SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
90
ЖАЗОНИ ИЖРО ЭТИШ МУАССАСАЛАРИДА МАҲКУМЛАРНИ
ОЗОДЛИККА ТАЙЁРЛАШ ВА ИЖТИМОИЙ МОСЛАШТИРИШ
ФАОЛИЯТИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Насиров Иззатилла Суннат ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академяси
Жазони ижро этиш фаолияти кафедраси
катта ўқитувчиси, ю.ф.б.ф.д. (PhD), майор
Маъмуров Фарход Махсил ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академяси
3-ўқув курси курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15672853
Бугунги кунга келиб жазони ижро этиш муассасаларида
маҳкумларнинг мослашуви, шарт-шароитларга кўникишлари бироз қийин
бўлмоқда. Маҳкумларнинг психологиясига кучли таъсир кўрсатмоқда.
Маҳкум мақоми бу унинг суд томонидан тайинланган жазо муддати
тугагунга қадар бўлган статуси ҳисобланади. Нима бўлган тақдирда ҳам у
инсон унинг психологияси ва муассасага жойлашуви психологлар
томонидан чуқур ўрганилиши ва назорат остида бўлиши лозим.
Юртимизда жазони ижро этиш муассасаларида озод қилинган
маҳкумлар ўз ўрнини топиш мақсадида салмоқли ишлар амалга
оширилди. Жумладан, 2018 йил 17 июлдаги Ўзбекистон Республикаси
Вазирлар Маҳкамасининг “Озодликдан маҳрум этиш жойларидан озод
қилинган
шахсларни
ижтимоий-маиший
таъминлаш
ва
ишга
жойлаштириш тизимини янада такомиллаштириш бўйича амалий чора-
тадбирлар тўғрисида”ги 543-сон қарори қабул қилинди . Албатта
юртимизда амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотларнинг барчаси
инсон қадри учун қилинмоқда, бундан кўзланган мақсад фуқароларнинг
тинч ва осойишта ҳаёт кечиришни таминлаш ва юртимизда қонун
устуворлигини ўрнатишга хар бир соҳада алоҳида эътибор қаратилмоқда .
Жазони ижро этиш муассасаларидан озод килинаётган маҳкумларни
ижтимоий реабилитацияси ва адаптациясини амалга оширишнинг
тушунчаси англаб олишдан олдин авалло ижтимоий реабилитация ва
адаптация сўзларига тариф берсак мақсадга мувофиқ бўлар эди .
Ўзбек тилиизоҳли луғатида ёзилишича, ижтимоий сўзининг маъноси -
бу жамоа, жамиятга оид инсон ва жамият ҳаётига оид маъноларни
англатиб. Ижтимоий тузум. Ижтимоий тараккиёт. Ижтимоий ишлаб
чикариш. Ижтимоий муносабатлар . Реабилитация [лот. rehabilitatio –
тиклаш] (тиббиётда) –организмнинг бузилган фаолиятини ва беморлар
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
91
ҳамда ногиронланинг меҳнат қобилиятини тиклашга қаратилган тиббий,
педагогик ва ижтимоий чора-табирлар мажмуи. Оғир касалликлар
(миокард инфаркти, инсульт, орқа мия шикастланишлари, умуртқа
поғонаси ва бўғимларнинг шакли ўзгариши билан кечадиган
касалликлари).марказий нерв тизимининг жиддий зарарланишлари,
руҳий касалликлар ва бошқа(лар)га учраган беморлар реабилитацияга
кўпроқ муҳтож бўладилар .
Юқораидаги тарифлардан келиб чиқиб фикримизча, ижтимоий
реабилитация – бу инсонларнинг маиший хаётидаги йўл қўйган
хатоларини тузатиш мақсадида тўғри йўлга кириши тушунилади.
Шунингдек адаптация [лот. adaptatio –мослашув] – 1) организмнинг
турли яшаш шароитларига мослашиши; 2) сезги аъзоларининг ўзига
таъсир этадиган қўзғатувчиларга мослашиши натижасида уларда
сезгирлик даражасининг ўзгариши (масалан, кўзнинг ёруғлик ёки
қоронғиликка мослашуви). Қўзгатувчининг таъсир кучи ўзгариши билан
сезгирлик ҳам ўзгаради деб тариф берилган.
Жазони ижро этиш муассасасига жазони ўташ учун келтирилган ҳар
бир маҳкум ўн беш суткагача кўникма бўлимида сақланиши норматив-
ҳуқуқий ҳужжатлар билан белгилаб қўйилган . Ушбу вақт мобайнида
жазони ижро этиш муассасасининг ходимлари маҳкумларга жазони ўташ
тартиби ва шароитлари тўғрисида, шунингдек уларнинг ҳуқуқ ва
мажбуриятлари ҳамда ўрнатилган тартиб-интизомга амал қилинмаган ва
мажбуриятларни бажармаган тақдирда таъсир чоралари қўлланиши
ҳақида батафсил тушунтириш ишларини олиб бориши ва психологик
портретини тузиши ҳамда турларга ажратган ҳолда туркумларга бўлиши
лозим .
Қ.Тўраев озодликдан маҳрум қилинган шахсларнинг мурожаат қилиш
ҳуқуқлари ва уларни кўриб чиқишда ваколатли шахсларнинг
мажбуриятларини
ошириш
маҳкумларни
жамиятдаги
бўлаётган
ўзгаришларга бўлган ишончларини янад оширишини айтиб ўтган .
З.Қаршибаева маҳкумларни жамиятга мослаштириш мақсадида
уларнинг ҳуқуқларини такомиллаштириш бўйича қуйидаги таклиф
қилган.
Яъни:
жазони ижро этиш муассасасидан озод этилган маҳкумларни иш
билан бандлигини таъминлаш бўйича махсус комиссия ташкил қилиш;
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
92
жазони ижро этиш муассасаларидан озод этиладиган маҳкумларга
қисқа муддатда замонавий касб-ҳунарни ўргатиш;
жазони ижро этиш муассасаларидан озод этилган маҳкумларни иш
билан таъминлаган тадбиркорларга имкониятлар яратиш;
маҳкумларнинг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтиришга
доир фаолиятни амалга ошириш ҳамда мувофиқлаштириш .
Маҳкумларни ижтимоий-психологик қайта ижтимоийлаштириш
мазмунини такомиллаштириш:
а) эркак маҳкумнинг шахс сифатида ривожланиши шарт-шароитлари
ва омилларини, жазони ижро этиш муассасасига ижобий ёки салбий
мослашувининг
ижтимоий-психологик
хусусиятларини,
қайта
ижтимоийлаштириш имкониятлари;
б) индивидуал-гуруҳ ижтимоий-психологик ишининг мазмунига
маҳкумларнинг жинси ва ёши хусусиятлари ва эҳтиёжларига, шахсий
ривожланишнинг эришилган даражасига мос келадиган, шахснинг
ривожланишини рағбатлантирадиган маълумотлар, ғоялар ва махсус
техникаларни киритиш;
в) маҳкумлар билан ишлаш, уларнинг ижтимоий-психологик ёрдамга
бўлган эҳтиёжларини ўрганиш ва қондириш технологияларини
такомиллаштириш каби таклифлар берилган .
Бироқ кўп йиллар давомида жазони ижро этиш муассасаларида
психолог тарбиячилар бўлмаган. Туркум тарбиячилари психолог
мутахассислигига эга бўлмасада, маҳкумлар билан тарбиявий ва
психологик ишларни олиб боришган.
Ўзбекистон Республикаси ИИВнинг 2023 йил 30 май кунидаги “Ички
ишлар вазирлигининг жазони ижро этиш муассасаларида маҳкумларга
тарбиявий ва ижтимоий психологик ишларни ташкил этиш чора
тадбирлари тўғрисида”ги 284-сонли буйруғига асосан, тарбиячи ходимлар
ижтимоий ходимга ўзгартирилиб уларнинг фаолиятида ҳам ижтимоий
психологик жиҳатлари кўпайтирилди.
Бундан кўзланган мақсад тарбиячилар маҳкумларнинг жазони ижро
этиш
муассасасига
мослашув
жараёнларида
ёрдам
бериш
самарадорлигини оширишдан иборатдир .
Mazkur jarayonlarni o‘rganishda quyidagi muammolar borligini aniqladik:
mahkumlarni axloqan tuzatishda ularning psixologik qiyofasini shakllantirish u
bilan olib borilishi lozim bo‘lgan tarbiyaviy ishlarning aniq dasturini yoki
algoritimini belgilab beradi. Biroq, hozirgi mavjud bo‘lgan 49 ta jazoni ijro etish
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
93
muassasalarida o‘rtacha 1 tadan psixolog mutaxasis ish faoliyatini olib
bormoqda. Bu esa jazoni o‘tayotgan taxminan 40 mingga yaqin mahkular bilan
olib boriladigan psixologik axloq tuzatish ishlarining samaradorligini to‘liq
ta’minlanmasligiga olib kelmoqda.
Taklifimiz: hozirgi kunda Belarussiya davlati tajribasi asosida ozodlikdan
mahrum etish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolarni ijro etuvchi organ Probatsiya
xizmati tomonidan suniy intelekt yordamida mahkumlarning fase (yuz qiyofasi)
8 mb pixselli kamera orqali fotu suratga olinib, tuzilgan yaratilgan dasturga
asosan ularning psixologik portreti shakllantirib, mahkumlarning psixologik
holati haqida 80 foiz aniq tashhis qo‘yilmoqda. Mazkur tajribani jazoni ijro etish
muassasalarida ham joriy etish orqali, ish yuklamasining yengilashuvi bilan
birga axloqan tuzatishning samaradorligiga erishish mumkin.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил
17 июлдаги “Озодликдан маҳрум этиш жойларидан озод қилинган
шахсларни ижтимоий-маиший таъминлаш ва ишга жойлаштириш
тизимини янада такомиллаштириш бўйича амалий чора-тадбирлар
тўғрисида”ги 543-сон қарори
https://lex.uz/docs/3827081?ONDATE=04.09.2023 // (мурожаат вақти:
30.05.2025й.).
2. Насиров И., Исомиддинов С. Тарбия колонияларида вояга етмаган
маҳкумлар моддий-маиший таъминотининг ўзига хос хусусиятлари
//Современные подходы и новые исследования в современной науке. –
2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 143-148.
3. Носиров И., Жабборов Т. Жазони ижро этиш муассасаларидан озод
килинаётган маҳкумларни ижтимоий реабилитaцияси ва адаптaциясини
амалга оширишнинг тушунчаси ва мохияти. – 2022.
4. БегматовЭ.,МадвалиевА. ва бошқалар.Ўзбек тилинингизоҳли луғати.
(электрон
манба:
https://n.ziyouz.com/books/uzbek_tilining_izohli_lugati/O'zbek%20tilining%2
0izohli%20lug'ati%20-%20I. Мурожа-ат вақти: 07.11.2024й.)
1.
5. https://medlife.uz/encyclopedia/r/reabilitatsiya/ (мурожаат вақти:
30.05.2025й.).
6. https://izoh.uz/uz/word/adaptatsiya (мурожаат вақти: 30.05.2025й.).
7. “Ўзбекистон Республикаси ички ишлар вазирлиги озодликдан маҳрум
қилиш туридаги жазони ижро этиш муассасаларининг ички тартиб
қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида”ги буйруқ https://lex.uz/docs/2216121
// (маълумотлар манбасига мурожаат этилган вақти: 04.03.2025й.).
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
94
8. Nasirov I. Typology of women released from penal jurisdiction //International
Bulletin of Applied Science and Technology. – 2023. – Т. 3. – №. 4. – С. 219-224.
9. Nasirov, Izzatilla, and Qodir To‘rayev. "Jazoni ijro etish muassasalarida
mahkumlarning murojaatlari bilan ishlashni takomillashtirish." Общественные
науки в современном мире: теоретические и практические исследования
3.12 (2024): 99-104.
10. Nasirov I., Qarshibayeva Z. Jazoni ijro etish muassasalarida mahkumlarning
huquqlarini taminlanish asoslari //Pedagog. – 2024. – T. 7. – №. 3. – S. 623-627.
11. Qaxramon Q., Akmal o’g’li I. J. Mahkumlarni qayta ijtimoiylashtirish:
bosqichlari va usullari //Interdiscipline innovation and scientific research
conference. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 210-216.
12. Насиров И., Мухиддинов М. Шахснинг ҳаётига қарши қаратилган
жиноятларнинг ҳозирги кундаги ҳолати //Академические исследования в
современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 16. – С. 109-116.
