ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
70
BOSHLANG‘ICH TA'LIMDA BADIIY ASARLARNI O‘RGANISHNING AHAMIYATI
Аtаxаnovа Mаnzurа Rаjаbboyevnа
Toshkent ijtimoiy innovatsiya universiteti o‘qituvchisi
e-mail: manzurarajabboyevna@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15876911
Annotatsiya
: Mаzkur maqolada boshlang‘ich sinflarda so‘z ustida ishlash, ona tili
ta’limida qo’llaniladigan usullar, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini shakllantirishda
so’zning asosiy omil ekanligi haqida fikr yuritilgan. Boshlang‘ich sinflardayoq o‘quvchilarda
so‘z boyligini rivojlantirish, ularning nutqini to‘g‘ri yo‘naltirish va ifodali nutq ko‘nikmalarini
shakllantirish kelgusidagi ta’lim jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Kalit so’zlar
: til boyligi, to’g’ri talaffuz, to’g’ri yozish, matn, tahlil, muloqot, sinonim,
antonim, kreativ tafakkur
Аннотация
: В данной статье рассматривается работа над словарным запасом в
начальных классах, методы, используемые при обучении родному языку, а также то,
что слова являются основным фактором формирования устной и письменной речи
учащихся. Развитие словарного запаса учащихся, правильное направление их речи,
формирование навыков выразительной речи в начальных классах напрямую влияют
на будущий образовательный процесс.
Ключевые слова
: языковые навыки, правильное произношение, правильное
письмо, текст, анализ, коммуникация, синоним, антоним, творческое мышление
Annotation
: This article discusses the work on vocabulary in primary grades, the
methods used in native language education, and the fact that words are the main factor in the
formation of students' oral and written speech. Developing students' vocabulary, directing
their speech correctly, and forming expressive speech skills in the primary grades directly
affect the future educational process.
Key words
: language skills, correct pronunciation, correct writing, text, analysis,
communication, synonym, antonym, creative thinking
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining adabiy asarlar bilan tanishish jarayoni juda nozik va
murakkab jarayon bo‘lib, bolalarning yosh xususiyatlari, psixologik rivojlanish darajasi,
estetik didi va individual tafakkur qobiliyatlari ushbu jarayonga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
O‘quvchilarning badiiy asarlarni qanday qabul qilishlari va talqin etishlari yoshiga, tajribasiga,
dunyoqarashiga bog‘liq holda shakllanadi.
Bolalarning badiiy asarlarni qabul qilish jarayoni va yosh psixologiyasi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari, odatda, 6-10 yosh oralig‘ida bo‘lgan bolalardir. Bu yoshdagi
bolalarning psixologik xususiyatlari, hissiyoti, bilish jarayoni va tafakkur qobiliyatlari hali
shakllanish bosqichida bo‘ladi. Shu sababli, ularning badiiy asarlar bilan tanishishi o‘zgacha va
o‘ziga xosdir. Ushbu davrda bolalar asosan konkret tafakkurga ega bo‘lib, voqealarni sodda,
aniq shaklda tushunishga harakat qiladilar. Abstrakt fikrlash hali yetarlicha rivojlanmaganligi
sababli, ularga asarlardagi ramzlar, ma’naviy va falsafiy tushunchalarni to‘g‘ri qabul qilish
qiyin bo‘lishi mumkin.
Tasavvur va his-tuyg‘ularning rivojlanishi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy
asarlar orqali tasavvurlari va his-tuyg‘ulari rivojlanadi. Bu yoshdagi bolalar asosan tasviriy va
aniq tasavvurlar orqali o‘qiganlarini tushunishadi. Shuning uchun badiiy asarlarning bolalarga
ta’siri tasvirlarning jonli va yorqinligiga bog‘liq bo‘ladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
71
O‘yin va rol o‘ynash orqali badiiy asarlarni qabul qilish.
Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun badiiy asarlarni o‘rganish jarayonida o‘yin elementlarini qo‘llash juda
samarali hisoblanadi. O‘yin orqali bolalar asarlarni qabul qilish va ularni tahlil qilish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Rolli o‘yinlar bolalarning syujetni yaxshiroq anglashlariga va
qahramonlar harakatlarini chuqurroq tushunishlariga yordam beradi.
Asarlar orqali o‘rganilgan axloqiy qadriyatlar.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun
badiiy asarlar nafaqat estetik zavq, balki axloqiy tarbiya manbai ham hisoblanadi. Bolalar asar
qahramonlarining xatti-harakatlari orqali yaxshi va yomonni ajratishni, to‘g‘ri qaror qabul
qilishni, axloqiy qadriyatlarni tushunishni o‘rganadilar.
Badiiy asarlarni o‘qish va tushunishda qiyinchiliklar.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
badiiy asarlarni o‘qish va tushunishda ba'zi qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Bu
qiyinchiliklar asosan matnning murakkabligi, qahramonlarning xatti-harakatlarini tushunish
qiyinligi yoki syujetning noaniqligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Boshlang‘ich sinflar uchun badiiy asarlarni tanlash mezonlari.
Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarini adabiyot bilan tanishtirish va ularda o‘qishga bo‘lgan qiziqishni shakllantirish
ta'lim jarayonining muhim bosqichidir. Bu jarayonda o‘qituvchilarning bolalarga qanday
badiiy asarlar taklif qilishi, o‘quvchilar qanday asarlarni o‘qiy boshlashi muhim ahamiyat kasb
etadi.
Yoshga moslik mezoni.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari, odatda, 6-10 yosh oralig‘ida
bo‘lgan bolalar hisoblanadi. Bu yosh davrida ularning psixologik va hissiy rivojlanishi hali
to‘liq shakllanmagan bo‘lib, ular uchun asarlarning mazmuni, tili va syujeti juda muhimdir.
Yoshga mos badiiy asarlar bolalarning tushunchalari va tajribalariga muvofiq keladigan
voqealarni o‘z ichiga olishi lozim. Shuning uchun asarlarni tanlashda ularning syujeti sodda,
tushunarli va o‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi kerak.
Syujetning soddaligi va tushunarliligi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun badiiy
asarlarni tanlashda syujetning soddaligi va tushunarliligi katta ahamiyatga ega. Bolalar asarni
tushunishi uchun syujet sodda va to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘lishi, ko‘p murakkab ramzlar va falsafiy
tushunchalar bo‘lmasligi kerak.
Personajlarning yaqqolligi va bolalar uchun qiziqarli bo‘lishi.
Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun badiiy asarlarda personajlarning yaqqolligi va qiziqarli bo‘lishi juda
muhim hisoblanadi. Bolalar asosan kuchli xarakterga ega bo‘lgan qahramonlarga qiziqadilar.
Ular uchun asar qahramonlarining xatti-harakatlari, ularning jasorati va adolatliligi muhim.
Tilning sodda va tushunarli bo‘lishi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun badiiy
asarlarning tili sodda va tushunarli bo‘lishi lozim. Bu yoshdagi bolalarning lug‘at boyligi hali
cheklangan bo‘lib, ular murakkab so‘z va iboralarni tushunishda qiynalishi mumkin. Shuning
uchun o‘qituvchilar tanlagan asarlar tili bolalar uchun tushunarli bo‘lishi kerak. Tilning sodda
bo‘lishi bolalarning asarni oson tushunishlariga yordam beradi va ularning o‘qishga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi.
Asarning axloqiy tarbiya beruvchi jihatlari.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun
badiiy asarlarning tarbiyaviy ahamiyati katta o‘rin tutadi. Asarlar bolalar uchun nafaqat
qiziqarli o‘qish materiallari, balki axloqiy tarbiya vositasi hisoblanadi. Bolalar asarlar orqali
hayotiy qadriyatlar, to‘g‘ri va noto‘g‘ri xatti-harakatlar haqida bilib oladilar.
Estetik didni shakllantirish.
Badiiy asarlar orqali bolalarning estetik didi shakllanadi.
Estetik did bolalarning hayotiy qarashlari, go‘zallikni tushunishi va qadrlashi bilan bog‘liq.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
72
Shu boisdan boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun tanlanadigan asarlar nafaqat qiziqarli va
tarbiyaviy, balki estetik jihatdan ham boy bo‘lishi lozim. Asarlarning tili, uslubi, voqealar rivoji
va tasvirlari bolalarda go‘zallik tushunchasini shakllantiradi.
Kognitiv rivojlanishga qo‘shadigan hissasi.
Badiiy asarlar bolalarning tafakkurini
rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. Asarlar orqali bolalar yangi tushunchalar, atamalar va
mavzular bilan tanishadi. Bu esa ularning bilish jarayonini boyitadi va bilim olish qobiliyatini
rivojlantiradi. Shu sababli o‘qituvchilar badiiy asarlarni tanlashda ularning bolalarning
kognitiv rivojlanishiga qo‘shadigan hissasini ham hisobga olishlari kerak.
O‘zbekiston ta’lim tizimida badiiy asarlarni o‘rganish jarayoni, ayniqsa, boshlang‘ich
sinflarda muhim ahamiyatga ega. U nafaqat o‘quvchilarning estetik, madaniy va axloqiy
bilimlarini shakllantirishga, balki ularning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga ham
xizmat qiladi. Badiiy asarlarni o‘rganish jarayonida qo‘llaniladigan metodologiyalar,
innovatsion texnologiyalar va zamonaviy yondashuvlar, o‘quvchilarning ta’lim olish
jarayonini qiziqarli va samarali qilishga yordam beradi. Ushbu xulosada biz o‘rganilgan
materiallar asosida badiiy asarlarni o‘rganishning ahamiyatini, innovatsion texnologiyalar va
zamonaviy yondashuvlarning rolini hamda boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarni o‘rganishda
yuzaga keladigan muammolarni tahlil qilamiz.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonova, N. (2021).
Boshlang‘ich ta’limda badiiy asarlarni o‘rganish
metodikasi
. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
2.
Akbarov, I. (2020).
Badiiy asarlarning ta’lim jarayonida o‘rni
. Tashkent: Fan va
texnologiya.
3.
Askarov, F. (2019).
Innovatsion ta’lim texnologiyalari
. Tashkent: O‘zbekiston ta’lim
markazi.
4.
Berdiyeva, N. (2023).
Boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlar bilan ishlash
. Tashkent:
O‘zbekiston ta’lim instituti
