SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
180
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA FOLKLOR JANRIDAGI ASARLARNI
O‘RGANISHNING PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Jabbarova Aziza Shixnazarovna
Buxoro innovatsiyalar universiteti pedagogika,
psixologiya va sport kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11275290
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga folklorni
o‘rgatishda integratsiyalashning ahamiyati, uning o‘quvchida ijodkorlik, aqliy
qobiliyat, kognitiv qobiliyat va madaniy ongni rivojlantirishdagi o‘rni va
ahamiyati va folklorshunoslikni yoshlar ongini qiziqarli hamda boyitish uchun
pedagoglar qo‘llashi mumkin bo‘lgan turli pedagogik yondashuvlardan
foydalanishga oid nazariy ma’lumotlar hamda tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
pedagog, psixolog, folklor, doston, ertak, drama, interfaol
ta’lim, kompetensiya, kommunikativlik, badiiy matn, qobiliyat, diqqat,
kreativlik.
Аннотация
. В этой статье представлена теоретическая информация и
рекомендации о важности интеграции в преподавание фольклора
учащимся начальной школы, его роли и значении в развитии творчества,
умственных способностей, когнитивных способностей и культурного
сознания у учащегося, а также об использовании фольклора в различных
педагогических подходах, которые педагоги могут использовать для
развлечения и обогащения умов молодежи.
Ключевые слова
: педагог, психолог, фольклор, Былина, сказка,
драма, интерактивное обучение, компетентность, коммуникативность,
художественный текст, одаренность, внимание, креативность.
Annotation
. This article provides theoretical information and
recommendations on the importance of integration in teaching folklore to
primary school students, its role and importance in the development of
creativity, mental abilities, cognitive abilities and cultural awareness in the
student, and the use of various pedagogical approaches that educators can
apply to make folkloristics interesting and enrich the minds of young people.
Keywords
: educator, psychologist, folklore, epic, fairy tale, drama,
interactive education, competence, communicativity, artistic text, ability,
attention, creativity.
Boshlang‘ich sinflarda folklor asarlarini o‘rganish shunchaki hikoya
qilishdan tashqarida bo‘lgan o‘quv tajribalarining boy gobelenini taqdim etadi.
Xalq og‘zaki ijodining rivoyatlari, qo‘shiqlari va an’analari yosh o‘quvchilarning
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
181
ta’lim sayohatini kuchaytiradigan bebaho pedagogik va psixologik imtiyozlardir.
Xalq og‘zaki ijodi sohalarini chuqur o‘rganish orqali o‘quvchilar nafaqat turli
madaniy meroslarni o‘rganadilar, balki o‘zlari va atrofidagi dunyo haqida
chuqurroq tasavvurga ega bo‘ladilar.
O‘zbek folklori janrlar tarkibi boyligi, xilma-xilligi bilan alohida ajralib
turadi. Bu o‘rinda dunyoning barcha xalqlari uchun umumiy bo‘lgan – ertak,
maqol, topishmoq kabi janrlar qatorida askiya, lof kabi faqat o‘zbek xalq ijodiga
xos janrlar mavjudligiga ham alohida e’tibor qaratish lozim. O‘zbek folklori
janrlari xilma-xilligi ijodkorlarning faoliyati va ularning professionallashuvi
bilan ham chambarchas bog‘liq. Xususan, doston, ertak, og‘zaki drama, askiya
kabi janrlar ijrosi maxsus tayyorgarlikni, muayyan ustozdan ta’lim olishni talab
etadi. Bu janrlar ijrosi maxsus maktablarning paydo bo‘lishini, ularning o‘z
an’analari doirasida shakllanib rivojlanishini ta’minlaydi. O‘zbek folklori janrlari
ijro usullari, ya’ni yakka ijro, jamoaviy ijro, sozli va sozsiz ijroga ko‘ra ham
farqlanadi. Ertak, afsona va rivoyat aytilsa, doston ham kuylash, ham ijro etishga
mo‘ljallangan.
Folklor
- bu bolalarga turli madaniyatlar va qarashlarni tushunishga
yordam beradigan jonli an’analar gobelenidir. Xalq og‘zaki ijodiga sho‘ng‘ish
orqali yoshlar dunyoqarashini kengaytirishi va dunyomizning boy rang-
barangligini qadrlashi mumkin. Insonning ruhiy intellekt bu his-tuyg‘ularni
tushunish hamda empatiyani mashq qilish bo‘yicha shoshilinch kurs. Bolalar bu
hikoyalarning eng yuqori va past hissiyotlarini kezib chiqqach, ular boshqalarga
rahm-shafqat, sezgirlik bilan munosabatda bo‘lishni o‘rganadilar. Folklor
ertaklari hikoyalarni o‘rganish bolalarga o‘zlarining shaxsiyatlarini aniqlashga
va o‘zlarini kuchlantiruvchi usullarda ifoda etishga yordam beradi. Bolalarni
xalq og‘zaki ijodini o‘tkazish an’analariga jalb qilish orqali o‘qituvchilar ularning
tasavvurini o‘ziga jalb etishi va ta’lim beruvchi kabi qiziqarli bo‘lgan dinamik
ta’lim tajribasini yaratishi mumkin. Xalq og‘zaki ijodidan ilhomlangan interfaol
tadbirlar va o‘yinlar yordamida o‘qituvchilar zerikarli darslarni unutilmas
sarguzashtlarga aylantirishi mumkin, bu esa bolalarni o‘rganishga va ishtirok
etishga intiladi.[1.15]
Folklor janrlaridagi asarlarning pedagogik xususiyatlari folklor janridagi
asarlarning pedagogik xususiyatlarini bildiradi. Xalq og‘zaki og‘zaki ijodi –
ma’lum bir madaniyatning an’anaviy hikoyalari, qo‘shiqlari va urf-odatlarini o‘z
ichiga olgan adabiyot janri. Ushbu inshoda biz folklor janridagi asarlarning
pedagogik xususiyatlarini va ularning ta’lim muhitida qanday foydali bo‘lishi
mumkinligini muhokama qilamiz. Avvalo, xalq og‘zaki ijodi janridagi asarlar
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
182
ko‘pincha avloddan-avlodga og‘zaki tarzda o‘tadi. Bu shuni anglatadiki, ular
muayyan madaniyatning muhim saboqlari va qadriyatlarini samarali etkazish
uchun vaqt o‘tishi bilan takomillashtirilgan. Bu jihat pedagogik sharoitda juda
foydali bo‘lishi mumkin, chunki u o‘quvchilarga vaqt sinovidan o‘tgan haqiqiy
madaniy materiallar bilan shug‘ullanish imkonini beradi. Qolaversa, xalq og‘zaki
ijodi janridagi asarlarda ko‘pincha axloqiy saboqlar, o‘quvchilarga qimmatli
saboq bo‘ladigan mavzular mavjud. Masalan, ko‘pgina xalq ertaklarida
o‘quvchilarga halollik, mardlik, matonat kabi fazilatlarni o‘rgatish uchun
foydalaniladigan aniq axloqiy mazmun bor. Bu asarlarni o‘rganish orqali
o‘quvchilar muhim qadriyat va tamoyillarni chuqurroq tushunishlari mumkin.
Bundan tashqari, folklor ko‘pincha muayyan madaniyat tarixi va an’analarini aks
ettiradi, o‘quvchilarga turli jamiyatlarning e’tiqodlari va amaliyotlari haqida
qimmatli tushunchalar beradi. Bu o‘quvchilarga kengroq dunyoqarashni
rivojlantirishga yordam beradi va turli xil odamlarga nisbatan hamdardlik va
tushunish tuyg‘usini rivojlantirishi mumkin.
Folklor janrlari o‘zida ko‘plab turlar uslubga ega bo‘lib, har bir janrning
mahsuloti insoniy tajribasiga oid bo‘lishi mumkin. Qahramonlar, mafollar,
masallar, xalq qahramonlari, asarlarni o‘qituvchi aks ettirishadi. Bu esa insonni
boshqa insonlar bilan bog‘liq, ko‘nglini yig‘ish, mamlakatning tarixi va
tajribasini o‘rganishga yordam beradi. Psixologik xususiyatlarning boshqa bir
qismi esa asarlar orqali insonning o‘zining erkakligi, qiziqishlari, ko‘rinishi,
insonlarga murojaat qilish shakllarini, boshqa psixologik xususiyatlarini
belgilaydi. Masalan, bir masal orqali insonning qiziqish darajasini va
munosabatlarini aks ettirishi mumkin. Bu esa insonning dastlabki qiziqishi,
o‘zining fikr-mulohazalari kutubxonadagi tajriba, bilim hamda fikrlarga
murojaat qilishini o‘rgatadi. Folklor janrlaridagi asarlarning psixologik
xususiyatlari insonning qiziqishi va o‘zining aksiyalariga ta’siri borasida ham
muhim ahamiyatga ega. Masalan, bir xalq folklor orqali inson o‘zgacha qarorlar
qabul qilishni o‘rganishi mumkin. Bu esa insonning tajribasini, aytib o‘tgan
dasturlari va yuzlab yillar davomida jamiyatda olib borilgan qiyofalarini
tushunishiga yordam beradi. Folklor janrlaridagi asarlarning psixologik
xususiyatlari haliyadagi insoniyatning o‘zining tarixi, adatlar va odoblarini aks
ettirishi yuli bilan, insonning o‘zining o‘zini tushunishini o‘rganiladi. Psixologik
ma’lumotlar asarlar orqali boshqa insonlarga aks etadi va insonning o‘zining
tajribasini o‘rganishining yengil va qulay yo‘llarini takomillashtiradi.
Qolaversa, ko‘plab xalq ertaklari va qo‘shiqlarining takrorlanib turishi
o‘quvchilarning xotirasi va bilish qobiliyatini oshirishga yordam beradi. Ushbu
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
183
asarlar bilan qayta-qayta shug‘ullanish orqali o‘quvchilar ma’lumotni saqlash
qobiliyatini kuchaytirishi va ushbu hikoyalarning asosiy ma’nolarini tahlil qilish
va sharhlashda tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishlari mumkin. Xalq
og‘zaki ijodi janridagi asarlarning yana bir muhim pedagogik xususiyati ularda
jonli tasvir va timsollardan foydalanishdir. Xalq og‘zaki ijodida ko‘pincha
o‘quvchilarning tasavvurini o‘ziga tortadigan, ijodini rag‘batlantiradigan boy
tasviriy til va kuchli tasvirlardan foydalaniladi. Bu, ayniqsa, yosh o‘quvchilar
uchun foydali bo‘lishi mumkin, chunki bu ularning til ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi va hikoya qilishga bo‘lgan muhabbatni uyg‘otadi.
Folklor ko‘pincha ishtirokchi elementlarni o‘z ichiga oladi, masalan, qo‘shiqlar,
raqslar, o‘yinlar o‘quvchilarni jalb qilishi hamda ularning o‘rganish tajribasini
oshirishi mumkin. Ushbu interfaol komponentlar o‘quvchilarga an’anaviy raqsni
ijro etish yoki xalq qo‘shig‘ini kuylash uchun birgalikda ishlashda ijtimoiy
ko‘nikmalarni, jamoaviy ishlash va hamkorlikni rivojlantirishga yordam
beradi.[2.63-64]
Folklorning ko‘p madaniyatli tabiati o‘quvchilarga xilma-xillikni qadrlash va
nishonlashga yordam beradi. Turli madaniyat va urf-odatlarga oid asarlarni
o‘rganish orqali o‘quvchilar insoniyat jamiyatlarining boyligi va murakkabligini
chuqurroq tushunishlari va madaniy farqlarga hurmat tuyg‘usini
rivojlantirishlari mumkin. Folklorda uchraydigan sevgi, do‘stlik va xiyonat kabi
universal mavzular o‘quvchilar bilan shaxsiy darajada rezonanslasha oladi va
ularga duch kelgan qahramonlar va voqealar bilan bog‘lanishga yordam beradi.
Ushbu hissiy jalb qilish o‘quvchilarga empatiya va hissiy aqlni rivojlantirishga
yordam beradi, chunki ular folklorda tasvirlangan turli xil insoniy tajribalarni
o‘rganishadi. Xalq og‘zaki ijodi janridagi asarlarning pedagogik xususiyatlari
ularni o‘quvchilarni mazmunli va qiziqarli o‘rganishga jalb etishga intilayotgan
pedagoglar uchun qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi. O‘qituvchilar xalq og‘zaki
ijodini o‘quv dasturiga kiritish orqali o‘quvchilarda turli madaniyatlar,
qadriyatlar va an’analarni chuqurroq anglashda yordam beradi, shu bilan birga
tanqidiy fikrlash, ijodkorlik va empatiya kabi muhim ko‘nikmalarni tarbiyalaydi.
Folklor inson tajribasining boy gobeleniga oynani taklif qiladi va o‘quvchilarni
dunyoni qiziquvchanlik, rahm-shafqat va ochiq fikr bilan kashf etishga
ilhomlantiradi.
Folklor nafaqat ajdaholar va parilar haqida - bu boy til va rang-barang
iboralarning oltin konidir, bu bolaning so‘z boyligi va til qobiliyatini oshiradi.
Ushbu hikoyalarni o‘rganish orqali bolalar o‘zlarining muloqot qobiliyatlarini
boyitadigan so‘zlar va ma’nolar dunyosini ochishlari mumkin. Esda saqlashni
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
184
unuting – folklor bolalarni tanqidiy fikrlashga, jumboqlarni yechishga va
sirlarni ochishga undaydi. Ushbu hikoyalardagi murakkab mavzular va axloqiy
dilemmalar bilan kurashib, yosh o‘quvchilar muammoni hal qilish
ko‘nikmalarini tahliliy qobiliyatini oshirishlari mumkin. Xalq og‘zaki ijodi
shunchaki o‘tmish ertaklari emas, u turli mavzularni boyitishi mumkin bo‘lgan
madaniyatning tirik, nafas oladigan qismidir. Xalq og‘zaki ijodini o‘quv
dasturiga kiritish orqali pedagoglar o‘quvchilarda qiziqish va tasavvur
uyg‘otishi mumkin. Xalq ertaklari ortidagi geografiyani o‘rganishdan tortib,
an’anaviy qo‘shiqlardagi matematikani tahlil qilishgacha bo‘lgan imkoniyatlar
keng. Folklorni tarix, til sanʼati va hatto fan kabi turli fanlar bilan bogʻlash
oʻquvchilarga bilimlar qanchalik oʻzaro bogʻliqligini koʻrishga yordam beradi.
Xalq ertaklarining madaniy kontekstini yoki afsonaviy mavjudotlar ortidagi
ilmiy tamoyillarni o‘rganib, o‘quvchilar yo‘l-yo‘lakay maroqli bo‘lib, atrofdagi
olamni chuqurroq tushunishlari mumkin. Loyiha asosidagi ta’lim folklorning
maftunkor olamiga sho‘ng‘ish uchun sehrli imkoniyatni taqdim etadi.
Mintaqaviy afsonalar bo‘yicha tadqiqot olib boradimi yoki hatto interfaol
taqdimotlar tuzadimi, folklorni loyihalarga integratsiyalash ijodkorlikni
faollashtirishi va ertakdagi axloqiy saboq kabi mustahkam o‘rganishga
muhabbat uyg‘otadi. Folklor ekspeditsiyasi davomida deyarli har bir qishloq,
buloq, tepalik, suv manbalari haqida hayratomuz afsonalarni yozib olish
imkoniyatiga ega bo‘lganmiz. [3.37-38]
Ertaklardan farqli o‘laroq 36 ularda syujet tizimining barqarorligi
kuzatilmaydi. Ularning mavzu yo‘nalishini uchga bo‘lib tahlil qilish mumkin:
1. Sof mifologik afsonalar.
2. Tarixiy voqea-hodisalarni izohlovchi afsonalar.
3. Mahalliy hududlardagi geografik nomlar bilan bog‘liq afsonalar.
Xalq og‘zaki ijodi – mehnatkash omma ijodi, xalq san’atining boshqa, ya’ni
musiqa, teatr, raqs, o‘yin, tasviriy va amaliy san’at kabi turlaridan o‘ziga xos
xususiyatlari bilan ajralib turadigan og‘zaki so‘z san’atidir.
Xalq og‘zaki ijodi – insoniyatga tengdosh eng qadimiy san’at. Har bir
xalqning og‘zaki ijodi o‘sha xalqning fe’l – atvori, estetik didi, ruhiyati, urf-odat
va an’analari, orzu-intilishlari, geografik sharoiti va tabiatini aks ettiruvchi o‘ziga
xos ko‘zgudir. Biz ana shu ko‘zgu vositasida olamshumul ezgu niyatlar,
insoniy fazilatlar, yovuzlik, zulm, adolatsizlikka qarshi nafrat tuyg‘ularini
ko‘ramiz. Ma’naviyat qadim zamonlardan inson dunyoqarashini, xatti-
harakatini, jamiyatda tutgan o‘rnini, xalqqa, vatanga, atrofidagi odamlarga
bo‘lgan munosabatini boshqaruvchi omil hisoblanadi. Ma’naviy qashshoq
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
185
kimsa hayotda ro‘y berayotgan voqealarga loqayd bo‘ladi. Loqaydlik esa tuzatib
bo‘lmas oqibatlarga olib keladi. Ma’naviy qashshoq odam uchun Vatan, xalq, oila
kabi muqaddas tushunchalar yot. Shuning uchun keksa avlod, avvalo,
farzandning ma’naviy dunyosini shakllantirish chorasini rejalashtirgan. Aslini
olganda, xalq dostonlari, ertaklari, qo‘shiqlari, maqollari va boshqa o‘nlab
janrdagi asarlar yosh avlodning ma’naviyatini boyitish, uni haqiqiy inson
darajasiga yetishini ta’minlash maqsadini nazarda tutgan holda yaratilgan.
O‘tgan asrgacha bugungi kundagi matbuot, o‘quv dargohlari, madaniyat
markazlari, radio, televidenie, internet kabi ta’lim, ma’rifat tizimi bo‘lmagan.
Bu vazifalarni bajarish, asosan, xalq og‘zaki ijodi zimmasiga yuklatilgan.
Natijada, xalq og‘zaki ijodi xalq pedagogikasi zaminini tashkil etgan. To‘g‘ri,
umumta’lim maktablari-ning boshlang‘ich sinflarida ham xalq og‘zaki ijodidan
namunalar beriladi.[4.86-87]
Xalq og‘zaki ijodi tarbiyasi faqat hikoyalardan iborat emas; bu turli
madaniyatlar va istiqbollarni tushunish uchun eshikdir. Butun dunyo xalq
ertaklarini o‘rganish orqali o‘quvchilar hamdardlik, hurmat va keng
dunyoqarashni rivojlantirishlari mumkin. Xalq og‘zaki ijodi orqali qalblar va
onglar o‘rtasida ko‘priklar o‘rnatilishi mumkin, bu esa oxir-oqibatda hammamiz
bir insoniyat tarixining bir qismi ekanligimizni eslatib turadi.
Xulosa qilib aytganda, folklor asarlarini boshlang‘ich sinflarda o‘rganish yaxlit
ta’lim-tarbiyaga kirish eshigi bo‘lib xizmat qiladi. ijodkorlik, empatiya, tanqidiy
fikrlash va madaniy tushunishni rivojlantiruvchi tajriba. Sinfda folklorning
kuchini qo‘llash orqali o‘qituvchilar o‘z o‘quvchilarida hikoya qilish, an’analar
va rang-baranglikni umrbod qadrlashlarini ilhomlantirishi mumkin. Biz folklor
ta’limining pedagogik va psixologik afzalliklarini tan olishda davom etar
ekanmiz, biz kelajak avlodni o‘z ildizlari bilan bog‘lash, ularning tasavvurlarini
rivojlantirish, insoniy meros boyligini qamrab olish imkoniyatlarini
kengaytiramiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Madayev. O. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. Toshkent: «Mumtoz so‘z», 2011. –
B.15.
2. Eshonqul J. Epik tafakkur tadriji. – Toshkent: Fan, 2006. 63-64-b.
3. Jo‘rayev M. Folklorshunoslik asoslari. – T., 2009. 37-38-b.
4. Musaqulov A. O‘zbek xalq lirikasi. – T.: Fan, 1995. 11. Turdimov Sh. Etnos va
epos. – T.: O‘zbekiston, 2012. 86-87-b.
5. Б.Х.Мадримов. Представление учителя музыкальной культуры о
педагогическом творчестве и педагогических технологиях. Вестник науки
и образования, 33-36
