SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
59
ХОРИЖ ДАВЛАТЛАРДА ДАВЛАТ ХАРИДЛАРИ ТИЗИМИ
Мамасолиев Аброрбек Абдуғани ўғли
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва
тадбиркорлик олий мактаби тингловчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.10828808
Аннотация
Илмий мақолада давлат харидларини ташкил этишда хорижий
тажрибани ўрганиш муҳимлиги кўрсатилган. Давлат харидларининг
назарий тушунчалари келтирилган. АҚШ, Австралия, Канада, Хитой,
Германия, Буюк Британия каби мамлакатларда давлат харидлари
тажрибаси ўрганилган. Қўшма Штатларда федерал контракт тизимига
алоҳида эътибор берилган.
Калит сўзлар:
давлат харидлари, давлат харидларининг хорижий
тажрибаси,
бюджет,
шартнома
тизими,
давлат
харидларини
режалаштириш ва амалга ошириш, давлат харидлари устидан
жамоатчилик назорати.
Хорижий мамлакатларнинг ҳозирги ривожланиш даражаси буджет
маблағларини самарали сарфлаш, жумладан, харидлар фаолияти соҳасида
салмоқли амалий тажриба мавжудлиги билан тавсифланади. Давлат ва
муниципал харидлар бўйича хорижий тажриба, шубҳасиз, Ўзбекистон
Республикасида давлат ва коммунал эҳтиёжларни қондириш учун
товарлар, ишлар ва хизматларни харид қилишни ташкил этишни
такомиллаштириш учун қизиқарли. Хорижий тажрибани таҳлил қилиш
Ўзбекистонда давлат харидларини ташкил этишнинг янги ёндашувларини
ишлаб чиқиш ва амалга оширишда қўлланилиши мумкин, бу тажрибани
ўрганиш масаласи ҳозирги вақтда долзарбдир.
Замонавий дунёнинг ривожланган мамлакатлари харид қилиш
тартиб-таомилларини ўтказишнинг асосий усули сифатида танлов
савдоларини кўзда тутувчи давлат харидлари тизими асосидаги рақобат
тартиб-таомилларининг мавжудлиги билан ажралиб туради. Шундай
қилиб, ЖСТ (Жаҳон савдо ташкилоти) ва БМТ (Бирлашган Миллатлар
Ташкилоти) ушбу усул ва харид қилиш тартибини ушбу соҳада энг
самарали сифатида қўллашни тавсия қилади.
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Халқаро савдо ҳуқуқи бўйича
комиссияси (БМТХСҲК) таклифи билан 1994 йил 15 июнда харидлар
тўғрисидаги намунавий қонун қабул қилинди
1
, унинг асосида бир қатор
1
Типовой закон ЮНСИТРАЛ о закупках товаров (работ) и услуг (принят ЮНСИТРАЛ 15 июня 1994 г.) //
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
60
хорижий мамлакатларнинг савдо соҳасидаги қонунчилиги қабул қилинди.
давлат харидлари шаклланди. Албания, Озарбайжон, Афғонистон,
Арманистон, Бангладеш, Гамбия, Грузия ва бошқалар каби мамлакатларда
БМТХСҲКнинг намунавий қонуни асосида давлат ва муниципал
эҳтиёжларни қондириш учун товарлар, ишлар ва хизматларни харид
қилишни тартибга солувчи норматив ҳужжатлар қабул қилинган
2
.
АҚШ, Австралия, Канада, Аргентина ва Хитой каби мамлакатларда
давлат эҳтиёжларини қондириш учун товарлар, ишлар ва хизматлар
харидини ташкил этишга катта қизиқиш бор. Шунингдек, Германия, Буюк
Британия ва бошқалар
3
, АҚШ федерал шартнома тизимини таҳлил қилиб,
узоқ тарихий шаклланиш йўлини босиб ўтиб, у дунёдаги энг самарали
давлат харидлари тизимларидан бири деб ҳисоблайди.
Ушбу тизимнинг асоси харидлар тизимини амалга оширишнинг
барча асосий босқичларини ўз ичига олган аниқ ва батафсил, лекин айни
пайтда жуда табақалаштирилган ва мослашувчан харид тартиб-
қоидаларини тартибга солишдир:
харидларни режалаштириш;
буюртма бериш;
етказиб берувчиларни танлаш ва шартномалар тузиш;
шартноманинг бажарилишини бошқариш ва назорат қилиш;
шартномани бажариш натижаларини баҳолаш.
Қўшма
Штатларда
федерал
шартнома
тизимини
ривожлантиришнинг ҳозирги босқичи давлат харидларини самарали
тартибга солишни таъминлаш учун зарур бўлган барча асосий таркибий
элементларнинг мавжудлиги билан тавсифланади, жумладан:
харид қилиш қоидалари ва тартибларини тартибга солувчи
қонунлар ва меъёрий ҳужжатлар тизими орқали батафсил ҳуқуқий
тартибга солиш;
федерал органлар ва вазифалари харид жараёнини амалга ошириш
бўлган мансабдор шахслар ўртасида ваколат ва мажбуриятларни аниқ
тақсимлаш;
харидларни режалаштириш тизими ишлаб чиқилган;
харид қилиш усуллари ва тузилган шартномалар турларининг
Комиссия ООН по праву международной торговли. Ежегодник. 1994 год. Т. XXV. Нью-Йорк: Организация
Объединенных Наций, 1996. С. 417-440.
2
Галанов В.А., Гришина О.А., Шибаев С.Р. Зарубежный опыт закупочной деятельности государства. М.:
ИНФРА-М, 2014. С. 236.
3
Рзун И.Г., Рзун В.В. Зарубежный опыт проведения государственных закупок услуг строительства // Научные
труды Куб ГТУ, 2015. № 9. С. 8-10.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
61
кенг доираси;
намунавий
шартномалар
ва
стандарт
спецификациялар
кутубхонаси;
шартномалар, этказиб берувчилар ва федерал буюртманинг бошқа
параметрлари бўйича маълумотлар базаларига киришни таъминлайдиган
ахборот тизимлари.
Давлат харидлари иқтисодиётда ҳал қилувчи рол ўйнашини
биласизми?
4
Бу кўпинча эътибордан четда қолади, аммо бусиз бизнинг
ҳукуматимиз ва корхоналаримиз ишламайди. Давлат харидлари давлат
органлари ва муассасалари томонидан товарлар ва хизматларни харид
қилиш жараёнидир. Ушбу блог постида биз давлат харидлари нима
эканлигини ва нима учун ҳар бир фуқаро учун унинг аҳамиятини тушуниш
муҳимлигини ўрганамиз. Шундай қилиб, боғингизни боғланг ва кўзни
очадиган саёҳатга тайёрланинг!
Давлат харидларининг мақсади. Давлат харидлари - бу давлат
томонидан товарлар, хизматлар ва қурилиш лойиҳаларини танлаш
жараёни. Давлат харидлари миқёсни тежаш имконини беради ва
сотувчиларни бошқариш учун жуда катта бўлиб қолишининг олдини
олади. Бундан ташқари, бу турли давлат идоралари ва муассасалари
ўртасида яхши мувофиқлаштириш имконини беради. Давлат харидлари
ҳам этказиб берувчилар ўртасида рақобатни келтириб чиқаради, бу эса
нархларнинг яхшиланиши ва сифатли маҳсулотларга олиб келиши
мумкин. Давлат харидлари муҳим аҳамиятга эга, чунки у давлат
операциялари самарадорлигини оширади ва харажатларни камайтиришга
ёрдам беради.
Давлатлар тузадиган шартномалар турлари
Давлат харидлари - бу давлат ҳукуматлари хусусий корхоналардан
товарлар ва хизматларни сотиб олиш жараёни. Бу штат ҳукуматининг
муҳим қисмидир, чунки у иқтисодиётни рағбатлантириш ва иш
ўринларини яратишга ёрдам беради. Бундан ташқари, давлат харидлари
давлат ресурсларининг оқилона ва самарали сарфланишига ёрдам беради.
Давлатлар тузадиган шартномаларнинг икки тури мавжуд: очиқ
тендер шартномалари ва келишилган шартномалар. Очиқ тендер
шартномалари давлат бошқарувида энг кенг тарқалган шартнома тури
бўлиб, улар иштирокчилар ўртасида рақобатни ўтказиш имконини беради.
Бошқа томондан, келишилган шартномалар одатда адолатли рақобат
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
62
жараёни учун этарли вақт ёки жой бўлмаганда қўлланилади. Улар тендер
иштирокчиларидан таклифларни тақдим этишларини талаб қиладилар,
аммо Давлат департаменти музокаралар ўтказилгунга қадар ғолиблар
рўйхатини эълон қилмайди.
Шартноманинг очиқ ёки келишилган шартнома жараёни орқали
тузилишини белгилайдиган учта асосий омил:
1) сарфланган пул миқдори;
2) заруратнинг долзарблиги;
3) шартномани стандарт тижорат амалиётларидан фойдаланган
ҳолда бажариш мумкинми.
Умуман олганда, штат ҳукуматлари товарлар ва хизматларни харид
қилишнинг иккита асосий механизмидан фойдаланадилар: харид
агентликлари ва тўғридан-тўғри харидлар. Харид агентликлари - бу
давлат ҳукумати таркибидаги ташкилотлар бўлиб, улар тегишли
юрисдикциялар учун товарлар ва хизматларни сотиб олишга
ихтисослашган. Тўғридан-тўғри харидлар давлат ҳукуматларини харид
агентликларидан фойдаланиш ўрнига хусусий корхоналардан тўғридан-
тўғри харид қилишни ўз ичига олади. Штат ҳукуматлари товарлар ва
хизматларни
харид
қилишда
ушбу
турли
механизмлардан
фойдаланишининг бир қанча сабаблари бор: 1
Давлат харидларининг афзалликлари
Давлат харидлари - бу ҳукуматлар хусусий тадбиркорлик
субъэктларидан товарлар ва хизматларни харид қилиш жараёнидир.
Ҳукумат
давлат
хизматларини
кўрсатишда
хусусий
сектор
компанияларига тобора кўпроқ таяниши билан давлат харидлари
иқтисодиётнинг тобора муҳим қисмига айланиб бормоқда.
Давлат харидларининг афзалликлари кўп. Биринчидан, давлат
харидлари бозорда рақобат кучайишига олиб келади, бу эса
истеъмолчилар учун нархларни пасайтиради. Иккинчидан, хусусий бизнес
билан
ишлаш
орқали
ҳукуматлар
уларнинг
тажрибасидан
фойдаланишлари ва ўзларининг махсус эҳтиёжларига мослаштирилган
маҳсулот ва хизматларни олишлари мумкин. Учинчидан, бир нечта
етказиб берувчилар билан ишлаш орқали ҳукуматлар ҳар қандай битта
етказиб
берувчининг
кутганларни
бажара
олмаслик
хавфини
камайтириши мумкин. Тўртинчидан, давлат харидлари бизнес ва давлат
амалдорлари ўртасидаги муносабатларни ўрнатишга ёрдам беради, бу эса
бизнес имкониятлари пайдо бўлганда фойдали бўлиши мумкин.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
63
Бешинчидан, солиқ тўловчининг долларларини сифатли товарлар ва
хизматларга сарфлаш орқали давлат амалдорлари солиқ тўловчилар ўз
пуллари учун қиймат олишларини таъминлашлари мумкин.
Умуман олганда, давлат харидлари ҳукуматлар учун хусусий
бизнесдан товар ва хизматлар харид қилишнинг самарали усули
ҳисобланади. Истеъмолчилар ва давлат амалдорлари учун имтиёзлар жуда
кўп ва батафсилроқ ўрганишга арзийди.
Давлат харидларига қандай тайёргарлик кўриш керак
Давлат харидлари - бу харидлар тури бўлиб, унда харид қилувчи
ташкилот ёки давлат товар ёки хизматларнинг бевосита харидори
бўлмайди. Бунинг ўрнига, давлат одатда товарлар ва хизматларни тақдим
этиш учун хусусий компаниялар билан шартнома тузади. Давлат
харидлари муҳим аҳамиятга эга, чунки у давлатларга харидлар учун пулни
тежаш ва сифатли маҳсулот ва хизматларни олиш имконини беради.
Агар давлат товар ёки хизматларни сотиб олиш учун ўз
ходимларидан
фойдаланиш
ўрнига
хусусий
пудратчилардан
фойдаланишга қарор қилса, у пулни бир неча усул билан тежаши мумкин.
Биринчидан, хусусий пудратчилар одатда тўловни қўшимча харажат
асосида амалга оширадилар, яъни пудратчига уларнинг харажатлари ўз
фойдасидан ошган миқдор учун тўланади. Бу нархга камроқ эътибор
беради ва сифат ва самарадорликка кўпроқ эътибор беради. Иккинчидан,
хусусий пудратчилар уюшмаган, бу эса харажатларнинг камайишига олиб
келиши мумкин, чунки улар одатда давлат хизматчилари оладиган
соғлиқни сақлаш ва пенсия бадалларини тўлашлари шарт эмас. Ниҳоят,
хусусий пудратчилар одатда кўпроқ пул ишлашлари мумкин бўлса,
қўшимча ишларни олишга тайёр. Бу тенденция баъзи штатларни полиция
ва қамоқхоналар каби бутун ҳукумат функцияларини аутсорсинг қилишга
олиб келди.
Гарчи давлат харидлари кўп жиҳатдан давлатлар учун фойдали бўлса-да, у
билан боғлиқ баъзи хавфлар ҳам мавжуд. Хавфлардан бири шундаки,
давлат яхши маҳсулот ёки хизматни мақбул нархда ололмаслиги мумкин.
Яна бир хавф шундаки, агар давлат ўз ходимлари ўрнига хусусий
пудратчилардан фойдаланишни танласа, яхши маҳсулот ёки хизматни
умуман ололмаслиги мумкин. Ушбу хавфларни минималлаштириш учун
давлатлар эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилишлари керак.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
64
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Филиппов А.П. Формирование и развитие государственной контрактной
системы в субъекте Российской Федерации: автореферат ... к.э.н. –
Институт экономики РАН. – Москва, 2012. – С.23.
2. Овчинский В.А. Развитие института федеральной контрактной системы:
автореферат ... к.э.н. - Российский государственный гуманитарный
университет. – Москва, 2013. – С.23.
3. Типовой закон ЮНСИТРАЛ о закупках товаров (работ) и услуг (принят
ЮНСИТРАЛ 15 июня 1994 г.) // Комиссия ООН по праву международной
торговли. Ежегодник. 1994 год. Т. XXV. Нью-Йорк: Организация
Объединенных Наций, 1996. С. 417-440.
4. Галанов В.А., Гришина О.А., Шибаев С.Р. Зарубежный опыт закупочной
деятельности государства. М.: ИНФРА-М, 2014. С. 236.
5. Рзун И.Г., Рзун В.В. Зарубежный опыт проведения государственных
закупок услуг строительства // Научные труды Куб ГТУ, 2015. № 9. С. 8-10.
6. Бобакулов, Т., & Алимов, Б. (2022). ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИНИ
МОЛИЯ СЕКТОРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАРИ.
Евразийский журнал академических исследований, 2(13), 198-205.
7. Алимов, Б. Б. (2023). ИНВЕСТИЦИОН ЛОЙИҲАЛАРНИ МОНИТОРИНГ
ҚИЛИШ–БИЗНЕСНИ САМАРАЛИ БОШҚАРИШНИНГ МУҲИМ БЕЛГИСИДИР.
BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI, 3(2), 72-76.
8. Alimov, B. (2019). Improving the methods for complex retro-forecast analysis
and complex forecasting methods based on lagrange interpolation formula of the
accounting balance at insurance companies. International Journal of Research in
Social Sciences, 9(7), 70-100.
9.https://oboloo.com/blog/what-is-state-procurement-and-why-is-it-
important/#:~:text=State%20procurement%20is%20the%20process%20by%
20which%20state%20governments%20buy,are%20spent%20wisely%20and%
20efficiently.
