SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
141
OLOV O’CHIRISHDA ISHLATILADIGAN KIMYOVIY MODDALAR
Husniddin Toyirov Barno o’g’li
O’sarov Sunnat Uyg’onovich
Buxoro - muhandislik texnologiya instituti 700-24 TJA guruhi talabalari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14221639
Sovuq fasllar kirib kelishi bilan binolarda yong‘in xavfi ortadi. Yong‘inga
qarshi kurashning eng samarali vositasi o‘t o‘chirgich hisoblanadi. Ularni
ko‘pincha ofislarda va mashinalarda uchratish mumkin. O‘t o‘chirgichlar suvli,
ko‘pikli, kukunli, karbonat angidridli va aerozolli bo‘ladi. Qaysi o‘t o‘chirgich
qanday turdagi yong‘inni o‘chira olishini o‘t o‘chiruvchi moddasiga qarab
aniqlash mumkin. Yong'in hodisalari hayot va mulkni sezilarli darajada
yo'qotishi mumkin bo'lgan xavfli va tajovuzkor hodisalardir. Har yili dunyo
bo'ylab millionlab yong'in hodisalari ro'y berayotgan bir paytda, har xil turdagi
yong'inlarni samarali bartaraf etish uchun to'g'ri o't o'chirgichga ega bo'lish juda
muhimdir.
Temir(III)oksid
kristall
modda
bo‘lib,
temir(Fe³⁺)
va
kislorod(O²⁻)atomlaridan tashkil topgan. Temir(III) oksidning ba'zi
xususiyatlari: U odatda mustahkam va barqaror moddadir, shuning uchun temir
va po‘latni korroziyadan saqlashda, shuningdek ba'zi olov o'chirish tizimlarida
qo'llaniladi. Qizil kukun(Fe₂O₃) ko'pincha rangi va tarkibidagi temir oksidi
sababli «qizil temir oksidi» yoki «qizilrudalar» deb ham ataladi.Olovni o‘chirish
uchun ishlatiladigan "qizil kukun" yoki temir (III)-oksidi (Fe₂O₃) narxi bozor
sharoitiga qarab o‘zgaradi, lekin, umuman olganda, olovni o‘chirish uchun
ishlatiladigan materiallar ko‘pincha maxsus formulalar yoki kimyoviy
aralashmalar shaklida bo‘ladi. Agar siz olovni o‘chirish uchun mo‘ljallangan,
masalan, kimyoviy o‘choqlar, o‘t o‘chirish kukunlari (xususan, temir oksidi va
boshqa moddalar aralashmasi) narxini qidirsangiz, ularning narxi ko‘pincha 10–
20 AQSh dollari orasida bo‘lishi mumkin, har kilogrami uchun. Biroq, maxsus
olov o‘chirish kukunlari yoki kimyoviy materiallar narxi ishlab chiqaruvchi
kompaniya, ishlab chiqarish miqdori va mahsulotning xususiyatlariga qarab farq
qiladi. Ba'zi o‘t o‘chirish kukunlari, masalan, 1 kilogramm uchun 10-15 dollar
atrofida sotiladi. Eng yaxshi narxni va sifatni olish uchun maxsus o‘t o‘chirish
materiallari sotiladigan do‘konlar yoki onlayn savdo platformalarini tekshirish
tavsiya etiladi.
Olovni o‘chirish uchun ishlatiladigan qizil kukun (odatda qum yoki soda
kukuni bo‘lishi mumkin) bilan birga quyidagi vositalarni qo‘shib ishlatish
mumkin:
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
142
1. Tuz – U issiqlikni yaxshi yutadi va alangani bo‘g‘ib qo‘yadi.
2. Karbamid (ammiak) – Yonishni susaytiruvchi kimyoviy moddadir.
3. Karbonat angidrid (CO₂) – Maxsus balonlar yordamida ishlatiladi va alangaga
kislorod yetib borishini to‘xtatadi.
4. Nam sochiq yoki latta – Agar u yong‘inni kichik joyda bo‘lsa, bo‘g‘ib qo‘yadi.
Qattiq alangali yong‘inlar uchun esa maxsus kimyoviy o‘t o‘chirish kukunlari
(masalan ammoniy fosfat yoki natriy bikarbonat) qo’llaniladi.
Quruq kukunli yong'in o'chirgich ammoniy fosfat quruq kukunli yong'inga
qarshi vosita bilan to'ldirilgan. Qo'shimchalar quritiladi, maydalanadi va
aralashtiriladi, mayda qattiq kukunli tarkib hosil qiladi. Quruq kukunli yong'inga
qarshi vositalarni ikki turga bo'lish mumkin: ABC va BC. Ishlash tartibi bo'yicha
u ko'chma quruq kukunli yong'inga qarshi vositalar va arava tipidagi quruq
kukunli yong'inga qarshi vositalarga bo'linadi. Quruq kukunli yong'inga qarshi
vosita turiga ko'ra, uni oddiy quruq kukunli yong'inga qarshi va o'ta quruq
kukunli yong'inga qarshi vositalarga bo'lish mumkin.
NaOH {{0}} AlCl3+2NaHCO3 ==== Al (OH) 3 ↓ -2CO2 ↑ +3NaCl
Yog 'idishi yonib ketganda, hech qachon suv ishlatmang. Suv issiq yog'ga to'g'ri
kelganligi sababli u" fritöz" ni hosil qiladi, bu esa yog'li olov hamma joyda
tarqalishiga olib keladi. Qutqarish usuli - kesilgan sovuq idishlarni tezda qozon
tomonga yon tomonga to'kib tashlang va olov avtomatik ravishda o'chadi. Yana
bir usul - yonayotgan yog 'idishini qoplash uchun yog' idishini qoplashi mumkin
bo'lgan idish qopqog'ini yoki katta nam matoni ishlating, shunda yonayotgan
yog 'olovi havoga etib bormaydi va bo'g'ilib qoladi.
Maktab laboratoriyalarida ma'lum miqdordagi sulfat kislota, nitrat kislota, xlorid
kislota, gidroksidi metal kaliy, natriy, lityum, alangalanadigan alyuminiy kukuni,
magniy kukuni va boshqalar saqlanadi. Ushbu narsalar suv ta'sirida reaksiyaga
yoki yonishga moyil bo'lib, ularni hech qachon suv bilan o'chirish kerak emas.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati::
1. Мухаммадиева З. Б., Бердиева З. М. Пищевая безопасность СО2-
экстрактов из растительного сырья //Universum: химия и биология. –
2020. – №. 4 (70). – С. 8-12.
2. Бердиева З. М., Жахонов Ж., Мирзаев А. АНАЛИЗ РАСТИТЕЛЬНОГО
ПОЛИФЕНОЛА //SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE FIELD OF
SCIENTIFIC RESEARCH. – 2023. – Т. 1. – №. 8. – С. 284-287.
3. Бердиева З. М. ЮҚОРИ ТАРКИБЛИ ТРАНС-РЕСВЕРАТРОЛ САҚЛАГАН
ҚОРА ТУТ ТАБИИЙ ХОМАШЁ СИФАТИДА //PEDAGOGS jurnali. – 2022. – Т. 22.
– №. 2. – С. 8-12.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
143
4. Muhiddinovna B. Z. Functions and forms of chemical experiment //European
science review. – 2020. – №. 1-2. – С. 48-50
5. Мухамадиев Б. Т., Садикова М. И. Применение электромагнитного поля
низкой частоты (эмп нч) в производстве растительных ингредиентов
//Universum: химия и биология. – 2020. – №. 11-2 (77). – С. 34-36
6. Бердиева З. М. Способы обучения учащихся решению химических задач
//Достижения науки и образования. – 2020. – №. 6 (60). – С. 4-8.
7. Бердиева З. М., Гафурова Г. А. Химические проблемы экологии в пищевой
промышленности и пути их решения //Молодой ученый. – 2015. – №. 9. – С.
453-455.
8. Muhiddinovna B. Z., Kaxramonovna G. G., Behruz A. IMPREGNATION OF
POLYMERS WITH LOW MOLECULAR WEIGHTS IN THE PRESENCE OF
SUPERCRITICAL CARBON DIOXIDE //E Conference Zone. – 2022. – С. 241-244.
9. Бердиева З. М., Касимова Ш. А. Влияние глицирризиновой кислоты,
глабридина
и
ресвератрола
на
репликацию
sars-коронавируса
//Universum: химия и биология. – 2021. – №. 7-1 (85). – С. 52-54.
10. Атоев Э. Х., Бердиева З. М. Изучение устойчивости комплексных
соединений металлов с некоторыми фосфорорганическими лигандами
//Universum: химия и биология. – 2021. – №. 10-2 (88). – С. 6-8.
11. Бердиева З. М., Мирзаева Ш. У. Экстракция масла цветков джиды
сверхкритической углекислотой //Интеграция современных научных
исследований в развитие общества. – 2016. – С. 181-183.
12. Бердиева З. М., Ниязов Л. Н. Use of information and communication
technologies in teaching the subject of chemistry in higher education institutions
//Ученый XXI века. – 2016. – №. 5-2 (18). – С. 26-29.
13. Мухамадиев Б. Т., Садикова М. И. Применение электромагнитного поля
низкой частоты (эмп нч) в производстве растительных ингредиентов
//Universum: химия и биология. – 2020. – №. 11-2 (77). – С. 34-36.
14.Бердиева З. М., Ниязов Л. Н. Use of information and communication
technologies in teaching the subject of chemistry in higher education institutions
//Ученый XXI века. – 2016. – №. 5-2 (18). – С. 26-29.