida foydalangan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shayxzoda M. “Mirzo Ulugʻbek fojiasi” – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va
sanʼat nashriyoti, 1961.
2.
Omonov M. Frazeologiya va badiiy nutq. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1999.
3.
Karimov B. Adabiy tahlil va talqin asoslari. – Toshkent: Fan, 2010.
