ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
60
TALABALARGA JADIDCHILAR ASARLARIDAGI MA'RIFIY QADRIYATLARNI
O'RGATISHDAGI PEDAGOGIK MUAMMOLAR
Qarshiyeva Iroda Baxtiyarovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
"Maktabgacha va boshlangʻich ta'lim" kafedrasi oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15410834
Annotatsiya
. Ushbu tezisda jadidchilik harakatiga oid adiblar asarlarida aks etgan
ma’rifiy qadriyatlarni o‘rganish va ularni talabalarga samarali yetkazishdagi pedagogik
muammolar tahlil qilinadi. Tezisda jadid adabiyotining mazmun-mohiyati, undagi milliy
uyg‘onish, ilm-ma’rifat, dunyoqarashni kengaytirish kabi qadriyatlarni ta’lim jarayoniga
integratsiya qilish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, talabalarda bu qadriyatlarni anglash va
ularga nisbatan mustahkam ijtimoiy-ma’naviy munosabatni shakllantirishda uchraydigan
metodik va motivatsion muammolar yoritiladi hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar
beriladi.
Kalit so‘zlar:
Jadidchilik, ma’rifiy qadriyatlar, pedagogik muammo, ta’lim metodikasi,
milliy uyg‘onish, talaba, jadid adabiyoti, integratsiya, tarbiyaviy yondashuv.
Har qanday xalqning madaniy-ma’naviy yuksalishi, taraqqiy etgan jamiyatga aylanishi,
eng avvalo, ilm-ma’rifatga asoslangan ta’lim tizimiga bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan
qaralganda, XX asr boshlarida o‘zbek ijtimoiy hayotiga yangi fikr va g‘oyalar, zamonaviy
qarashlar bilan kirib kelgan jadidchilik harakati millat taraqqiyoti yo‘lida katta o‘rin tutgan
harakat sifatida e’tirof etiladi. Jadid adiblari asarlarida ilgari surilgan ma’rifiy qadriyatlar - ilm
olish, milliy o‘zlikni anglash, ijtimoiy adolat, axloqiy poklik, vatanparvarlik, zamonaviy
dunyoqarashni shakllantirish - bugungi ta’lim jarayoni uchun ham o‘ta dolzarb hisoblanadi.
Jadidlar o‘z asarlarida xalqni uyg‘otishga, adabiyot va san’at orqali yangi zamon ruhini
targ‘ib qilishga harakat qilganlar. Jumladan, Mahmudxo‘ja Behbudiyning "Padarkush"
dramasi, Abdulla Avloniyning "Turkiy guliston
yoxud axloq", Munavvarqori
Abdurashidxonovning pedagogik qarashlari bugungi o‘quvchi-yoshlar uchun katta tarbiyaviy
manba bo‘la oladi. Bu asarlarning har birida insoniylik, halollik, mehnatsevarlik, milliy g‘urur
kabi umumbashariy va milliy qadriyatlar mujassam.
Bugungi kunda oliy ta’lim muassasalarida talabalarga ana shu qadriyatlarni yetkazish,
ularni anglashga undash, fikrlash doirasini kengaytirish muhim metodik vazifa sifatida
qaralmoqda. Biroq bu jarayon bir qator pedagogik muammolar bilan yuzma-yuz kelmoqda.
Jumladan, jadid asarlarining ba’zida arxaik tilda yozilgani, zamonaviy o‘quvchilar uchun
begona tuyulishi, ulardagi ma’naviy mazmunni anglashda qiynalish hollari, o‘quv dasturlarida
jadid adabiyotiga yetarli e’tibor berilmasligi yoki unga yondashuvning zamonaviy pedagogik
metodlardan yiroqligi bu boradagi asosiy muammolar sirasiga kiradi.
Shuningdek, hozirgi talabaning ma’naviy ehtiyojlari, axborot oqimlari ichida
yo‘naltirilmagan holda qolishi, tarixiy merosga yuzaki qarashi kabi omillar ham ularni jadid
asarlaridagi chuqur ma’naviy qatlamlarni anglashdan chetlatadi. Shu sababli bu borada
samarali metodik yondashuvlar, motivatsion usullar, interaktiv va integratsiyalashgan dars
ishlanmalari orqali yangi yondashuvlarni ishlab chiqish zarurati mavjud.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
61
Mazkur tezisda ushbu muammolar chuqur tahlil qilinib, talabalarga jadid adabiyotidagi
ma’rifiy g‘oyalarni o‘rgatishning samarali uslublari, pedagogik yondashuvlari va tavsiyalari
bayon etiladi. Shuningdek, bu jarayon orqali talabaning tafakkurini boyitish, tarixiy merosga
bo‘lgan munosabatini mustahkamlash va ma’naviy tarbiyani chuqurlashtirish masalalari
yoritiladi.
Jadidchilik harakati va uning ma’rifiy g‘oyalari bugungi ilmiy va pedagogik tadqiqotlarda
keng o‘rganilayotgan muhim mavzulardan biridir. Bu boradagi adabiyotlarni tahlil qilish
orqali biz jadidlarning tarixiy rolini, asarlaridagi ma’naviy qadriyatlarni hamda ularni
talabalarga o‘rgatishning didaktik yo‘llarini anglashimiz mumkin.
Birinchi navbatda, Mahmudxo‘ja Behbudiyning asarlari — ayniqsa, "Padarkush" dramasi
orqali u o‘z zamonasining ijtimoiy muammolarini ochib berishga harakat qilgan. Bu asarda
oila, vatan, farzandlik burchi kabi tushunchalar orqali yoshlar ongida axloqiy mezonlar
shakllanishi uchun kuchli vosita sifatida xizmat qiladi. Behbudiyning pedagogik qarashlari
hozirgi ta’lim jarayonida ma’naviy tarbiya vositasi sifatida tadbiq etilishi mumkin.
Abdulla Avloniy o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida axloqiy qadriyatlarning
yoshlar hayotidagi o‘rni haqida chuqur tahliliy yondashuvda fikr bildiradi. U bu asarda
ta’limni insoniylik, halollik, vatanparvarlik bilan uyg‘unlashtirgan. Unga ko‘ra, ta’lim faqat
bilim berish emas, balki tarbiyaviy jarayondir. Avloniy o‘z asarida o‘qituvchining shaxsiy
namunasi, til va axloqiy tarbiya vositasida o‘quvchining ichki dunyosini boyitish g‘oyasini
ilgari suradi.
Munavvarqori Abdurashidxonov va uning pedagogik qarashlari haqida yozilgan
manbalarda uning milliy maktab, darsliklar va o‘quv dasturlarini ishlab chiqishga bo‘lgan
munosabati haqida batafsil ma’lumot berilgan. Uning fikrlarida jadidlarning zamonaviy
bilimlarni milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirishga intilgani yaqqol namoyon bo‘ladi.
Zamonaviy tadqiqotlardan M. Jo‘rayev, A. Qayumov, Sh. Rizaev, Z. Qosimova kabi
olimlarning ishlari e’tiborga loyiqdir. Jumladan, M. Jo‘rayevning "Jadidchilik – ma’naviy
uyg‘onish harakati" nomli ilmiy ishida jadidlarning ma’naviy-ma’rifiy qarashlari va ularning
xalq tafakkuriga ta’siri chuqur yoritilgan. A. Qayumov esa jadid adabiyotining g‘oyaviy-estetik
tahliliga e’tibor qaratib, ularning asarlarini yoshlar tarbiyasida foydalanishning didaktik
asoslarini tahlil qiladi.
Pedagogik metodlar haqida so‘z yuritgan Z. Qosimova o‘z maqolalarida jadid asarlarini
o‘quv jarayoniga integratsiyalash, o‘quvchilarda tarixiy tafakkur, badiiy did va milliy o‘zlikni
anglashni shakllantirish bo‘yicha samarali metodik tavsiyalarni beradi. Unga ko‘ra, faqatgina
jadidlar asarlarini o‘qitish emas, balki ular asosida talabalarda mustaqil fikrlash, muhokama
qilish, zamonaviy muammolarga tarixiy nuqtayi nazardan yondashish ko‘nikmalarini
shakllantirish lozim.
Yuqoridagi adabiyotlarni tahlil qilishdan ko‘rinadiki, jadidlar o‘z zamonasida ilm-
ma’rifat, ta’lim, axloq va milliy uyg‘onish g‘oyalarini ilgari surib, bu orqali butun bir avlod
tafakkurini shakllantirgan. Ularning asarlari va qarashlari bugungi talabalarga nafaqat adabiy
meros sifatida, balki tarbiyaviy vosita sifatida ham o‘rgatilishi zarur. Biroq adabiyotlarni
talabalarga yetkazishda ularning til va mazmuniga zamonaviy metodika asosida yondashish,
interaktiv usullar, kontekstual tahlil, guruhli muhokama, dramatizatsiya va boshqa pedagogik
texnologiyalardan foydalanish zarurati mavjud.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
62
Jadidchilar asarlarini talabalarga o‘rgatishdagi pedagogik muammolarni tahlil qilish,
ta’lim tizimining asosiy yo‘nalishlarini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Jadidchilik harakati
o‘zining ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy g‘oyalari bilan nafaqat o‘z zamonasi, balki hozirgi davr
ta’lim jarayonida ham katta ahamiyatga ega. Jadidlarning asarlari nafaqat adabiy yodgorliklar
sifatida, balki tarbiyaviy jihatdan ham o‘qituvchilarga muhim vosita sifatida xizmat qilishi
mumkin. Bu borada olib borilgan tadqiqotlar jadidchilikning ta’lim va tarbiya sohasidagi
muhim o‘rni, uning zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyatini tasdiqlaydi.
Jadidlarning ma’rifiy g‘oyalari bugungi o‘quv jarayonida o‘quvchilarda tarixiy tafakkur,
milliy o‘zlikni anglash va axloqiy qadriyatlarni shakllantirish uchun juda muhim vositalardan
biridir. Ularning asarlari o‘quvchilarga nafaqat adabiy bilim berish, balki ular orqali insoniy
fazilatlarni, vatanparvarlik va axloqiy mas’uliyatni ham o‘rgatish mumkin. Jadidlarning
pedagogik qarashlari, ayniqsa, o‘z zamonining ijtimoiy muammolarini hal etishga
yo‘naltirilgan g‘oyalari, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash va o‘z-o‘zini tahlil qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi.
Biroq, jadidchilik asarlarini zamonaviy ta’lim tizimiga integratsiyalashda bir qancha
qiyinchiliklar mavjud. Birinchidan, jadidlarning asarlari o‘z zamoniga xos ijtimoiy va siyosiy
sharoitlarda yozilgan bo‘lib, bu ular tomonidan ilgari surilgan g‘oyalarni bugungi talabalarga
tushunishga, ularga o‘rgatishga ba’zan qiyinchilik tug‘diradi. Shuningdek, jadidlarning asarlari
tili va mazmuni talabalarga noto‘g‘ri yoki noaniq tushunilishi mumkin. Ularning asarlarini
zamonaviy pedagogik metodlar orqali o‘qitish, tahlil qilish va talabalarga yetkazish uchun
o‘qituvchilar o‘zlarini doimiy ravishda yangilab, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni
o‘zlashtirishlari zarur.
Bundan tashqari, jadidchilikning ma’rifiy g‘oyalarini talabalarga etkazishdagi
muammolardan biri - bu o‘quvchilarning jadidlar asarlari bilan tanishlik darajasi va ularning
dunyoqarashi. Ko‘plab talabalar jadidchilikning tarixiy ahamiyatini to‘liq anglab yetishmaydi
va buning natijasida o‘qituvchilar bu asarlarni samarali tarzda talabalarga o‘rgatishda
qiyinchiliklarga duch keladilar. Shu sababli, jadidchilik asarlarini o‘rgatishda turli pedagogik
metodlardan, masalan, interaktiv yondashuvlardan foydalanish talab etiladi.
Agar bu muammolarni yechish uchun yangi metodologik yondashuvlar, zamonaviy
didaktik texnikalar va amaliy mashg‘ulotlar ishlab chiqilsa, jadidlarning ma’rifiy g‘oyalari
talabalarga samarali o‘rgatilishi mumkin. Jadidchilik asarlarining tarbiyaviy maqsadlari bilan
o‘quvchilarda milliy o‘zlikni anglash, axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish va o‘zaro hurmatni
shakllantirish uchun pedagoglar tomonidan zamonaviy pedagogik vositalar va metodlardan
foydalanish, ushbu g‘oyalarni o‘qituvchilarga yetkazishda samarali natijalar beradi.
Shu bilan birga, jadidchilik g‘oyalari bugungi kunda nafaqat o‘zbek ta’lim tizimi, balki
boshqa mamlakatlardagi ta’lim tizimlarida ham qo‘llanilishi mumkin. O‘quvchilarni tarixiy
merosga nisbatan hurmat bilan yondoshuv, milliy an’analarni hurmat qilish va zamonaviy
jamiyatda yangilikka ochiqlik kabi jihatlar jadidchilik asarlarida o‘rgatiladi. Bu g‘oyalar
talabalarga nafaqat o‘z ma’naviy rivojlanishida, balki jamiyatda mustahkam o‘rin olishida ham
yordam beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
63
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev, A. (2010).
Jadidchilik harakati va uning ta’lim sohasidagi ahamiyati
.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
2.
Bekjanov, T. (2012).
Ma’rifatparvarlik va jadidchilik: O‘tmishdan hozirgi kungacha
.
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti nashriyoti.
3.
Ziyodov, S. (2015).
Jadidchilik va uning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni
. Tashkent: Sharq
nashriyoti.
4.
Xojaeva, N. (2018).
O‘zbek ta’lim tizimida jadidchilik g‘oyalarining integratsiyasi
.
Tashkent: O‘zbekiston Ta’lim Akademiyasi.
5.
Jalilov, I. (2011).
Jadidchilik va milliy ma’rifat: tarixiy va pedagogik tahlil
. Toshkent: Fan
va texnologiya nashriyoti.
6.
Madvaliyev, R. (2017).
Jadidchilikning ijtimoiy-siyosiy va pedagogik jihatlari
. Buxoro:
Buxoro Davlat Universiteti nashriyoti.
