SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
31
НАVASKORLAR UCHUN BOKSNING ASOSIY QOIDALARI
VA TEXNIKASI, TEZLIK SIFATINI RIVOJLANTIRISH
Qońırbaev Dastan
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali
Boks yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Elektron pochta: dastanqonirbaev@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572044
Annotatsiya:
Maqolada boksning qisqacha tarixi ko‘rib chiqiladi, texnikani
o‘rganish bo‘yicha tavsiyalar, boshlang'ich bokschilar uchun asosiy qoidalar.
Bokschilarning zarbalarni bajarish va himoya holatida ishlashdagi asosiy
xatolariga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, bokschilarda jarohatlarning oldini
olish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
boks, boks texnikasi, xatolar, muvofiqlashtirish, sportchi.
Аннотация:
В статье рассматривается краткая история бокса, даны
рекомендации по изучению техники, основных правил для начинающих
боксеров. Обращается внимание на основные ошибки боксеров, при
выполнении ударов, работе в защитной стойке. Даны рекомендации по
профилактике травматизма начинающих боксеров.
Ключевые слова
: бокс, техника бокса, ошибки, координация,
спортсмен.
Annotation:
The article discusses a brief history of boxing, gives
recommendations on the study of technology, basic rules for beginner boxers.
Attention is drawn to the basic mistakes of boxers when striking, working in a
protective stance. Recommendations are given on the prevention of injuries to
novice boxers.
Keywords:
boxing, boxing technique, mistakes, coordination, athlete
Boks sport turi sifatida asrlar davomida rivojlanib kelmoqda.
Tadqiqotchilar miloddan avvalgi 40-yillar tegishli Misr ierogliflarini topib
olishganiga hayron bo‘lishimiz mumkin. Ularda odamlar jang paytida asirga
olingan qurolli askarlarni ko‘rishdi. O‘sha paytda, albatta, boks qo‘lqoplari yo‘q
edi, lekin allaqachon qo‘llar o‘ralgan teri bintlari yoki qo‘lqoplar bilan
mushtlashuv haqida taxmin qilish mumkin edi. Keyinchalik Gretsiya
mintaqalarida boks kabi sport turi keng tarqalayotgani haqida ma'lumot paydo
bo‘ldi. Ammo mushtlashuvning o‘zi yunon davlati paydo bo‘lgunga qadar
mashhur bo‘lganligi haqida dalillar mavjud (Minos labirintining qazishmalari).
O‘shandan beri boks tarixi bugungi kungacha rivojlanishda davom etmoqda:
vaqt o‘tishi bilan texnika o‘zgarib borishi sir emas, sportchilar ringda o‘zini
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
32
tutishning yangi taktikasi va usullarini topadilar. Binobarin, boks tushunchasi
kengayib, yangi qoidalar va yangiliklarni o‘z ichiga oladi.
Boks juda xavfli sport turi, ayniqsa ringda o‘zini boshlang‘ish sinab
ko‘rayotganlar uchun. Shunga ko‘ra, musobaqaga kirishdan oldin, o‘z kuch va
imkoniyatlaringizni ehtiyotkorlik bilan baholash, jangda dushmanni mag‘lub
etish qobiliyatingizni tasdiqlash muhimdir. Bu boksning shikastlanish xavfi
bo‘yicha bir nechta nuqtai nazarlarning paydo bo‘lishiga olib keladi: ba'zilari
asrlar davomida boksning sport mashg'ulotlari maydonida o‘rin yo‘qligi va bu
sog'lom turmush tarzini rivojlantirishga xalaqit beradi deb hisoblashadi,
boshqalari esa ushbu sport turini adekvat idrok etishni targ'ib qilib, siz faqat
tanangizni mos keladigan yuklamarga yaxshi tayyorlashingiz kerak deb
hisoblashadi. Bundan tashqari, ko‘pincha ikkinchi nuqtai nazar tarafdorlari boks
kabi sport haqida noaniq tasavvurga ega bo‘lgan odamlardir. Qoida tariqasida,
ularning tushunishida bu shunchaki “qo‘l silkitish” va “ringda urish”.
Shu sababli, boks texnikasini (birinchi navbatda yangi boshlanuvchilar
uchun) va ringda o‘zini tutish qoidalarini o‘rganish muhim jihatga aylanadi. Vaqt
o‘tishi bilan mashhur bokschilarning sportchilar uchun qimmatli maslahatlar
beradigan qo‘llanmalari tobora ko‘payib borayotganiga e'tibor qaratish joiz,
shuning uchun bokschi foydali va qiziqarli bo‘lgan ma’lumotlar bilan o‘z bilim
bazasini doimiy
ravishda to‘ldirishi va tajribasini boyitib borishi muhim ahamiyatga ega.
Sportchining nafaqat jismoniy tayyorgarligi va kuchi, balki ringdagi xatti-
harakati va pozitsiyasi ham katta ahamiyatga ega. Masalan, bokschi birinchi
navbatda oyoq va tananing holatiga e’tibor berish kerak. Og‘irlikni nafaqat
oyoqlarga yoki tananing yuqori qismiga (masalan, egilayotganda) emas, balki
butun tanaga teng ravishda taqsimlash juda muhimdir. Chap oyoq old tomonda,
o‘ng oyoq esa yarim qadam orqaga tortiladi. Bunday holda, tizzalarning bir oz
egilganligini ta'minlash kerak. Bokschilar tizza bo‘g‘imlariga ortiqcha bosim
qo‘yishdan qochishadi.
Qo‘llar va boshning holati ham jangga tayyorgarlik ko‘rishda bir xil darajada
muhim jihatdir. Tizzalarda bo‘lgani kabi qo‘llar biroz egilgan bo‘lishi lozim, bu
nafaqat bokschiga ortiqcha bosimdan qochishga yordam beradi, balki o‘zini
himoya qilishning kaliti hisoblanadi. Mushtlarda oldinga cho‘zilgan qo‘llar
ko‘krakni dushman zarbalaridan himoya qiladi. Bu erda mushtning to‘g‘ri
pozitsiyasiga e’tibor qaratish lozim. Bosh barmog‘i egilib, ikkinchi bo‘g‘inni va
o‘rta barmoqlarning ikkinchi bo‘g‘imlariga bosish kerak. Sportchilar mushtlarini
mahkam siqilmasligiga alohida e'tibor berishadi. Butun tanadagi mushak tolalari
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
33
harakat va stressga tayyor, ammo tana va oyoq-qo‘llar haddan tashqari
yuklanmaydi.
Boksda boshning holati boshqa tana holatlar bilan bir xil darajada
muhimdir. Sportchi hech qachon boshini ko‘kragiga yaqin tutmaydi. Bosh biroz
pastga egilgan bo‘lishi lozim. Ushbu pozitsiyaning o‘zi ham yangi boshlovchiga,
ham tajribali sportchiga bir qator ustunliklarni beradi:
Tana bo‘ylab vaznning to‘g‘ri taqsimlanishi:
Oyoqlarning erkin joylashishi;
Qo‘llar zarba berishga tayyor;
Mushtlar tananing zaif joylarini himoya qiladi: jag‘, iyagi.
Ammo, agar biz boksda o‘zini sinab ko‘rmoqchi bo‘lgan odamlar haqida
gapiradigan bo‘lsak, unda asosiy xatolarni ta'kidlab o‘tishimiz ham zarur. Ular
orasida quyidagilar mavjud:
1. Tananing etakchi oyoqqa o‘tkazilishi. Bu og‘irlikning notekis
taqsimlanishiga va oyoq harakatida qiyinchiliklarga olib keladi.
2. Keng yoki juda tor pozitsiya. 3. Sportchining oyoqlari kuchli egilishi - bu
ringda beqarorlikka olib keladi. 4. O‘ng yoki chap qo‘l tushiriladi. Qo‘llar
bokschining yuzini himoya qiladigan asosiy vositalardan biridir. 5. Bosh
yuqoriga ko‘tariladi yoki juda pastga tushiriladi. 6. Kuchli siqilgan mushtlar. Bu
qo‘llarning barcha mushaklarining kuchlanishiga yordam beradi - bu zarbaga
ta'sir qiladi, chunki u tezlikdan mahrum bo‘ladi. 7. Orqada qolgan oyoqning
tovoni polga bosiladi. Bokschi engil buloq kabi sakrashlardan foydalanadi.
Ushbu noto‘g‘ri pozitsiya bokschining zarba paytida chayqalishiga yo‘l
qo‘ymaydi.
Ringda nafaqat asosiy to‘g‘ri pozitsiya, balki uning shakllari ham muhimdir,
shunda bokschi doimiy ravishda o‘z pozitsiyasini o‘zgartira oladi va o‘zini
himoya qilmasdan raqibdan ustun keladi. Har bir turish holatiga qo‘shimcha
ravishda, sportchilar o‘ziga qo‘lay bo‘lan (chap qo‘l yoki o‘ng qo‘l) pozitsiyani
tanlaydilar. Shunday qilib, quyidagi turish holatlarini ko‘rsatib o‘tish mumkin:
chap tomonli, o‘ng tomonli, frontal, ochiq past, ochiq baland, yopiq past va
baland.
Har qanday
turish pozitsiyasi
o‘zining afzalliklari va kamchiliklariga ega.
Ring bo‘ylab ma'lum bir pozitsiyada harakatlanish bokschiga barqaror
pozitsiyani topishga, zarbalarni bir zumda urishga, tanani raqibning
zarbalaridan samaraliroq uzoqlashtirishga yoki raqibga yaqinlashishga imkon
beradi “oldinga qadam”
[1].
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
34
Ring atrofida imkon qadar tezroq harakat qilish uchun yangi boshlovchilar
jiddiy jarohatlardan qochish uchun mashg‘ulotlarning birinchi bosqichlarida
harakat qilish texnikasini ham o‘rganishlari kerak. Ringdagi harakat to‘g‘ridan-
to‘g‘ri jangning qanday turiga: yaqin yoki uzoq masofada ekanligiga bog‘liq:.
Agar uzoq masofali jang bo‘lsa, odatda jangchi oldinga qadam tashlaydi va zarba
beradi. Boshqa tomondan, yaqin masofadagi janglarda raqiblar bir-biriga amalda
yaqinlashadi, shuning uchun zarbalar nisbatan dastlabki harakatlarsiz beriladi.
Harakatning o‘zi oyoqning old yarmida, tovoni erga tegmaganda amalga
oshiriladi. Bu holatda bokschining barcha harakatlari tez va engil, ortiqcha
bosimsiz amalga oshadi. Oldinga, raqib tomon harakatlanayotganda, tana vazni
oldingi oyoqqa o‘tkaziladi. Shunday qilib, orqa oyoq silkinish vazifasini bajaradi,
bu esa bokschiga raqibga imkon qadar ishonchli hujumga o‘tishga yordam
beradi. Shunga qaramay, har qanday jangda, xoh uzoq yoki qisqa masofada
bo‘lsin, sportchi tezlik, o‘z qobiliyatiga ishonch, ringda atrofida sodir bo‘layotgan
voqealarga alohida e'tibor va maksimal konsentratsiyaga ega bo‘lishi kerak. Bu
nafaqat ringda kurashayotgan jangchining, balki har bir sportchining asosiy
fazilatlari bo‘lishi lozim.
Yuqoridagilardan kelib chiqadiki, boks shunchaki ikki kishi o‘rtasidagi
daxanaki jang emas. Ishonch bilan aytishimiz mumkinki, boks sportchidan
nafaqat yaxshi jismoniy tayyorgarlik, kuch va chidamlilikni (garchi bular muhim
tarkibiy qismlar bo‘lsa-da), balki zarba berish bo‘yicha ko‘nikma va bilimlarni
ham talab qiladi, lekin ularni (zarba) o‘zingiz qabul qilmaslikning sa’nati
hisoblanadi. Bokschining tayyorgarlik darajasini, mahoratini asosan uning
texnika va asosiy qoidalarni qanday o‘zlashtirganligi ko‘rsatadi. Boksni havaskor
va professionalga bo‘lish mumkinligiga qaramasdan, u bilan shug‘ullanadigan
barcha odamlarga birdek ta'sir qiladi, chunki u insonning irodaviy fazilatlarini
rivojlantiradi, xarakter va o‘zini tuta bilishni tarbiyalaydi. Shunday qilib,
ko‘pchilik uchun boks jismoniy tarbiyaning kuchli va asosiy vositasi bo‘lish bilan
birga, va o‘zini-o‘zi rivojlantirsh, takomillashtirish uchun ishlaydigan tizim
hisoblanadi.
Ko‘pgina bokschilar intervyularida “boks haqida hamma narsani yaxshi
ko‘radilar” deb javob berishadi - mashg‘ulot jarayoni ichki psixologik holatga
qanday ta’sir qiladi yoki ringdagi harakat, raqibga bir qarash odamni zarba
kuchini, uning qadamlari va tezligini oldindan bilishga majbur qiladi. Biroq,
bularning barchasi professional boksga xosdir, shuning uchun sport ishqibozi
maqomini professional jangchiga “o‘zgartirish” uchun boksning asosiy
qoidalarini, zarba berish texnikasini ishlab chiqish, jiddiyroq musobaqalarga
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
35
tayyorgarlik ko‘rish uchun etarlicha vaqt kerak bo‘ladi. Asosiy qoidalar va
texnikalar boks bilan jiddiy shug‘ullanishga intilayotgan, har qanday jangchi
tomoniga o‘tib ketmaydi, ammo bularning barchasi ringda vaqt hamda sabr-
toqatni talab qiladigan sog‘lig‘i uchun to‘g‘ri, xavfsiz mashqlarni bajarishning
asosiy kaliti hisoblangan edi va shunday bo‘lib qo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Атилов А.А. Школа бокса для начинающих. Худож.-оформитель
А.Семенова. — Ростов н/Д: «Феникс», 2005 — 224 с. (Мастер боевых
искусств).
2. Романенко М.И. «БОКС» / М.И. Романенко. «БОКС». – Киев, изд.
объединение "Вища школа", 1978 г. – 324 с.
