SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
44
MIRTEMIR SHE'RIYATIDA OKKAZIONAL BIRLIKLAR
Abduraximova Sofiya
NDU Tillar fakulteti
2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15601554
Annotatsiya.
Mirtemir – o’zbek adabiyotining yorqin vakillaridan biri
bo’lib, uning sheriyati chuqur falsafiy mazmun, milliy ruh va badiiy yangiliklarga
boy. Uning asarlarini o‘qigan o‘quvchi o‘ziga hos samiyatga duch keladi.
Kalit so‘zlar.
Okkazional birliklar, badiiy vosita, okkazional so‘z
Shoir asarlarida okkazional birliklar – noyob so’z va iboralar, yangi
metaforalar ko’p uchraydi. Ular she’rga o‘ziga xos badiiy obrazlar, chuqur ma’no
qatlamlari olib kiradi. Quyida Mirtemirning ba’zi mashhur she’rlaridan olingan
parchalar asosida okkazional birliklar tahlili keltiriladi.
Mirtemirning "Buvim chopchaklaridan" she’rida ham okkazional birlik
uchraydi.
Buvim cho'pchaklari yelkan bolib,
Hayot dengizida suzib ketar,
Har bir cho'pchakda tarix yotadi,
Ularning ovozi yurakda yangrar.
“Cho’pchak” so’zi odatda bolalar o’yini uchun ishlatiladi, ammo bu yerda u
tarixiy va madaniy ramz sifatida qabul qilingan. “Chơ’pchaklar yelkan bolib” –
noyob metafora, cho’pchaklar hayot dengizida suzuvchi yelkanga aylantirilgan,
bu esa o’tmish va an’analar orqali hayot yo‘lini ifodalaydi. “Ularning ovozi
yurakda yangrar” iborasi esa o’tgan zamonning ruhiy ta’sirini bildiradi.
Barchamizga birdek tanish bo‘lgan “Onaginam” sherini tahlil ostiga olamiz
.Chunki bu she’rda shoir ichki kechirmalarini chiroyli tarzda ifodalab bergan.
Tovonimga chaqir tikanakday botguvchi – g‘ashlik
Bedavo sizloviqday sizlatguvchi – g‘ashlik.
Jigarimni qiymalab ahyon-ahyon,
Chuchvaraga chekkuvchi – g‘ashlik.
Meni o‘ylab notavon va nimjon,
g‘ashimga tekkuvchi – g‘ashlik.
Suyaklarimni sirqiratib,
och tevatday g‘ajiguchi,
Ko‘zimga yosh tirqiratib,
jig‘ildonimda achchiq bo‘zaday achiguvchi g‘ashlik…
Dunyoga qayta kelishimga ko‘zim yetsaydi,
Yigit yoshim to‘lmay turib,
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
45
Ayriliq zaylida qoq yog‘ochday qurib
Jon bergan onamni ko‘rishimga
ko‘zim yetsaydi.
"chaqir tikanakday botguvchi - g'ashlik”. Bu ifoda o'ziga xos, noyob
birlikdir. "Tikanakday botguvchi" metaforasi g'ashlikning (g'azab, jahldorlik)
og'riqli, ichki yaralovchi ta'sirini ifodalaydi. "Botguvchi" so'zi esa "botish,
singdirish" ma'nosida ishlatilgan, bu yerda g'ashlikning tanaga chuqur ta’sir
qilishini ko'rsatadi. Bu birlik g'ashlikning nafaqat ruhiy, balki jismoniy azobini
ham tasvirlaydi.
“Bedavo sizloviqday sizlatguvchi- g’ashlik”.“Bedavo” – davosi yơq, “sizloviq”
achchiq, qattiq og’riq; “sizlatguvchi” esa og’riqni kuchaytiruvchi demakdir. Bu
ibora g’ashlikning davolash imkoni bo‘lmagan, doimiy og’riq beruvchi holat
ekanligini ko’rsatadi. Bu birlik g’ashlikning uzluksiz, ichki azobini ifoda etadi.
“Och tevatday g’ajiguchi”, “Tevat” – och, ochlik; “g’ajiguchi” esa “azob
beruvchi, qiynovchi” degan ma’noda ishlatilgan. Bu ibora g’ashlikning ochlik
singari doimiy, tigilinch azob berishini ifodalaydi. Bu birlik g’ashlikning doimiy
va kuchli ta’sirini yanada kuchaytiradi.
“Ko’zimga yosh tirqiratib” .“Tirgiratib” – tirnash, tirnalish hosil qiluvchi,
qattiq tasir qiluvchi. Bu birlik ko’z yoshining og’riqli, qattiq tasirini ifodalaydi,
g’ashlikning hissiy azobini yanada kuchaytiradi.
“Ayriliq zaylida qoq yog’ochday qurib” ,“Qoq yog’och” – quruq, qattiq
yog’och. Bu metafora ayriliq azobining insonni ichidan quritib, qattiq va sovuq
holga keltirishini ko’rsatadi. Bu birlik ayriliqning og’irligini yanada kuchaytiradi.
Mirtemir she’riyatida okkazional birliklarning she’rdagi funksiyasi:
⁃
Obrazlilikni oshiradi: Har bir birlik o’ziga xos tasvir va ma’no qatlamini
yaratadi, she’rga boylik va chuqurlik beradi.
⁃
Milliylikni ta’kidlaydi: Ko’plab birliklar xalq madaniyati, urf-odatlari bilan
bog’liq bo’lib, milliy ruhni aks ettiradi.
⁃
Shaxsiylik va hissiyotlarni ifodalaydi: Okkazional birliklar orqali muallif
o’z ichki kechinmalarini, shaxsiy tajribalarini yanada teran ifodalaydi.
⁃
Yangi so’z va iboralar yaratadi: Mirtemir oz she’rlarida yangi so’zlar va
iboralarni yaratib, o’zbek sheriyatining til imkoniyatlarini kengaytiradi.
Mirtemir she'riyatida okkazional birliklar shoirning ichki kechinmalari,
milliy qadriyatlari va falsafiy qarashlarini ifodalashda muhim vosita hisoblanadi.
Ular orqali shoir o'zining ruhiy holatini, tarixiy va madaniy merosni, insoniy his-
tuyg'ularni yangi badiiy shaklda tasvirlaydi. Okkazional birliklar Mirtemir
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
46
she'riyatining o'ziga xosligini, chuqur ma'nosini ochib beradi va o'quvchida
kuchli estetik taassurot qoldiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Mirtemir. “She’rlar”.–Toshkent, 2019.–B.19-23.
2.Toshalieva S. O‘zbek tilida okkazional birliklari ifodasi: Filol. Fanlari
belgilangan...dis. –Toshkent, 1998. –B. 51-53.
