SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
158
AVTOSERVIS KORXONALARIDA ZAXIRALARNI BOSHQARISHNING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Abullaev Shuxrat Shapievich
"NUKUS AVTOLINER "NTM direktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15705620
Annotatsiya.
Mazkur maqolada avtoservis korxonalarida zaxiralarni
boshqarishning o‘ziga xos jihatlari, zaxira turlari, ularni saqlash va boshqarish
usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, mavjud muammolar, ularning yuzaga kelish
sabablari hamda ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy-analitik yondashuv asosida
yoritilgan. Zaxira tizimining samaradorligi korxona faoliyatining uzluksizligini,
xizmat ko‘rsatish sifati va mijozlar ehtiyojini qondirish darajasini belgilab
beradi. Maqolada real misollar, statistik ma’lumotlar va boshqaruv strategiyalari
asosida amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Avtoservis, zaxira boshqaruvi, ehtiyot qismlar, logistika,
ombor tizimi.
Bugungi kunda avtomobil sanoatining jadal rivojlanishi va transport
vositalariga bo‘lgan talabning ortib borishi avtoservis korxonalarining soni va
xizmat ko‘rsatish hajmini sezilarli darajada oshirdi. Shu bilan birga, xizmat
sifatini oshirish va mijozlar ehtiyojlarini tezkor qondirish maqsadida zaxiralarni
samarali boshqarish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Avtoservis
korxonalarida mavjud ehtiyot qismlar, moylash materiallari, asbob-uskunalar va
boshqa resurslarning
optimal
darajada boshqarilishi xizmatlarning
uzluksizligini ta'minlashda muhim o‘rin tutadi. Mazkur maqolada ushbu
sohadagi zaxiralarni boshqarishning o‘ziga xos xususiyatlari, mavjud
muammolar va ularni hal etish yo‘llari ilmiy-nazariy va amaliy misollar asosida
ko‘rib chiqiladi.
Avtoservis korxonalari zamonaviy transport tizimining ajralmas qismi
bo‘lib, ular aholiga yuqori sifatli va tezkor texnik xizmat ko‘rsatishni ta’minlaydi.
Bunday xizmatlarning uzluksiz va barqaror ishlashi esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri
zaxiralar bilan ta’minlanganlik darajasiga bog‘liqdir. Shuni alohida ta’kidlash
joizki, servis korxonalarida zaxiralarni faqatgina saqlab qo‘yish emas, balki
ularni oqilona boshqarish, sarflanish tezligini kuzatish, ehtiyot qismlarni o‘z
vaqtida yangilab turish va moliyaviy oqimga salbiy ta’sir ko‘rsatmaslik kabi
muhim jihatlar ham hisobga olinadi. Mazkur omillarni inobatga olgan holda,
bugungi kunda ko‘plab avtoservis korxonalari zaxiralarni boshqarishda
zamonaviy logistik yondashuvlardan, raqamli tizimlardan va statistik tahlil
asoslaridan keng foydalanmoqda. Shu bilan birga, har bir servis o‘z faoliyatiga
xos xususiyatlarni hisobga olgan holda, individual zaxira siyosatini ishlab
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
159
chiqadi. Misol uchun, yirik shahar markazlaridagi servislar tez aylanuvchi
qismlarga ko‘proq e’tibor qaratgan bo‘lsa, chekka hududlardagi korxonalar kam
uchraydigan, lekin muhim zaxiralarga ustuvorlik berishi mumkin [4, 62-68].
Zaxiralarni samarali boshqarish ularning aniq tasnifidan boshlanadi.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, asosiy zaxiralar (masalan, yog‘ filtrlari, tormoz
kolodkalari), yordamchi materiallar (dvigatel moylari, sovituvchi suyuqliklar) va
texnologik asbob-uskunalar (liftlar, kompressorlar) o‘z vazifasiga ko‘ra
farqlanadi. Har bir turdagi zaxira uchun alohida ishlov rejasi ishlab chiqiladi.
Birinchi bosqich — talabni aniqlash. Bu yerda xizmat ko‘rsatish statistikasi,
mijozlar oqimi, avtomobil markalari bo‘yicha ehtiyot qismlarga bo‘lgan talab
aniqlanadi. Keyinchalik esa, ushbu talab asosida zaxiralash darajasi belgilanadi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, servislar o‘rtacha 20-30 kunlik zaxirani mavjud holatda
ushlab turadi. Bu esa ehtimoliy yetishmovchiliklarning oldini oladi. Uchinchi
bosqich — zaxiralarni yangilash. Bu jarayonda foydalanilgan qismlar o‘rniga
yangilarini xarid qilish, ularni omborga qabul qilish, markalash va ro‘yxatdan
o‘tkazish ishlari amalga oshiriladi. Ko‘plab servislar bu bosqichda
avtomatlashtirilgan
boshqaruv
tizimlaridan
foydalanadi
(masalan,
1C:Avtoservis, Autoplus, SAP ERP). To‘rtinchi bosqich — zaxiralarning tahlili va
optimallashuvi. Zaxiralarni doimiy monitoring qilish orqali ombordagi ortiqcha
tovarlar aniqlanadi, aylanish tezligi past bo‘lgan qismlar bo‘yicha strategiyalar
ishlab chiqiladi. Shu o‘rinda ABC/XYZ tahlili samarali usul hisoblanadi.
Raqamli transformatsiya sharoitida zaxira boshqaruvi tizimlari ham
modernizatsiya qilinmoqda. Dastlab oddiy ombor daftarlarida olib borilgan
hisobotlar bugungi kunda bulutli platformalar, mobil ilovalar va sensorli
texnologiyalar asosida avtomatlashtirilgan. Bu esa inson omilidan kelib
chiqadigan xatoliklarni kamaytirishga yordam beradi. Masalan, RFID
texnologiyasi yordamida ehtiyot qismlarning harakatini real vaqt rejimida
kuzatish mumkin. Bundan tashqari, IoT (Internet of Things) qurilmalari
servisdagi uskunalar holatini avtomatik ravishda monitoring qiladi. Bularning
barchasi zaxiralarning ishonchliligini oshirish va xizmat sifatini yuqori darajada
saqlash imkonini beradi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, zaxiralarni oqilona boshqarish servis
korxonalarining moliyaviy ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Misol
uchun, Toshkent shahridagi “AvtoMaster” servisi 2024-yilda zaxira boshqaruv
tizimini to‘liq avtomatlashtirdi. Natijada, ehtiyot qismlarning yo‘qolish holatlari
60% ga qisqardi, mijozlarga xizmat ko‘rsatish vaqti esa 25% ga kamaydi.
Bundan tashqari, xizmat hajmi yiliga 15% ga oshdi. Yana bir misol — Nukus
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
160
shahridagi “Servis AvtoLine” korxonasi ABC tahlil asosida zaxira siyosatini qayta
ko‘rib chiqdi. A toifali mahsulotlar har 10 kunda yangilab turiladi, C toifali
qismlar esa faqat oldindan buyurtma asosida olib kelinadi. Bu yondashuv
omborda ortiqcha mahsulot to‘planishining oldini oldi va ombor maydonining
30% ga bo‘shatilishiga olib keldi.
Avtoservis korxonalarida zaxiralarni boshqarish samaradorligini oshirish
uchun bir qator omillarni chuqur tahlil qilish zarur. Amaliyot shuni
ko‘rsatmoqdaki, xizmat ko‘rsatish sifati va daromadlilik ko‘plab hollarda zaxira
tizimidagi muammolarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq. Shu sababli, ushbu
muammolarni aniqlash va ularni samarali bartaraf etish yo‘llarini ishlab chiqish
eng muhim masalalardan biri hisoblanadi. Zaxira boshqaruvidagi asosiy
muammolardan biri bu — ehtiyot qismlar va materiallarga bo‘lgan talabni aniq
prognoz qila olmaslikdir. Natijada, omborda ba’zi qismlar haddan tashqari
to‘planib qoladi, boshqalar esa tanqis holatga tushadi. Bu esa xizmat ko‘rsatish
jarayonida uzilishlarga olib keladi. Bu muammoni bartaraf etish uchun tarixiy
ma’lumotlarga asoslangan tahlil (masalan, trend va mavsumiylikka asoslangan
statistik modellash) va avtomatlashtirilgan tahlil tizimlaridan foydalanish
tavsiya etiladi. Misol uchun, ABC/XYZ tahlili, Just-in-Time (JIT) yondashuvi
ehtiyot qismlar zaxirasini to‘g‘ri rejalashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Avtoservis
korxonalarida mavjud omborlarning cheklangan hajmi ham muhim
muammolardan biridir. Ayniqsa, yirik assortimentga ega servis korxonalarida
noto‘g‘ri joylashtirish va ortiqcha zaxiralash tufayli samarali joy taqsimoti
buziladi. Omborni optimallashtirish maqsadida 5S metodologiyasi (Saralash,
Silliqlash, Sartaroshlash, Standartlashtirish, Subut) asosida ombor tashkil qilish
tavsiya etiladi. Bundan tashqari, tez aylanuvchi va sekin aylanuvchi qismlarni
alohida joylashtirish ham foydalidir. Yana bir keng tarqalgan muammo bu —
ehtiyot qismlarning uzoq muddat omborda saqlanishi natijasida ularning sifatini
yo‘qotishi yoki eskirishi hisoblanadi. Bu holat ayniqsa kam talabga ega yoki
noto‘g‘ri rejalashtirilgan qismlar uchun xosdir. Ushbu muammoni bartaraf etish
uchun FIFO (First In, First Out) tamoyiliga qat’iy amal qilish, ya’ni birinchi kirgan
mahsulotlarni birinchi ishlatish tizimini joriy qilish zarur. Shuningdek, saqlash
shart-sharoitlarini nazorat qilish va muddatli inventarizatsiya o‘tkazish ham
muhim omillardandir. Zaxira boshqaruvidagi muammolarni aniqlash va ularni
bartaraf etish strategik yondashuv, texnologik innovatsiyalar va xodimlar
malakasining uyg‘unlashuvini talab etadi. Shubhasiz, bu sohada tizimli ish olib
borilsa, xizmat sifati, mijozlar ehtiyojining qondirilish darajasi va korxonaning
umumiy samaradorligi sezilarli darajada ortadi.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
161
Xulosa.
Avtoservis korxonalarida zaxiralarni samarali boshqarish — xizmat
ko‘rsatish sifati, xarajatlarni optimallashtirish va mijoz ehtiyojini tezkor
qondirishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada ko‘rib chiqilganidek, ehtiyot qismlar
harakati, ularni saqlash va yetkazib berish jarayonlarini to‘g‘ri tashkil etish
orqali servis korxonalari raqobatbardoshligini oshirishi mumkin. Shu bilan
birga, mavjud muammolar — ortiqcha zaxiralar, talabning noto‘g‘ri
prognozlanishi va logistika uzilishlari — tizimli yondashuv bilan bartaraf etilishi
lozim. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, xodimlarni o‘qitish, ishonchli
yetkazib beruvchilar bilan hamkorlikni kuchaytirish bu borada asosiy
yechimlardan hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, avtoservis korxonalarida
zaxira boshqaruvi samaradorligini oshirish — bu faqat texnik masala emas, balki
strategik boshqaruvning ajralmas qismidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fayziyev, P. L. R., O‘G, G. O. U. B., & Jaloldinov, L. (2021). Avtomobil
texnikalariga servis xizmat ko ‘rsatishning bosqichlari. Academic research in
educational sciences, 2(11), 1114-1120.
2.
Norqo, A. B. O. G. L. (2021). Avtosеrvis korxonalarida bajaradigan ishlari
va quvvatiga qarab bolinishi. Scientific progress, 2(7), 709-711.
3.
Rahmatov, U. F. O. G. L., & Sotvoldiyev, X. R. O. G. L. (2022). KORXONADA
AVTOMOBILLARGA TEXNIK XIZMAT KO ‘RSATISHNI TAKOMILLASHTIRISH.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(4),
62-68.
4.
Shavkat o‘g‘li, J. S. (2025, May). QASHQADARYO VILOYATIDA
AVTOMOBILLARGA XIZMAT KO ‘RSATISH KORXONALARIDA EHTIYOT
QISMLARGA BO ‘LGAN EHTIYOJ HAJMINI ANIQLASH. In CONFERENCE OF
MODERN SCIENCE & PEDAGOGY (Vol. 1, No. 2, pp. 443-448).
