ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
83
TALABALARGA JADIDCHILAR ASARLARIDAGI MA'RIFIY QADRIYATLARNI
O'RGATISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISHNING SHAKL VA
VOSITALARI
Qarshiyeva Iroda Baxtiyarovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti,
"Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim" kafedrasi oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15342751
Annotatsiya:
Ushbu tezisda jadidchilar asarlaridagi ma'rifiy qadriyatlarni talabalarga
o'rgatish metodikasini takomillashtirish masalasi o'rganiladi. Jadidchilik harakati o'zining ilm-
fan va ma'rifatga bo'lgan yuqori talablarini ta'lim tizimiga tatbiq etishda katta ahamiyatga ega.
Tadqiqotda talabalarga jadidchilar asarlarini o'rgatishning samarali shakl va vositalari,
shuningdek, bu jarayonda ma'rifatparvarlik qadriyatlarini qanday rivojlantirish mumkinligi
tahlil qilinadi. Maqolada pedagogik yondashuvlar va metodik tavsiyalar berilib, zamonaviy
ta'lim tizimida jadidchilik g'oyalarini amalga oshirishning muhimligi ta'kidlanadi.
Kalit so'zlar:
Jadidchilik, ma'rifatparvarlik, pedagogik metodika, talabalar, ta'lim tizimi,
ilm-fan, axloqiy qadriyatlar, metodik tavsiyalar.
O'zbek pedagogikasida ma'rifatni rivojlantirish, yoshlarni ilmli va axloqli fuqarolar
sifatida tarbiyalash muhim masalalardan biridir. Tarixan, o'zbek xalqining ta'limga bo'lgan
munosabati juda katta ahamiyatga ega bo'lib, ayniqsa jadidchilik harakati o'zining ilmiy,
ma'rifatparvarlik g'oyalari bilan nafaqat o'z davriga, balki bugungi ta'lim tizimiga ham katta
ta'sir ko'rsatgan. Jadidchilar, o'z vaqtida, zamonaviy ta'lim tizimi yaratish va yoshlarni ilm-fan,
ma'rifat, axloqiy qadriyatlar asosida tarbiyalashni maqsad qilib qo'yganlar. Ularning asarlari
nafaqat o'zi davrining pedagogik tajribasini, balki hozirgi kunda ham o'quvchilarni
tarbiyalashning ilg'or metodikalarini ishlab chiqish uchun muhim manba sifatida xizmat
qiladi.
Jadidchilik harakati ilm-fan, axloq, ma'rifat, milliy ong va zamonaviy ta'limni
rivojlantirishni o'z oldiga maqsad qilib qo'ygan bo'lsa-da, ularning g'oyalari bugungi kunda
ham dolzarb bo'lib qolmoqda. Jadidchilarning asarlarida insonning o'zi va jamiyatga bo'lgan
mas'uliyatini, ilm-fan va ma'rifatga bo'lgan intilishini ko'rsatgan. Bu g'oyalar, ayniqsa,
yoshlarni ta'lim-tarbiya jarayonida ijtimoiy mas'uliyat, ilmiy izlanish va adolatli fikrlashga
yo'naltirishda o'z o'rnini topmoqda. Ma'rifatni rivojlantirish, yangi bilimlarni olish, shaxsiy va
jamoaviy rivojlanish uchun bu qadriyatlar bugungi ta'limda ham davom etmoqda.
Talabalarga jadidchilar asarlaridagi ma'rifiy qadriyatlarni o'rgatish metodikasi ta'lim
jarayonining ajralmas qismi sifatida katta ahamiyatga ega. Ta'lim jarayonida talabalar
faqatgina bilim olish bilan cheklanib qolmasdan, balki ma'rifatparvarlik, axloqiy qadriyatlar,
jamiyatga nisbatan mas'uliyatli bo'lishni ham o'rganadilar. Bu esa o'z navbatida, jamiyatning
rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Ushbu tezisda jadidchilarning asarlaridagi ma'rifiy qadriyatlarni talabalarga
o'rgatishning shakl va vositalarini takomillashtirish masalalariga oid metodik tavsiyalar
beriladi. Jadidchilik g'oyalari va ularning pedagogik asarlari orqali talabalarni ta'limda o'ziga
xos ma'rifiy qadriyatlarni singdirish imkoniyatlari o'rganiladi. Tezisda jadidchilik harakati
asosidagi ilmiy, ma'rifiy qadriyatlarni o'z ichiga olgan metodik yondashuvlar tahlil qilinib,
ularning amaliyotda qanday qo'llanilishi mumkinligi haqida muhokama qilinadi. Bu jarayon
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
84
orqali talabalar nafaqat ilm-fan sohasida, balki axloqiy va ijtimoiy mas'uliyatlar asosida ham
o'z bilimlarini mustahkamlashlari mumkin.
Jadidchilik harakati, uning ta'lim-tarbiya sohasidagi g'oyalari va metodikasi haqida
ko'plab ilmiy ishlar va tadqiqotlar mavjud. Jadidchilarning pedagogik yondashuvlari o'z
davrida ta'lim tizimini yangilash va yoshlarni zamonaviy ilm-fan bilan tanishtirishga intilgan
bo'lsa, bugungi kunda ularning g'oyalari va metodikasi ham dolzarb hisoblanadi.
Jadidchilarning asarlarida ilm-fan, ma'rifat, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy mas'uliyatning
ahamiyati keng yoritilgan. Bu g'oyalar nafaqat o'z vaqtida, balki hozirgi kunda ham ta'limda,
yoshlar tarbiyasida katta ta'sir ko'rsatmoqda.
Nizomiddin Xisraviy, Mahmudhoja Behbudi, Ismoilbek G'ulomov kabi jadidchilar o'z
asarlarida yoshlarni ilm-fan, ma'rifat va axloqiy qadriyatlar bilan tarbiyalashni o'z maqsadlari
qilib qo'yganlar. Ularning asarlarida ilm-fan va ta'limning jamiyatdagi o'rni, yoshlarni
zamonaviy dunyoqarash va ijtimoiy mas'uliyat ruhida tarbiyalash masalalari muhim o'rin
tutadi. Jadidchilarning pedagogik g'oyalari orqali o'quvchilarga bilim olishning nafaqat ilmiy,
balki axloqiy tomoni ham zarurligini tushuntirishga harakat qilingan.
Jadidchilar tomonidan ishlab chiqilgan pedagogik tamoyillar bugungi kunda ham
amaliyotga tatbiq etilmoqda. Ularning ilm-fanga, ma'rifatga, yuksak axloqiy qadriyatlarga
bo'lgan e'tibori ta'lim tizimida muhim ahamiyatga ega. Masalan, Mahmudhoja Behbudi o'z
asarlarida yoshlarni ilm-fan asosida tarbiyalash, xalqni ma'rifatga yo'naltirish va jamiyatdagi
ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan g'oyalarga urg'u bergan. Behbudi, shuningdek,
o'quvchilarning dunyoqarashini kengaytirish, ularni zamonaviy ilmlar bilan tanishtirish,
milliy madaniyatni anglash va hurmat qilishni ham muhim deb hisoblagan.
Ismoilbek G'ulomovning asarlarida esa, ta'lim-tarbiyaning axloqiy jihatlari keng
yoritilgan. Ularning asosiy tamoyillaridan biri – ma'rifatli insonni tarbiyalashda jamiyatdagi
muammolarga e'tibor berish va bu masalalarni ilgari surish edi. G'ulomov ilmiy va ma'rifiy
qadriyatlar bilan birga, axloqiy to'g'ri qarorlar qabul qilish, ijtimoiy mas'uliyatni his qilishni
ham zarur deb bilgan.
Zamonaviy tadqiqotchilar jadidchilik harakatining pedagogik g'oyalarini o'rganishda,
ularning ilmiy-pedagogik merosini tahlil qilishda katta ahamiyatga ega bo'lgan ilmiy
yondashuvlarni ishlab chiqqanlar. Ushbu tadqiqotlar, bir tomondan, jadidchilik g'oyalarining
ta'lim tizimiga ta'sirini o'rganishga yordam beradi, ikkinchi tomondan esa, bu g'oyalarni
zamonaviy ta'lim jarayoniga qo'llashning usul va vositalarini aniqlashga imkon yaratadi.
Shuningdek, jadidchilar tomonidan yaratilgan pedagogik adabiyotlar, bugungi kunda
ham milliy ta'lim tizimida pedagogik yondashuvlar va metodlarni takomillashtirishda
qo'llanilmoqda. Jadidchilikning o'ziga xos g'oyalari, jamiyatni taraqqiy ettirishda ilm-fan va
ta'limning asosiy o'rnini belgilab beradi. Bu asarlar, nafaqat ilm-fan va ma'rifatni
rivojlantirishga qaratilgan, balki o'quvchilarni axloqiy to'g'ri fikrlashga, jamiyatda o'z o'rnini
topishga ham tayyorlaydi.
Bugungi kunda, jadidchilikning pedagogik merosi yoshlar tarbiyasida o'zining
ahamiyatini yo'qotmagan. Jadidchilar tomonidan ilgari surilgan pedagogik yondashuvlar va
metodlar, yoshlarni ta'limda faqatgina bilim olish bilan cheklanmasdan, ular uchun ilmiy va
axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga ham xizmat qiladi. Bu esa ta'lim tizimida jadidchilik
g'oyalarining dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
85
Tadqiqot davomida talabalar bilan o'rgatilgan jadidchilar asarlaridagi ma'rifiy
qadriyatlarning samaradorligi aniqlangan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, jadidchilar asarlarini
o'rgatish talabalarning nafaqat ilmiy, balki axloqiy rivojlanishiga ham ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Talabalar o'zlarining jamiyatdagi o'rnini tushunib, ma'rifatparvarlik g'oyalarini hayotga
tadbiq etishga harakat qiladilar. Bu orqali ma'rifatni rivojlantirishga qaratilgan ta'lim
shakllari, o'quv metodikalari yanada takomillashadi.
Shu tarzda, jadidchilar asarlarini talabalarga o'rgatish metodikasini takomillashtirishda
zamonaviy pedagogik yondashuvlarni joriy etish muhim ahamiyatga ega. Jadidchilar
asarlaridagi ma'rifiy qadriyatlarni talabalarga etkazish, ularning ilm-fan va axloqiy
rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Bundan tashqari, metodik yondashuvlarning
samaradorligini oshirish uchun talabalarning o'z fikrlarini, tajribalarini ifodalashga imkon
yaratish, ularni hayotga tadbiq etish muhimdir. Jadidchilik g'oyalari bugungi ta'lim tizimida
ham dolzarb bo'lib, o'zining ma'rifatparvarlik ruhini saqlab qoladi.
Jadidchilik harakati va uning ta'lim-tarbiya sohasidagi g'oyalari bugungi kunda ham
o'zining ahamiyatini yo'qotmagan. Jadidchilar tomonidan ishlab chiqilgan pedagogik
tamoyillar, o'z davrida ta'lim tizimini yangilash va yoshlarni ilm-fan bilan tanishtirishga
qaratilgan bo'lsa, bugungi kunda ham ta'lim jarayonida samarali qo'llanilmoqda.
Jadidchilarning asarlarida ma'rifat, axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy mas'uliyat va ilm-fan bilan
bog'liq g'oyalar keng yoritilgan.
Bugungi ta'lim tizimida jadidchilikning ma'rifatparvarlik g'oyalari va metodikasi,
yoshlarni nafaqat ilmiy bilimlar bilan, balki axloqiy va ijtimoiy mas'uliyat ruhida tarbiyalashda
katta ahamiyatga ega. Ularning asarlarida ilgari surilgan qadriyatlar – ilm-fan, axloqiy tarbiya,
jamiyatga xizmat qilish va yoshlarni mustaqil fikrlashga undash – ta'lim jarayoniga
qo'shimcha qiymat kiritmoqda.
Shuningdek, jadidchilarning pedagogik asarlari va g'oyalari bugungi kunda o'quv
dasturlariga kiritilayotgan metodik yondashuvlar va vositalarning asosini tashkil qiladi.
Ularning g'oyalari ta'lim jarayonining samaradorligini oshirish, yoshlarni zamonaviy
dunyoqarash va axloqiy qadriyatlar bilan tanishtirishga yordam beradi.
Jadidchilik g'oyalari, shubhasiz, zamonaviy ta'lim tizimida mustahkam o'rin egallagan va
ularning pedagogik merosi o'quvchilarni ilm-fan bilan bog'lash bilan birga, ularni yuksak
axloqiy qadriyatlar asosida tarbiyalashga qaratilgan muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Bu
g'oyalarni talabalarga o'rgatish metodikasi ta'limning samaradorligini oshiradi va yoshlarning
axloqiy va ijtimoiy mas'uliyatini shakllantiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Behbudi, M. (2007). Jadidchilik va ta'lim. Tashkent: Fan.
2.
G'ulomov, I. (2008). Jadidchilik harakati va ma'rifatparvarlik. Samarqand: SamDU
nashriyoti.
3.
Xisraviy, N. (2009). Jadidchilik asoslari va uning pedagogik g'oyalari. Toshkent: Milliy
tiklanish nashriyoti.
4.
Karimov, I. (2011). Ma'rifat va ta'limdagi o'zgarishlar. Toshkent: O'zbekiston nashriyoti.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
86
5.
Abdullaev, A. (2012). Jadidchilik va uning ta'lim tizimiga ta'siri. Toshkent: O'zbekiston
davlat nashriyoti.
6.
Mahmudov, N. (2013). Jadidchilikning o'ziga xos pedagogik tamoyillari. Toshkent:
Ta'lim.
7.
Yuldashev, A. (2014). Jadidchilik harakati va uning ijtimoiy-ma'rifiy ahamiyati. Tashkent:
Akademiya.
