SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
42
TARMOQ TЕXNOLOGIYALARIDA AXBOROT XAVFSIZLIGI
Xusenov Murodjon Zoxirovich
(Buxoro davlat universiteti, e-mail: m.z.xusenov@buxdu.uz,
ORCID: 0000-0002-1533-3102)
https://doi.org/10.5281/zenodo.10807096
Annotatsiya:
Bu maqolada mamlakatimizdagi taʼlim sohasidagi
yangiliklar, ijtimoiy tarmoqlarning turli xil turlari va ularning zamonaviy taʼlim
tizimida oʻz ahamiyatini koʻrsatish maqsadida mualliflar tomonidan keng
yoritilgan. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarning turli xil turlari va ularning
zamonaviy taʼlim vositalarini taʼlim tizimida qanday amalga oshirish kerakligi
boʻyicha takliflar va tavsiyalar mavjud. Va shuningdek ushbu maqolada,
mualliflar axborot xavfsizligi va uning turli shakllari haqida tahlil olib
borishganlar.
Kalit soʻzlar:
Taʼlim, ijtimoiy tarmoqlar, zamonaviy taʼlim, axborot
texnologiyalari. axborot xavfsizligi, kiberhujum, tarmoq skanerlari, tarmoq.
Аннотация:
В данной статье авторы широко освещают новости в
сфере образования в нашей стране, различные виды социальных сетей и
их значение в современной системе образования. Также имеются
предложения и рекомендации по внедрению различных типов
социальных сетей и их современных образовательных инструментов в
систему образования. А также в данной статье авторы проанализировали
информационную безопасность и различные ее формы.
Ключевые слова:
Образование, социальные сети, современное
образование,
информационные
технологии.
информационная
безопасность, кибератака, сетевые сканеры, сеть.
Annotation: In this article, the news in the field of education in our
country, various types of social networks and their importance in the modern
education system are widely covered by the authors. There are also suggestions
and recommendations on how to implement different types of social networks
and their modern educational tools in the educational system. And also in this
article, the authors analyzed information security and its various forms.
Key words:
Education, social networks, modern education, information
technologies. information security, cyber attack, network scanners, network.
Kirish:
Internet texnologiyalarining yaratilishining bir qator manbalari
orqali, axborot olish imkoniyatlari odatiy fuqarodan boshlab katta korxonalarga
qadar kengaydi. Davlat va soha tashkilotlari, tijorat kompaniyalari va shaxslar
elektron axborotni yaratish va saqlashga oʻxshash muammolar bilan duch
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
43
kelayotganlar. Axborotdan foydalanish imkoniyatlari, axborot miqdorining tez
koʻpayishiga olib keldi. Bugungi kunda, biznesda axborot samarali foydalanish
uchun katta qiymatga ega boʻlib, bu ommaviy axborot va axborot oʻrganishiga
oʻtkazib berilishi mumkin boʻlgan fikrlar orasida pozitiv hodisa hisoblanadi.
Lekin, maxfiy axborotning oʻzini Internet muhitida yaratishda xavfsizlik
muammolari paydo boʻldi. Internet texnologiyalari yordamida axborot
xavfsizligiga hujumlar kuchaydi. Bu hujumlar koʻp turdagi shakllarga boʻlinadi:
kompyuterga kirishni taʼminlovchi dasturlar, kompyuterni alohida boʻlmagan
ishlatish, kompyuterni ishlatishni taqiqlash dasturlari, tarmoq skanerlar, tajovuz
tahlilchilari, parol ochish dasturlari kabi.[1]
Kompyuter texnologiyalarining 21-asrda rivojlanishi jamiyati axborotga
oʻxshashdir: har qanday turdagi maʼlumotlarga ega boʻlish va ularga real vaqt
rejimida kirish imkoniyatiga ega boʻlishni taʼminlaydi. Axborotdan foydalanish
qoidalarini tushunish, kerakli manbalarni topish va tanlashda madaniyatga ega
boʻlish muhimdir, chunki axborotdan foydalana olish yoki yangi axborotni
yaratishni taʼminlaydi. Taʼlim, jamiyat hayotining boshqa sohalarini
axborotlashgan oldinda boʻlishi kerak, chunki bu sohada ijtimoiy, psixologik,
umumiy madaniy va kasbiy shart-sharoitlar yaratilgan. Bilimli, eruditsiyali, keng
mafkuraviy dunyoqarashchilar, axborot madaniyatiga ega shaxslar zamonaviy
jamiyatda samarali axborot faoliyatini amalga oshirishga qodir. Zamonaviy
jamiyatda insonning axborot madaniyatining eng samarali shakllanishi taʼlim
tizimi orqali amalga oshiriladi. Biz oʻquvchilarning umumiy madaniyatini
shakllantirishni oʻrta kasb-hunar taʼlimining ustuvor vazifalaridan biri deb
bilamiz, chunki shaxsning talabalik yillarida shakllangan madaniyat darajasi
uning kasbiy faoliyatidagi farovonligini belgilaydi.[2]
“Ijtimoiy tarmoq” atamasini 1954-yilda sotsiolog Jeyms Barns
muomalaga kiritgan boʻlib, oʻsha paytlarda uning internetga aloqasi boʻlmagan
va unga shunday taʼrif berilgan: “Ijtimoiy tarmoq – ijtimoiy obyektlar
hisoblanadigan (odamlar va tashkilotlar) tugunlar guruhi va ular orasidagi
aloqalar (ijtimoiy munosabatlar)dan tarkib topgan ijtimoiy tuzilmadir”.
Oddiyroq qilib aytganda, ijtimoiy tarmoq – maʼlumotlar, bir taraflama yoki ikki
taraflama aloqalarga ega boʻlgan odamlar guruhidir. Axborot-tahliliy natijalar va
statistik maʼlumotlarga koʻra, Facebook hozirgi vaqtda dunyoda eng mashhur
ijtimoiy tarmoq sifatida yetakchi oʻrinda bormoqda. Bugungi kunga kelib,
Facebook tarmogʻida roʻyxatdan oʻtganlar soni bir necha milliard kishidan
ortganligi maʼlum qilingan. Undan keyingi oʻrinlarni esa Twitter, Instagram,
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
44
LinkedIn, Google+, Pinterest, Snapchat, YouTube, Reddit, WhatsApp, Flickr,
Weibo egallab kelmoqda.[3]
Tarmoq xavfsizligi tizimi, undagi eng zaif joy, qanchalik kuchli
himoyalangan boʻlsa, shunchalik kuchli boʻladi. Agar bir tashkilotda turli
xavfsizlik siyosatlariga ega bir nechta tarmoq mavjud boʻlsa, bir tarmoq boshqa
tarmoqning yomon xavfsizlik tufayli obroʻsini yoʻqotishi mumkin. Tashkilotlar
shunday xavfsizlik siyosatini qabul qilishlari kerak, kutilgan himoya darajasi
hamma joyda bir xil amalga oshsin. Siyosatning eng muhim qismi
brandmauerlar orqali oʻtkaziladigan trafiklarga yagona talabni qoʻllashdir.
Shuningdek, siyosat tarmoqda qaysi himoya vositalarini (masalan, tajovuzlarni
payqash vositalarini yoki qaltis joylar skanerlarini) va ularni qanday ishlatilishi
kerakligini belgilashi, yagona xavfsizlik darajasiga erishish uchun
kompyuterlarning har xil turlari uchun standart xavfsiz konfiguratsiyalarni
belgilashi shart. Brandmauerlar (tarmoqlararo ekranlar) qoʻllash zarur. Bu
tashkilotning eng muhim himoya vositasidir.
Tarmoqga kirish va chiqish trafikini nazorat qiladi va uni toʻsib qoʻyishi
yoki tekshirishi mumkin. Yaxshi konfiguratsiyalangan brandmauer kompyuter
tajovuzlarining koʻpchiligini ortga qaytarishi mumkin. Brandmauerlar,
intellektual kartalar va boshqa texnikaviy-dasturiy himoya vositalaridan oqilona
foydalanish lozim.[4]
Brandmauerlar va WWW-serverlarining ishini toʻxtatib qoʻyishga
yoʻnaltirilgan tajovuzlar internetda keng tarqalgan. Tajovuzkorlar odatda
WWW-saytlarni ishdan chiqarish, kompyuterlarga yuklab qoʻyish yoki maʼnosiz
paketlar bilan tarmoqlarni toʻldirish orqali tajovuzlar tarqalgan. Bunday
tajovuzlar juda kuchli boʻlishi mumkin, ayniqsa tajovuzkorlar xavfsizlikni
oʻzlarining ustida saqlashga yorliq qoʻyishadi. Xavfsizlikning buzilganligi
aniqlash uchun, tarmoq xavfsizligi haqida qaygʻuruvchi tizimlar oʻz
tarmoqlaridan foydalanish uchun tajovuzlarni tekshirishadi. Ular kompyuter
tajovuzlarining koʻpchiligini qaytarishga yordam beradi.
Brandmauerlar, intellektual kartalar va boshqa texnikaviy-dasturiy
himoya vositalaridan foydalanish zarur. Tajovuzkorlar tarmoqdan ahamiyatli
trafikni ushlab qolish orqali foydalanuvchilarning maʼlumotlarini olishga
harakat qiladilar. Shuning uchun, bogʻlanishlar parol bilan himoyalangan boʻlishi
shart. Bundan tashqari, TCP/IP trafigini shifrlashning juda muhim roli bor.
Internet va Intranet tarmoqlarida xavfsizlikni saqlash uchun simmetrik va
nosimmetrik kriptotizimlardan foydalanish kerak. Kompyuterlarni xavfsizlik
nuqtai-nazaridan konfiguratsiyalash va tuzatishlar oʻrnatilgan holda hamda
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
45
yangilanishlarni operativ amalga oshirish lozim. Intranet-tarmoq xavfsizligida
aniqlangan xavfsizlik defektlarini tuzatish va qoʻllanish shart. Tajovuzlarni
aniqlash tizimlaridan foydalanish juda muhimdir. Ularning qoʻshimcha himoya
vositalari bilan birgalikda, tavsiyalar va ogohlantirishlar yordamida kompyuter
jinoyatlariga qarshi kurash guruhlari va dastur ishlab chiqaruvchilar tomonidan
xavfsizlik bilan bogʻliq hodisalarni tekshirish va xalqaro xavfsizlik darajasini
yuqori tartibga solish uchun muntazam faoliyat olib borilishi zarur.[5]
Muhokamalar va natijalar:
Statistikaga koʻra, 1998-yilda NIST
tomonidan oʻtkazilgan 237 kompyuter tajovuzining tahlili natijalariga eʼtibor
berilgan. Ular oʻzaro farqli turlardagi tajovuzlarni koʻrsatdilar:
- 29% tajovuzlar Windows muhitida sodir boʻldi. Bu holatda sabab, faqat
Unix muhiti emas, ekan.
- 20% tajovuzlarda tarmoq elementlariga (marshrutlovchilar,
kommutatorlar, xostlar, printerlar, brandmauerlar) olisdan turib tajovuz berildi.
Bu holatda sabab, xostlarga olisdan turib kirishning avtomatik ravishda yuzaga
kelishi.
- 5% tajovuzlar marshrutlovchilarga va brandmauerlarga muvaffaqiyatli
tajovuz bajarildi. Bu holatda sabab, Internet tarmoq infrastrukturasi tashkil
etuvchilarining kompyuter tajovuzlariga bardoshi yetarli emas.
- 4% tajovuzlar uyushtirilgan boʻsh xostlar uchun tuzilgan. Bu holatda
sabab, tizim administratorlarining oʻzlari oʻz xostlarini muntazam skanerlab
tekshirishadi.
- 3% tajovuzlar web-saytlar tomonidan oʻz foydalanuvchilarga qarshi
tajovuzlar koʻrsatildi. Bu holatda sabab, WWWda axborot izlashning xavfsiz
emasligi ekan.[6]
2021 va 2022-yillardagi kiberhujumlar esa koʻp xil sohalarda sodir
boʻlgan. Misol uchun, Norvegiyadagi eng katta gazetalar, Dnevnik.ru sayti,
WordPress veb-saytlari, Volvo avtomobillari, Porto Seguro kompaniyasi,
kiberhujumlarning tarixiy eng katta hajmi, kiberhujumlar xavfi, Qozogʻiston
elektron hukumati sayti, Belarus pasportining IT tizimi, Luma Energy
kompaniyasi, JBS kompaniyasi, Belgiya Ichki ishlar vazirligi tarmogʻi, Toyota
Auto Body kompaniyasi, Vashington politsiyasi IT tizimlari, Belarus AES veb-
sayti, SolarWinds serverlari, Verizon xodimlarining maʼlumotlari, Rossiya
aerokosmik sanoati, Estoniya hukumati veb-saytlari, Bolgaria Post, Ukrtelecom,
"Miratorg" goʻsht xoldingining axborot resurslari, Ubisoft kompaniyasi, Axis
kiberhujumlari, Nvidia kompaniyasi, Toyota Motor zavodlari kabi.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
46
Ijtimoiy tarmoqlar, muloqot qilish uchun moʻljallangan tarmoqlar,
hozirda eng talabgor va koʻp foydalanuvchilarga ega boʻlgan tarmoqlardir. Ular
Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki, Linkedin kabi platformalarni oʻz ichiga
oladi. Bu tarmoqlar aslida birinchi paydo boʻlmagan, ammo hozirda barcha
sohalarda yetakchi hisoblanadi. Bu tarmoqlar birinchi navbatda oʻz
foydalanuvchilariga shaxsiy mini-saytlar taklif etadi, ularga keyinroq "profil"
deb atalgan. Bu muloqot saytlari bir platforma ostida maksimum imkoniyatlar
taqdim etishga intiladi. Ular quyidagi kategoriyalarga boʻlinishi mumkin:
- Shaxsiy aloqalar (kontakt)lar tarmoqlari
- Professional tarmoqlar
- Deytinglar (tanishuv saytlari)
Media kontent almashishiga moʻljallangan ijtimoiy tarmoqlar,
foydalanuvchilarga video va foto materiallarni oʻzaro almashishga imkon beradi.
Bu tarmoqlarga Flickr, Instagram, YouTube, Vimeo, Vine, Snapchat misol
keltirish mumkin.
Muhokamalar va izohlarga moʻljallangan ijtimoiy tarmoqlar, Yelp va
Urbanspoon xorijiy tarmoqlari geolokatsiya va mahalliy bizneslar haqida sharh
va tavsiyalar qoldirish qobiliyatiga asoslangan. Airbnb va Uber sayohatchilar
turar joylari va shaxsiy tashuvchilar haqidagi sharhlarga eʼtibor qaratadi. Bu
tarmoqlar xarid qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilish uchun barcha kerakli
maʼlumotlarni toʻplashga yordam beradi.
Jamoaviy muhokamalarga moʻljallangan ijtimoiy tarmoqlar, jamiyatlar, forumlar,
savol-javob xizmatlari ijtimoiy medianing birinchi turlaridandir. Ushbu turdagi
zamonaviy vakillariga Quora, Reddit va Digg kiradi. Foydalanuvchilar oʻrtasidagi
oʻzaro taʼsir mexanizmining asosini bilim almashish zarurati tashkil qiladi.
Foydali boʻlish — bunday xizmatlar boʻyicha brendlar uchun asosiy vazifa.
Ammo ehtiyot boʻling — mahalliy auditoriya tajovuzkor reklamani yoqtirmaydi,
agar siz ushbu qoidani eʼtiborsiz qoldirsangiz, foydalanuvchilarning salbiy
munosabatiga duch kelishingiz yoki hatto moderator tomonidan taqiqlanish
xavfi mavjud. Bu holatda eng yaxshi strategiya ekspert sifatida muhokamada
qatnashish yoki oxirgi chora sifatida oʻz brendingizdan muhokamaga tegishli
boʻlgan maqola yoki trening videosiga havolani joylashtirish boʻladi.[7]
Adabiyotlar:
1. «Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha harakatlar
strategiyasi toʻgʻrisida»gi F-4947-sonli Farmoni.
2. Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. Toshkent oqshomi. 2020 yil, 25 yanvar. № 13 (14064).
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
47
3. Mirziyoyev SH.M. Tanqidiy tahlil, qilish tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik
— xar bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi boʻlishi kerak. -T.: Oʻzbekiston,
2017
4. S.S.Gʻulomov va boshqalar. Axborot tizimlari va texnologiyalari: Oliy oʻquv
yurti talabalari uchun darslik / Akademik S.S. Gʻulomovning umumiy tahriri
ostida. — Т., «Sharq», 2000.
5. The pedagogy of Ihe Massive Oen Online Course: the UK view. Sian Bayne and
Jen Ross, the University of Edinburgh. The Higher Education A cad emy .2013.
6. Ergashevich, E. A. (2023). internet tarmogʻi axborot xurujlari. инновации в
педагогике и психологии, 6(3).
7.Ergashevich, E. A. (2023). Talaba yoshlar media savodxonligi-davr talabi.
инновации в педагогике и психологии, 6(3).
8. Ergashevich, E. A. (2023). Internet Tarmogʻi Xizmat Turlarining Zamonaviy
Tahlili. Journal of Innovation in Education and Social Research, 1(3), 174-176.
