SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
134
OSMOS HODISASI VA UNING BIOLOGIK TIZIMLARDAGI O’RNI
Normurodov Asilbek Asqar o’g’li
Samarqand davlat tibbiyot universiteti davolash-2 fakul’teti talabasi
Karjavov Abdixakim Raxmonovich
Ilmiy rahbar:
Samarqand davlat tibbiyot universiteti Samarkand, Uzbekistan
Email: asilbeknormurodov0607@gmail.com.,
arkarjavov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14777282
Annotatsiya:
Ushbu maqolada osmos hodisasining biologik jarayonlardagi
o’rni, hujayralarda suyuqlik balansining saqlanishi, osmotik bosimning fiziologik
ahamiyati muhokama qilinadi. Tadqiqot davomida osmotik bosimni o’lchash
usuli - osmometriya va osmoregulatsiya jarayonlariga ham alohida e’tibor
qaratiladi.
Abstract:
This thesis discusses the role of the osmosis phenomenon in
biological processes, the maintenance of fluid balance in cells, the physiological
importance of osmotic pressure.
During the research, special attention is paid to
the method of measuring osmotic pressure - osmometry and osmoregulation
processes.
Kalit so’zlar:
osmos, osmotik bosim, osmometriya, yarim o’tkazuvchi
membrana, konsentratsiya, eritma, osmoregulatsiya
Keywords:
osmosis, osmotic pressure, osmometry, semipermeable
membrane, concentration, solution, osmoregulation
Osmos hodisasi bu - erituvchining (diffuziya hisobiga) yarim oʻtkazgich
membrana orqali erigan modda konsentratsiyasi kam boʻlgan eritmadan yoki
toza erituvchidan erigan modda konsentratsiyasi koʻp boʻlgan eritmaga oʻz-
oʻzidan oʻtish jarayonidir. Erituvchi (masalan, suv) osmos tufayli suyuqroq
eritmadan quyuqroq eritmaga oʻtadi. Osmos eritmalar konsentratsiyasi
orasidagi farqni yoʻqotib, sistemani muvozanat holatiga keltirishga intiladi. Bu
hodisani dastlab 1748-yilda A. Nolle kuzatgan[4].
Osmos holatini toʻxtatish uchun eritmaga ta’sir ettirish zarur boʻlgan
bosim qiymatiga osmotik bosim (P) deyiladi. Boshqacha qilib aytganda, bu
bosim eritma tarkibidagi moddalar konsentratsiyasini tenglashtirish uchun
suyuqlikning o’tishini to’xtatishga harakat qiladigan kuchdir.
Osmos uzluksiz jarayondir, chunki, biologik sistemalarda membranalar
yarim oʻtkazuvchan tabiatiga ega boʻladi. Organizm biologik suyuqliklaridan qon,
toʻqima suyuqligi, limfa va plazma ma’lum bir osmotik bosim qiymatiga ega.
Osmotik bosim organizm ichida eng muhim omillardan boʻlib, uning turli
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
135
qismlarida suv taqsimotini belgilaydi, uning qiymati doimiydir.
Suv va eruvchan
moddalar konsentratsiyasini kerakli darajada ushlab turadigan mexanizm -
osmoregulatsiya deb ataladi.[3]
Biologik suyuqliklar osmotik bosimining qiymatini oʻzgarmasligi uchun
odam va hayvon organizmiga faqat izotonik eritmalarni katta hajmda quyish
mumkin.
Agar hujayra tashqarisidagi eritmaning konsentratsiyasi hujayra
ichidagi konsentratsiyadan past bo‘lsa, hujayra tashqarisidagi suyuqlik hujayra
ichiga sizib o‘tib hujayra membranasini yorib yuborishi mumkin. Aksincha,
gipotonik (hypo – “nisbatan kam“) (osmotik bosimi kichik boʻlgan) eritmadan
foydanilsa, hujayralar ichiga ortiqcha suv kirib, shishi va yorilishi mumkin.
Aynan shu sababdan tomir ichiga yuborish uchun mo'ljallangan natriy xlor
eritmasini osmotik bosimini muvozanatlashtirish uchun izotonik eritmalari
tayyorlanadi. De-Friz izotonik eritmalarni tayyorlash natijasida quydagi qonuni
topadi: bir xil haroratda turli moddalarning bir xil molyar konsentratsiyada
olingan eritmalar bir xil osmotik bosimga ega bo’ladi.[5]
Hujayradan suv ajralib chiqishi plazmoliz, qisqarib qolgan hujayralarni
mos ravishda suyultirilgan eritmaga tushirilganda sodir bo‘ladigan teskari
jarayon (o‘z holiga qaytishi) deplazmoliz deyiladi.
Eritma natijasida hosil bo'ladigan osmotik bosim kattaligi erigan
moddalarning kimyoviy tabiatiga emas, balki miqdoriga bog'liq. Osmotik
bosimni oʻlchash usullari va texnikasi haqidagi taʼlimot osmometriya deb ataladi
va asosan polimerlarning molekulyar massasi aniqlanishi uchun ishlatiladi.[1]
Osmotik bosim qiymatini oʻlchash davomida quyidagi ikki qoida kelib
chiqadi:
1)
eritmaning osmotik bosimi erigan modda konsentratsiyasiga toʻgʻri
proporsional boʻlishi;
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
136
2)
osmotik bosim eritmaning absolyut haroratiga proporsional boʻlishi.
[2]
Biologik
tizimlarda,
masalan,
hayvon,
o‘simlik
hujayralari,
mikroorganizmlar va biologik suyuqliklarda osmotik bosim ularning tarkibidagi
eritilgan moddalar, masalan, tuzlar, qandlar yoki boshqa ionlar soniga bog‘liq.
Hayvonlar va o‘simliklar hujayralarining suyuq muhitida osmotik bosim, suv va
tuz almashinuvi orqali turg‘unligini saqlashga yordam beradi.Biologik tizimlar
doimiy ravishda suv va ozuqa moddalarini atrof-muhit bilan almashib turadi.
Osmotik bosimni tartibga solish mexanizmi bo'lmasa yoki kasallik ushbu
mexanizmga zarar etkazganda, organizmda suyuqlik balansi buziladi va og’ir
oqibatlarga olib kelishi mumkin.
NATIJALAR
Osmos
jarayoni
membranadan
ajratilgan
eritmalardagi
konsentratsiyalarini tenglashtirishdagi suvning xususiyatiga asoslangan. Bu
membrananing teshiklari shunchalik kichikki, ular orqali faqat suv molekulalari
o'tishi mumkin. Agar bunday gipotetik idishning bir qismida kontsentratsiya
oshsa, idishning ikkala qismidagi suyuqlik konsentratsiyasi teng bo'lmaguncha u
yerga suv oqa boshlaydi. Bu holatda, erigan moddalar daraxt tanasida
ko‘tarilishi noto‘g‘ri talqin qilinadi. Osmotik bosim suvni o‘simlik tanasida
ko‘taradi, degan tushuncha mavjud, ammo aslida o‘simliklardagi suv va erigan
moddalar ko‘tarilishi ho‘llash, kapilyarlik va sirt taranglik kabi jarayonlar bilan
bog‘liq. Kapilyarlar orqali suyuqliklarning hujayralararo taqsimlanishini osmos
jarayoni tushuntiradi. Osmotik bosim organizm ichida suv taqsimotini belgilaydi
va turli qismlar orasida bu jarayonni boshqaradi. Ko‘plab odamlar o‘simlik va
organizmlardagi ho‘llash hamda kapilyarlik hodisalarini osmotik bosim bilan
aralashtirib yuboradi, lekin aslida bu jarayonlar boshqacha mexanizmlar bilan
amalga oshadi. Osmotik bosim suvni o`simlik tanasida ko`taradi deb tushintiradi.
XULOSA
Osmos hodisasi biologik va kimyoviy jarayonlar uchun muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, suvning yarim o‘tkazuvchan membrana orqali tarqalishi
prinsipiga asoslanadi. Osmos jarayoni hujayralarning ichki muhitini
muvozanatda saqlash, organizmda suvsizlanish yoki ortiqcha suvdan saqlanish
kabi hayotiy jarayonlar uchun zarur. Hozirgi zamon ilm-fanida osmos hodisasi
haqida yanada chuqurroq tadqiqotlar olib borilmoqda, bu esa biologik tizimlar
va ularning funktsiyalarini yaxshiroq tushunishga yordam bermoqda. Shunday
qilib, osmos hodisasi nafaqat tabiiy, balki ilmiy va tibbiy sohalarda ham muhim
o‘rin tutadi va uning yuksak ilmiy asoslarida tadqiqotlar davom etmoqda.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
137
Foydalanilgan adabiyotlar va veb-saytlar ro’yhati:
1.
Libretexts Biology - Osmolarity and Osmotic Balance
2.
URL: 49.1: Osmolarity and Osmotic Balance - Biology LibreTexts
3.
INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN EDUCATION
International scientific-online conference - Osmos Hodisasi, Uning Ahamiyati va
Osmotik Bosimni Tadbiq Etish
4.
URL: https://interonconf.org/index.php/idre/article/view/6929/5974
5.
N.T. Alimxodjayeva, X.S. Tadjiyeva Z.A.Ikramova, G.G. Suleymanova. Tibbiy
kimyo 1-qism Bianorganik kimyo - Toshkent «IJOD-PRINT». 2019y.
6.
Academic Research in Educational Sciences - Osmos va Teskari Osmos
Hodisalarini Maktabda O’qitishda Klaster Metodi URL:
https://www.researchgate.net
7.
Madusmanova N.K, Xoshimxonova M.A, N.N. Mamatqulova “Analitik
kimyo” Toshkent “VNESHINVESPROM” . 2021y
8.
Fayzullayev N., Akmalaiuly K., Karjavov A. Catalytic synthesis of a line by
acetylene hydration //Известия НАН РК. Серия химии и технологии. – 2020.
9.
Karjavov A. R., Fayzullaev N. Determination of technological parameters of
producing vinylchloride from acetylene //AIP Conference Proceedings. – AIP
Publishing, 2024.
10.
Fayzullaev N. I., Akmalaev K. A., Karjavov A. Catalytic synthesis of acetone
from acetylene //The American Journal of Applied sciences. – 2020.
11.
Mustafoev A. I. et al. TECHNOLOGICAL FEATURES OF THE SELECTION OF
LOCAL RAW MATERIALS TO BE PREPARED ON THE BASIS OF A LARGE SOLAR
DEVICE //Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences. –
2023.
12.
Fayzullaev N., Pardaeva S. B. Cleaning of natural gas from sulphur
preservative compounds //AIP Conference Proceedings. – AIP Publishing, 2024.
13.
Fayzullaev N. I., Karjavov A. R., Yusupova S. S. Catalytic Synthesis of
Acetone Direct Acetylene Hydration //International Journal of Advanced Science
and Technology. – 2020. – Т. 29. – №. 05. – С. 4507-4514.
