SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
99
INKLYUZIV TA’LIMDA EMPATIYA VA TOLERANTLIKNI
SHAKLLANTIRISH
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15683760
Annotatsiya
Mazkur maqolada inklyuziv ta’lim jarayonida empatiya va tolerantlik
tushunchalarining nazariy asoslari, ularning o‘rni va ahamiyati ilmiy-nazariy
nuqtai nazardan tahlil etiladi. Shuningdek, ushbu fazilatlarni o‘quvchilar orasida
shakllantirishning samarali metodlari, milliy va xorijiy tajribalar, o‘qituvchi va
ota-onalarning roli yoritiladi. Tadqiqot natijalari inklyuziv muhitda ijobiy
ijtimoiy-psixologik muhit yaratishda empatiya va tolerantlikning muhimligini
asoslaydi hamda amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, empatiya, tolerantlik, ijtimoiy-psixologik
muhit, o‘quvchi motivatsiyasi, pedagogik psixologiya, interaktiv metodlar.
Abstract
This article provides a scientific and theoretical analysis of the theoretical
foundations, role, and significance of the concepts of empathy and tolerance
within the process of inclusive education. It highlights effective methods for
fostering these qualities among students, explores national and international
experiences, and discusses the role of teachers and parents. The results of the
study substantiate the importance of empathy and tolerance in creating a
positive socio-psychological environment in an inclusive setting and offer
practical recommendations for their development.
Keywords:
inclusive education, empathy, tolerance, socio-psychological
environment, student motivation, educational psychology, interactive methods.
XXI asrda ta’lim tizimi jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hal
qiluvchi omil bo‘lib, insonparvarlik va teng imkoniyatlarni ta’minlash masalasi
eng dolzarb mavzulardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Shu nuqtayi nazardan,
inklyuziv ta’lim butun dunyoda va yurtimizda ham ta’limning asosiy
tamoyillaridan biri sifatida rivojlanmoqda. Inklyuziv ta’limning asosiy maqsadi
imkoniyati cheklangan, o‘ziga xos rivojlanish ehtiyojlariga ega bo‘lgan
o‘quvchilarni umumiy ta’lim muhitiga jalb etish va ularni to‘laqonli rivojlanishini
ta’minlashdir.
Ammo inklyuziv ta’limning samarali tashkil etilishi uchun nafaqat
o‘qituvchilar va ota-onalar, balki barcha o‘quvchilar o‘zaro hurmat, tushunish,
bag‘rikenglik va empatiya kabi ijtimoiy-psixologik fazilatlarga ega bo‘lishlari
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
100
zarur. Ayniqsa, empatiya — boshqalarning hissiyotlarini tushunish va ularga
hamdardlik bildirish qobiliyati, tolerantlik esa — boshqacha fikr, madaniyat va
ehtiyojlarga bag‘rikenglik bilan yondashish — zamonaviy inklyuziv muhitning
poydevoridir. Shu sababli ushbu maqolada inklyuziv ta’limda empatiya va
tolerantlikni shakllantirishning ilmiy asoslari, samarali metodlari hamda milliy
va xorijiy tajribalar yoritiladi.
Asosiy qism
Empatiya psixologik kategoriya bo‘lib, u insonning boshqa shaxsning ichki
holatini his qilish, uning ruhiy kechinmalarini anglab yetish va unga mos
reaksiya bildirish qobiliyatini anglatadi. Tolerantlik esa ijtimoiy-axloqiy
tushuncha bo‘lib, boshqacha fikr, din, madaniyat, imkoniyat va qadriyatlarga
nisbatan bag‘rikenglik bilan munosabatda bo‘lishni talab etadi.
Ta’lim jarayonida ushbu ikki fazilat o‘quvchilar o‘rtasida sog‘lom
munosabatlarni shakllantiradi, o‘zaro tushunmovchiliklarni kamaytiradi va
inklyuziv muhitning barqarorligini ta’minlaydi.
Inklyuziv ta’limda empatiya va tolerantlikning o‘rni.
Inklyuziv sinflarda
imkoniyati cheklangan bolalar ko‘pincha o‘zlarini ajratilgan, tushunilmagan yoki
rad etilgan deb his qilishlari mumkin. Bu holat ularning psixologik holatini
yomonlashtirib, ta’lim motivatsiyasini susaytiradi. Agar sinf jamoasi va
o‘qituvchi empatiya va tolerantlik asosida ish yuritsa, bunday muammolar
sezilarli darajada kamayadi. Empatiya va tolerantlikning asosiy vazifalari:
O‘zaro hurmat va hamjihatlikni ta’minlash;
Ziddiyatli vaziyatlarning oldini olish;
Imkoniyati cheklangan bolalarning o‘z-o‘ziga ishonchini oshirish;
Sog‘lom ijtimoiy-psixologik muhit yaratish.
Interaktiv o‘qitish metodlari
. Rol o‘ynash, situatsion o‘yinlar, guruhiy
ishlar — bu metodlar o‘quvchilarning boshqalar o‘rniga o‘zlarini qo‘yib
ko‘rishiga, turli vaziyatlarda bir-birini tushunishga imkon yaratadi. Turli hikoya
va videoroliklar orqali turli xil ehtiyojlarga ega bolalarning hayotiga oid holatlar
tahlil qilinadi. Bu bolalarda rahm-shafqat va tushunish tuyg‘usini rivojlantiradi.
Psixologlar ishtirokida maxsus mashg‘ulotlar o‘tkazilib, empatiya va tolerantlik
qobiliyatlari muntazam ravishda rivojlantiriladi.
O‘qituvchining shaxsiy namunasi
. Eng muhim metodlardan biri bu
o‘qituvchining o‘zi mehribon, bag‘rikeng va empatik bo‘lishi. O‘qituvchi o‘z
harakatlari bilan bolalarga ijobiy ijtimoiy model bo‘lib xizmat qiladi. Dunyo
bo‘yicha rivojlangan davlatlarda empatiya va tolerantlikni shakllantirish
dasturlari keng qo‘llaniladi. Masalan, Finlyandiya va Norvegiya maktablarida har
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
101
bir sinfda ijtimoiy psixologik kompetensiyalarni rivojlantirish maxsus darslar
orqali amalga oshiriladi.
O‘zbekistonda esa so‘nggi yillarda inklyuziv ta’limni rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratilib, maxsus psixologik xizmatlar, moslashtirilgan o‘quv dasturlari
va o‘qituvchilar malakasini oshirish bo‘yicha kurslar yo‘lga qo‘yilgan. Shu bilan
birga, empatiya va tolerantlikni rivojlantirish bo‘yicha metodik qo‘llanmalar
ham tayyorlanmoqda. Amaliy tavsiyalar:
Har bir o‘qituvchi o‘z darslarida ijtimoiy-psixologik vaziyatlar bilan
ishlashni rejalashtirishi lozim.
O‘quvchilarning emotsional holatini kuzatib borish va kerak bo‘lsa psixolog
bilan hamkorlikda individual yordam ko‘rsatish.
Ota-onalar bilan tushuntirish ishlari olib borib, inklyuziv muhitni uyda ham
qo‘llab-quvvatlashni tashkil etish.
O‘quv rejasiga “Ijtimoiy ko‘nikmalar” mavzusi bo‘yicha maxsus
mashg‘ulotlar kiritish.
Xulosa
Inklyuziv ta’lim bu nafaqat imkoniyati cheklangan bolalarni umumiy ta’lim
muhitiga jalb etish, balki barcha o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik
rivojlanishini ta’minlashni talab etadi. Bu jarayonda eng muhim jihatlardan biri
empatiya va tolerantlikni shakllantirishdir. Zero, bu fazilatlar o‘zaro hurmatga
asoslangan ijtimoiy muhitni yaratadi, ziddiyatlarning oldini oladi va imkoniyati
cheklangan bolalarni jamiyatga to‘laqonli integratsiya qilish imkonini beradi.
Bugungi kunda o‘qituvchi, psixolog va ota-onalarning o‘zaro hamkorligi,
zamonaviy interaktiv metodlardan foydalanish va milliy hamda xorijiy
tajribalarni o‘rganish orqali empatiya va tolerantlikni rivojlantirish
samaradorligini oshirish mumkin. Shu yo‘l bilan ta’lim sifatini yuksaltirish,
sog‘lom jamiyatni shakllantirishga o‘z hissamizni qo‘shamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. –
Toshkent: Fan, 2006.
2.
Qodirova M.T. Psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
3.
Majidov A., To‘raqulov O. Inklyuziv ta’lim: nazariy va amaliy asoslari. –
Toshkent: 2019.
4.
UNESCO. Guidelines for Inclusion: Ensuring Access to Education for All. –
Paris: UNESCO, 2005.
5.
Booth T., Ainscow M. Index for Inclusion: Developing Learning and
Participation in Schools. – Bristol: CSIE, 2011.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
102
6.
Albrecht G. L., Seelman K. D., Bury M. Handbook of Disability Studies. –
SAGE Publications, 2001.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-1875-son qarori “Nogironligi
bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”. – 2020-yil.
8.
Bekboeva N.B. Psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
