ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
154
KOʻZI OJIZ VA ZAIF KOʻRUVCHI BOLALARNI OILAVIY QOʻSHNICHILIK
MUNOSABATLARIGA MOSLASHTIRISH
Turgʻunboyeva Lola Tursunboy qizi
Xabibullayeva Goʻzal Shukrullo qizi
ChDPU: Geografiya va iqtisodiy bilim asoslari 2-kurs talabasi
Jumaniyazova Zulfiya Aitbayevna
Ilmiy rahbar: ChDPU: Pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15553589
Annotatsiya.
Ushbu maqolada koʻzi ojiz va zaif koʻruvchi bolalarning ijtimoiy moslashuvi,
ayniqsa ularning oilaviy va qoʻshnichilik munosabatlaridagi oʻrni va ahamiyati yoritib berilgan.
Bolalarning ijtimoiy muhitga moslashuvi, oilaviy tarbiya jarayonida ularni qoʻllab-quvvatlash,
qoʻshnilar bilan ijobiy munosabatlar oʻrnatishdagi psixologik va pedagogik yondashuvlar tahlil
qilingan. Maqolada oilaning, qoʻshnilar va jamiyat a’zolarining nogiron bolalarga nisbatan
mehr-shafqatli va tushunishli bo‘lishi, ularni faollikka undash va mustaqil hayotga
tayyorlashdagi roli ochib beriladi. Shuningdek, muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
koʻzi ojiz bolalar, zaif koʻruvchi bolalar, ijtimoiy moslashuv, oilaviy tarbiya,
qoʻshnichilik munosabatlari, psixologik yondashuv, inklyuziya.
Bugungi kunda nogiron bolalarni, jumladan, koʻzi ojiz va zaif koʻruvchi bolalarni jamiyatga
moslashtirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki ular nafaqat o‘quv muassasalari,
balki oila va qoʻshnichilik doirasida ham alohida e’tibor va yondashuvga muhtojdir. Oiladagi
ijtimoiy-psixologik muhit, qoʻshnilar bilan bo‘lgan munosabatlar bola shaxsining shakllanishi
va rivojlanishida muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Tarixiy manbalardan ma’lumki, insoniyat taraqqiyoti davomida barcha jamiyatlarda
jismoniy yoki psixik jihatdan imkoniyati cheklangan insonlar sog‘lom a’zolar bilan yonma-yon
yashab kelgan. Jamiyatning taraqqiyot bosqichlari o‘tgan sari bu toifadagi odamlarga bo‘lgan
munosabat ham o‘zgarib, asta-sekin rivojlanib borgan. Masalan, antik davrda, ayniqsa qadimgi
yunon (grek) madaniyatida inson siymosi mukammallik timsoli sifatida talqin qilingan.
Ularning falsafiy qarashlarida “Inson xudolarga o‘xshashi kerak” degan tushuncha hukmron
bo‘lib, natijada nogironligi bor insonlar jamiyatda kamsitilgan, ular ko‘pincha e’tibordan chetda
qolgan, ba’zan esa hatto jamiyatdan ajratib qo‘yilgan.
Shu bilan birga, ba’zi tarixiy manbalarda nogiron shaxslarni parvarishlashga oid
holatlarni ham uchratish mumkin. Masalan, Rim huquqiy tizimida oilaviy tuzum va oila
a’zolarining majburiyatlari nogiron bolalar va qarindoshlar taqdirida muayyan rol o‘ynagan. Bu
esa shuni ko‘rsatadiki, qanchalik cheklovlar bo‘lmasin, insonparvarlik tamoyillari ham
butunlay yo‘q bo‘lmagan.
Jamiyat tarixida nogironlik tushunchasiga bo‘lgan munosabat har doim davr va
madaniyatga bog‘liq bo‘lib kelgan. Ba’zi xalqlarda ularning g‘amxo‘rlik va parvarish talab
qiladigan shaxslar sifatida ko‘rilgan bo‘lsa, boshqalarda ular “ortiqcha yuk” sifatida qabul
qilingan. Ayniqsa, rivojlanish bosqichlarida jamiyat ma’naviyati va huquqiy tamoyillarining
yuksalishi nogiron insonlarning huquqlarini kengaytirishga, ularni jamiyat hayotiga faol jalb
etishga yo‘l ochgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
155
Bugungi kunda esa inson huquqlari umumjahon miqyosida e’tirof etilgan bo‘lib,
imkoniyati cheklangan insonlar ham to‘laqonli ijtimoiy hayotda ishtirok etish, o‘z
qobiliyatlarini namoyish qilish va rivojlantirish imkoniyatlariga ega bo‘lib bormoqda. Shu
jihatdan, tarixiy tajribalar nogironlik masalasini tushunishda bizga muhim saboqlar beradi va
bugungi inklyuziv jamiyat qurish yo‘lidagi harakatlarimizda asosiy tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Ko‘rish qobiliyatining zaiflanishi bolalarda turli darajada namoyon bo‘ladi. Ba’zilarida bu
zaiflashish asta-sekin rivojlanib, ma’lum darajada ko‘rish imkoniyati saqlanib qoladi,
boshqalarida esa, ayniqsa tug‘ma ko‘z nuqsonlari bo‘lgan hollarda, bola mutlaqo ko‘r bo‘lib
qoladi. Bu kabi holatlar nafaqat bola hayot sifati, balki uning rivojlanishi, ta’lim olish jarayoni
va atrofdagilar bilan munosabatlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, bunday
bolalarga erta tashxis qo‘yish, maxsus tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish va ularni mos sharoitlarga
moslashtirish nihoyatda muhimdir.
Koʻzi ojiz yoki zaif koʻruvchi bolalar jamiyatda ma’lum qiyinchiliklarga duch keladi.
Ularning ijtimoiy ehtiyojlari, hissiy holati, o‘ziga bo‘lgan ishonchi koʻpincha atrofdagilarning
munosabatiga bog‘liq bo‘ladi. Oila bu yerda asosiy tayanch nuqta hisoblanadi. Oilaning qo‘llab-
quvvatlovchi va tushunishli bo‘lishi bolaning ruhiy barqarorligini saqlashda muhimdir.
Ota-ona bolaning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda, unga mos pedagogik
yondashuvni tanlashi kerak. Masalan, koʻzi ojiz bolalar uchun tinglab tushunish, idrok qilish,
tasavvur qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beruvchi mashg‘ulotlar muhim. Shu
bilan birga, opa-uka va boshqa yaqin qarindoshlarning mehr-shafqati bolaning ijtimoiy
moslashuvida katta ahamiyatga ega.
1
Ko‘plab hollarda qo‘shnilar bolalarga nisbatan beg‘araz mehr ko‘rsatishadi yoki aksincha,
ularni chetlab o‘tishadi. Bu esa bola ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun,
qo‘shnilarni, ayniqsa ularning o‘g‘il-qizlarini nogiron bolalarga nisbatan to‘g‘ri yondashishga,
ularni do‘stona muhitga jalb qilishga o‘rgatish lozim. Masalan, birga o‘yin o‘ynash, suhbat
qurish, ularning kichik yutuqlarini e’tirof etish bolaning o‘zini jamiyatning to‘laqonli a’zosi
sifatida his qilishi uchun yordam beradi.
Muammolar va ularni hal etish yo‘llari esa quydagilarni tashil etadi:
Ota-onalar va qo‘shnilar o‘rtasida tushunmovchiliklar bo‘lishi. Yechim: Ochiq muloqot va
tushuntirish ishlari olib borish.
Qo‘shnichilik doirasida bolaning e’tibordan chetda qolishi. Yechim: Mahalliy jamoatchilik
bilan birgalikda tadbirlar uyushtirish, bolani faol jalb qilish.
Shuni ham aytish joizki, zamonaviy texnologiyalar ko‘zi ojiz o‘quvchilar uchun ta’lim
jarayonini yanada qulay, samarali va qiziqarli qiladi. Ekran o‘quvchilari, brayl displeylari,
kattalashtirish dasturlari, nutqdan matnga texnologiyalari hamda muqobil kiritish qurilmalari
orqali ular raqamli resurslardan bemalol foydalanishi, o‘qish, yozish va muloqot jarayonlarida
faol ishtirok etishi mumkin. Ushbu texnologiyalar nafaqat ularning o‘quv imkoniyatlarini
kengaytiradi, balki mustaqil o‘rganish va jamoadagi ishtirokini ham oshiradi.
Shuningdek, ushbu vositalar ularning bilim olishdagi to‘siqlarini kamaytirib, mustaqil
ishlash va jamoadagi hamkorlik salohiyatini oshiradi. Natijada, ko‘zi ojiz o‘quvchilar ham
1
G‘aniyeva, D. T. (2019). Zaif ko‘ruvchi bolalar psixologiyasi va pedagogikasi. Toshkent: Ilm ziyo.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
156
boshqa tengdoshlari qatori zamonaviy ta’lim resurslaridan to‘liq foydalanib, o‘z
imkoniyatlarini rivojlantirishlari mumkin bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, ko‘zi ojiz va zaif koʻruvchi bolalarni oilaviy va qo‘shnichilik
munosabatlariga moslashtirish jarayoni murakkab, ammo nihoyatda muhimdir. Bu jarayonda
oila, qo‘shnilar va keng jamoatchilik hamkorlikda ish olib borsa, bunday bolalar jamiyatda o‘z
o‘rnini topib, baxtli va mazmunli hayot kechirishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova, R. A. (2020). Nogiron bolalarni ijtimoiy moslashtirish asoslari. Toshkent:
O‘qituvchi.
2.
Abdullayeva, N. Sh. (2018). Maxsus pedagogika asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
G‘aniyeva, D. T. (2019). Zaif ko‘ruvchi bolalar psixologiyasi va pedagogikasi. Toshkent: Ilm
ziyo.
4.
Vygotskiy, L. S. (1983). Defektologiya asoslari. Moskva: Pedagogika.
