SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
21
MEDITSINA TERMINOLOGIYASINI SOHALAR BO’YICHA
TASNIFLASH USULLARI
Djuraeva Madina Baxromovna
Central Asian University o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13336183
Tibbiyotga oid yangiliklar, kasalliklar, dorilarning nomi necha asrlar
davomida lotin-yunon tilida berilgan va bundan keyin ham shunday boklib
qoladi. Lotin tili xalqaro tibbiyot tili, deb tan olingan. Bu esa, tibbiy olimlarning
hamkorlikda ishlashlariga yanada yordamlashadi.
Terminning о‘ziga xos xususiyatlariga uning shakli va mazmuniga e’tibor
qaratgan, shuningdek terminologiyaga buyurtma berish masalalariga
tо‘xtaladigan birinchi nashrlarning mualliflari D.Lotte, E.Dresen, A.Lesoxin,
S.Chapliqin, G.Vinokur, A.Reformatskiy. Ularning fundamental asarlari umumiy
xarakterga ega bо‘lib, atama nazariyasi, tilning leksik tizimidagi о‘rni,
shuningdek, ilmiy bilimlarning verbalizatsiyalangan birligi sifatida atamaga
qо‘yiladigan talablarga bag‘ishlangan edi. “Termin” maqolasini u 1922 yilda
yozgan, lekin faqat 1994 yilda nashr etilgan. Olim bu atamani falsafiy nuqtai
nazardan kо‘rib chiqqan va bilish jarayonida terminlarning ulkan rolini
kо‘rsatgan. Muallifning sо‘zlariga kо‘ra, «fan va falsafa - bir tilli organizmning
ikki qо‘li» va bu atama - ilmiy bilimlarni jamlashga qodir bо‘lgan fikrning
chо‘qqisi, “pishgan sо‘z”, “etuk sо‘z”.1 Muallif atama va “kundalik sо‘z”
о‘rtasidagi farqni asoslab berdi. Aytishimiz mumkinki, ushbu maqola
terminologik birlikning murakkab mohiyatini tushunishga zamin yaratdi.
Mahalliy terminologiyaning shakllanishi D.Lotte nomi bilan bog‘liq. Aynan u
terminologiyani о‘rganish zarurligini asoslagan, shuningdek terminologiyani
о‘rganishning tasniflash (statik) yondashuvining asoschisi bо‘lgan. О‘zbek
terminologiyasining asoschilaridan biri A.Reformatskiy atamaning “ikki
tomonlama tabiati”ni, uning ikkita tizimga - “leksis” (til tizimi) va “logos”
(tushunchalar tizimi) mansubligini kо‘rsatdi va alohida ajratib kо‘rsatdi. Olim
umumiy sо‘zlarning atamalarga о‘tishini va bu jarayon natijasida sо‘zlarning
monosemantizatsiyasini, ularning о‘ziga xosligini egallashini va ekspressivlik va
emotsionallikni yо‘qotishni kо‘rib chiqadi. Asrning ikkinchi yarmida atama va
terminologiyani о‘rganish bо‘yicha kо‘plab asarlar nashr etildi. Bu vaqtda
terminologiyaning bir qator sohalari rivojlandi, u mustaqil fan sifatida tan olindi,
bu atama uning semantikasi, morfologiyasi, sо‘z yasalishining о‘ziga xos
xususiyatlari nuqtai nazaridan kо‘rib chiqildi. Nazariy terminologiya
kontseptual, rasmiy va fularni о‘rganadi. atamalarning asosiy jihatlari; amaliy
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
22
terminologik lug‘atlar va terminologik ma’lumotlar banklarini yaratish,
atamalarni birlashtirish bilan shug‘ullanadi. Agar terminologiyaning shakllanishi
davrida asosiy e’tibor umumiy nazariy muammolarga qaratilsa, 70-90-yillarda
terminologiyani о‘rganishda ilmiy yondashuvlarning differentsiatsiyasi mavjud.
Tibbiy terminologiya sog'liqni saqlash sohasidagi ko'plab sohalarni o'z
ichiga olgan keng va ixtisoslashgan lug'atni o'z ichiga oladi. Bu erda tibbiy
terminologiyaning sohalar bo'yicha tasnifi, har bir mutaxassislik bilan bog'liq
asosiy atamalar va tushunchalarni ajratib ko'rsatish:
1. Anatomiya va fiziologiya:
* Atamalar: anatomik tuzilmalar (suyaklar, mushaklar, organlar), tana
tizimlari (qon aylanish, nafas olish, asab), fiziologik jarayonlar (nafas olish, ovqat
hazm qilish, qon aylanishi).
* Asosiy tushunchalar: tanani tashkil qilish, anatomik tekisliklar, yo'nalish
terminologiyasi, hujayra tuzilishi, to'qima turlari, organ funktsiyasi.
* Misol Shartlari: Kraniy, Femur, Koronar Arteriya, Neyron, Oshqozon-Ichak
Trakti, Metabolizm.
2. Patologiya:
* Shartlar: kasalliklar, buzilishlar, kasallik jarayonlari (yallig'lanish,
infektsiya, degeneratsiya), to'qimalar va organlardagi patologik o'zgarishlar.
* Asosiy tushunchalar: kasallik etiologiyasi, patogenezi, diagnostikasi,
prognozi, davolash.
* Misol Shartlari: Pnevmoniya, Diabet, Saraton, Artrit, Miokard Infarkti.
3. Farmakologiya:
* Shartlar: dorilar, dorilar, dozalash shakllari, qabul qilish yo'llari,
dorilarning o'zaro ta'siri, salbiy ta'sir.
* Asosiy tushunchalar: farmakokinetika (dorilar tanada qanday harakat
qiladi), farmakodinamika (dorilar organizm bilan qanday ta'sir qiladi), dori
terapiyasi, dorilarning o'zaro ta'siri.
* Misol Shartlari: Antibiotik, Analjezik, Antihipertansif, Kimyoterapiya,
Bioavailability.
4. Jarrohlik:
* Shartlar: jarrohlik muolajalari, asboblar, texnikalar, operatsiyadan keyingi
parvarish, anatomik belgilar.
* Asosiy tushunchalar: jarrohlik anatomiyasi, jarrohlik texnikasi, yaralarni
davolash, behushlik, jarrohlik asoratlari.
* Misol Shartlari: Laparoskopiya, Appendektomiya, Yurak Bypass, Biopsiya,
Tikuv.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
23
5. Diagnostik Tasvirlash:
* Atamalar: radiologiya, ultratovush, KT, MRI, yadro tibbiyoti, tasvirlash
texnikasi, anatomik belgilar.
* Asosiy tushunchalar: tasvirni talqin qilish, anatomik korrelyatsiya,
diagnostika protseduralari, radiatsiya xavfsizligi, tasvir artefaktlari.
* Misol shartlari: rentgenografiya, Sonogramma, KT, MRI, PET skanerlash.
6. Laboratoriya Tibbiyoti:
* Shartlar: qon testlari, siydik sinovlari, to'qimalarni tahlil qilish,
laboratoriya protseduralari, test natijalari, mos yozuvlar diapazonlari.
*
Asosiy
tushunchalar:
Gematologiya,
kimyo,
mikrobiologiya,
immunologiya, patologiya, laboratoriya asboblari.
* Misol shartlari: to'liq qon ro'yxati (CBC), qon glyukoza, Madaniyat va
sezuvchanlik, ferment bilan bog'liq Immunosorbent tahlil (Elishay).
7. Ruhiy Salomatlik va psixiatriya:
* Shartlar: ruhiy kasalliklar, psixologik kasalliklar, tashxislar, muolajalar,
psixiatrik dorilar, xulq-atvor terapiyasi.
* Asosiy tushunchalar: kognitiv funktsiya, kayfiyatning buzilishi, Anksiyete
buzilishi, shaxsning buzilishi, psixoterapiya.
* Misol shartlari: depressiya, shizofreniya, Anksiyete buzilishi,
Antidepressant, kognitiv xulq-atvor terapiyasi (CBT).
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Averbux K. Y. Obshaya teoriya termina. Ivanovo: Ivanovskiy
gosudarstvenniy universitet, 2004. S. 52
2.
. Vinogradov, V. V. O yazike xudojestvennoy literaturi [Tekst] / V. V.
Vinogradov. - M.: Goslitizdat, 1959.S.149.
3.
. Vinokur, G. O. O nekotorix yavleniyax slovoobrazovaniya v russkoy
texnicheskoy terminologii [Tekst] / V. A. Tatarinov. Istoriya otechestvennogo
terminovedeniY. Klassiki terminovedeniya: Ocherk i xrestomatiY. - M.:
Moskovskiy Litsey, 1994.S.257
4.
. Grinev, S. V. Vvedeniye v terminovedeniye [Tekst] / S. V. Grinev. - M.:
Moskovskiy Litsey, 1993. S.33, 54
5.
. Drozdova, T. V. Konsepti kak osnova klyuchevix ponyatiy terminologii
[Tekst] / T. V. Drozdova // Konseptualniy analiz yazika: sovremenniye
napravleniya issledovaniya: sb. nauch. tr. / RAN. In-t yazikoznaniya; Min-vo
obraz, i nauki RF. TGU im. R.G. Derjavina; Redkol.: Kubryakova YE. S. (otv. red.),
Pozdnyakova YE. M. (zam. otv. red.) i dr. - M.-Kaluga: IP Koshelev A. B.
(izdatelstvo «Eydos»), 2007.S.139
