ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
ALISHER NAVOIY “XAMSA”SI – TURKIY ADABIYOTNING ENG YUQSORI
CHO‘QQISI
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi, 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15554273
Annotatsiya.
Ushbu maqolada, Alisher Navoiyning “Xamsa” dostonlari tahlil qilinadi.
Muallifning Nizomiy va Dehlaviy an’analarini davom ettirib, turkiy til imkoniyatlarini
kengaytirgani yoritiladi. Har bir dostonning g‘oyaviy-badiiy mazmuni, syujeti, obrazlar tizimi,
poetik yondashuvi, falsafiy va axloqiy g‘oyalari ilmiy asosda tahlil etiladi. Xamsa janrining
turkiy adabiyotdagi o‘rni va Navoiyning bu boradagi yangiliklari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar.
Xamsa, Alisher Navoiy, doston, turkiy adabiyot, g‘oyaviy mazmun, obraz,
syujet, Nizomiy, Dehlaviy, poetika.
Abstract.
This article explores the significance of Alisher Navoi’s “Khamsa” in the context
of Turkic classical literature. It highlights how Navoi continued the tradition of Nizami Ganjavi
and Amir Khusraw Dehlavi, adapting the khamsa genre to the Turkic language and enriching it
with national elements. Each of the five epics
Hayrat ul-abror, Farhod va Shirin, Layli va Majnun,
Sab’ai Sayyor
, and
Saddi Iskandariy
– is analyzed in terms of plot, imagery, poetic style, and
philosophical content. The article emphasizes the cultural, literary, and linguistic value of
Navoi’s “Khamsa” as a major milestone in the development of Turkic literature.
Keywords.
Khamsa, Alisher Navoi, epic poetry, Turkic literature, classical literature,
Nizami, Amir Khusraw, poetic tradition, spiritual philosophy, literary heritage.
Kirish
Alisher Navoiy turkiy adabiyotda badiiy tafakkurning eng yuksak namoyandalaridan biri
sifatida, nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunga qadar adabiyotshunoslikda muhim o‘ringa
ega ijodkordir. Uning ko‘p qirrali adabiy merosi ichida besh dostondan iborat “Xamsa” alohida
ajralib turadi. Bu asarlar turkiy she’riyatda ilk bor Xamsa janrida yaratilgan dostonlar bo‘lib,
Sharq adabiyotidagi Xamsa an’analarini yangi bosqichga olib chiqdi.
Navoiydan avvalgi Xamsa an’anasi.
Xamsachilik an’anasi Sharq adabiyotida ilk bor
Nizomiy Ganjaviy tomonidan boshlangan bo‘lib, u o‘zining mashhur besh dostoni:
“Maxzan ul-
asror”, “Xusrav va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Haft paykar”
va “Iskandarnoma”ni yaratdi.
Keyinchalik Amir Xusrav Dehlaviy ham o‘z Xamsasini yozib, janrni yanada rivojlantirdi. Shu
tariqa, Xamsa yozish Sharq adabiyotida yuqori darajadagi ijodiy mahoratni ifodalovchi me’zon
sifatida qaraldi.
Navoiy bu an’anani o‘zbek she’riyatiga olib kirdi va turkiy tilda ilk Xamsani yaratgan shoir
sifatida tarixda qoldi. Bu uning nafaqat badiiy, balki madaniy va til taraqqiyotidagi ulkan
xizmatidir. Alisher Navoiyning Xamsasi quyidagi besh dostondan iborat:
1. Hayrat ul-abror.
Bu doston axloqiy-falsafiy mazmunga ega bo‘lib, 64 bobdan iborat.
Unda ezgulik, adolat, ilmu hunar, halollik kabi insoniy fazilatlar targ‘ib qilinadi. Doston asosan
pandnoma janrida yozilgan.
2. Farhod va Shirin.
Bu doston muhabbat, fidoyilik, mehnat va halollik mavzularida
yaratilgan. Navoiy bu asar orqali Nizomiy va Dehlaviyga chinakam adabiy javob beradi. Farhod
obrazi mehnatkash, sadoqatli, el-yurtga g‘amxo‘r yigit sifatida ideal darajada tasvirlanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
3. Layli va Majnun.
Sevgi yo‘lida o‘z jonini ham ayamaydigan, jamiyat qoidalari bilan
murosa qilmaydigan Majnun obrazi orqali Navoiy ilohiy ishqni kuylaydi. Bu doston lirik-epik
uslubda yozilgan bo‘lib, ilohiy ishq falsafasi yuksak badiiy mahorat bilan ifodalangan.
4. Sab’ai sayyor.
Tarjimasi “Yetti sayyora” bo‘lib, u
Haft paykar
ning badiiy va g‘oyaviy
takomillashgan variantidir. Bu doston hukmdor Bahromning yetti go‘zal qizdan eshitgan
hikoyalari asosida qurilgan bo‘lib, unda odil podsholik, hayotiy donoliklar targ‘ib qilinadi.
5. Saddi Iskandariy.
Bu doston ikki qismdan iborat:
Iskandariy nomi
va
Sharafnoma
. U
orqali Navoiy adolatli hukmdor, donishmand va olim shoh obrazini yaratadi. Iskandar obrazi
orqali ilm, ma’rifat, adolat ustuvorligi targ‘ib etiladi.
“Xamsa”ning poetik yondashuvi.
Navoiy Xamsasi o‘zining yuqori poetik mahorati,
go‘zal tashbeh va istioralari, badiiy tafakkuri bilan ajralib turadi. U har bir doston orqali o‘sha
zamonning ijtimoiy, axloqiy, ma’naviy masalalariga chuqur yondashadi. Bunda u:
Yuksak badiiy til va mazmuniy qatlamlarni uyg‘unlashtiradi;
Turkiy tilda she’riyatning barcha imkoniyatlarini ko‘rsatadi;
Milliy timsollar va o‘zbek xalq og‘zaki ijodiga tayanadi.
“Xamsa”ning axloqiy va falsafiy qarashlari.
Navoiyning har bir dostonida tasavvufiy va
axloqiy g‘oyalar chuqur o‘rin olgan. Xususan:
Hayrat ul-abror
– axloqiy pand-nasihatlar;
Farhod va Shirin
– halollik, mehnat, fidoyilik;
Layli va Majnun
– ilohiy muhabbat va ruhiy kamol;
Sab’ai sayyor
– donolik va hayotiy saboqlar;
Saddi Iskandariy
– ilm-ma’rifat va adolat targ‘ibi.
Bu asarlar orqali Navoiy o‘z davrining ma’naviy yo‘lboshchisiga aylandi.
“Xamsa” ning turkiy adabiyotdagi o‘rni.
Alisher Navoiy Xamsasi nafaqat badiiy
jihatdan, balki til, tafakkur, g‘oya va xalqchillik jihatidan ham turkiy adabiyotda tub burilish
yasadi. Uning ta’siri:
Keyingi turkiy adiblarning Xamsa yaratish harakatlarida (Mashrab, Bobur, Gulxaniy va
boshqalar);
Turkiy adabiyotda doston janrining ommaviylashuvida;
Ma’naviy-ma’rifiy adabiyot rivojida ko‘zga tashlanadi.
Xulosa
Alisher Navoiyning “Xamsa”si Sharq adabiyoti va butun turkiy she’riyat tarixida yuksak
cho‘qqidir. U o‘zining chuqur falsafiy mazmuni, mukammal syujeti, yuksak poetik mahorati va
boy badiiy vositalari bilan o‘zbek milliy adabiyotining faxridir. Navoiy Xamsasi orqali turkiy
tilda ham Nizomiy darajasidagi badiiy yuksaklikka erishish mumkinligini isbotladi va bu bilan
Sharq she’riyati tarixida oltin sahifa ochdi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alisher Navoiy.
Xamsa
. To‘liq to‘plam. – Toshkent: Fan, 1991.
2.
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.
Alisher Navoiy hayoti va ijodi
. –
Toshkent, 2000.
3.
G‘aniyeva N.
Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti
. – Toshkent: Fan, 1984.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
4.
Qo‘chqorov A.
Navoiy dostonchiligi
. – Toshkent, 1975.
5.
Abdulhayev B.
Xamsa an’anasi va Navoiy
. – Adabiyotshunoslik jurnali, 2019, №2.
